X
تبلیغات
ELÇİN KİTAB ائلچين كتاب
 

جبار باغچه بان فرزند عسکر در سال 1264 خورشیدی در ایروان متولد شد .

جد او رضا از اهالی تبریز بود . پدرش عسکر در شهر ایروان با شغل معماری و قنادی روزگار می گذراند .

تحصیلات باغچه بان با اصول قدیمی و در مساجد بود و در 15 سالگی مجبور به ترک تحصیل گردید و به حرفه پدر روی آورد .

در دوران جوانی فقط به طور قاچاق در منازل به دختران درس می داد و از خبرنگاران   روزنامه های قفقاز و از فکاهه نویسان و شاعران روزنامه فکاهه ملانصرالدین بود . در سال 1922 میلادی به مدیریت مجله فکاهی لک لک در ایروان رسید .

در آخرین سال جنگ در نتیجه در گیر و دارها به ترکیه رفت و پس از چندی تحویلدار شهرداری شهر ایغدیر شد و چندی بعد فرماندار آن شهر گردید . پس از شکست دولت عثمانی چون اسلحه و قدرت جنگی نداشت تسلیم داشناق ها گردید و به ایروان بازگشت .

در جریان قحطی و بیماری و جنگ های محلی ، پس از فوت پدر و مادرش ، در سال 1298 به طرف وطن خود راه افتاد و بالاخره پس از گریز از چنگال چند بیماری مهلک که در آن زمان شایع شده بود و پس از قطع انگشتان پایش برای رهایی از مرگ حتمی به مرند رسید . در مدرسه دولتی احمدیه در مرند با ماهی 90 ریال در سمت آموزگاری مشغول به کار شد .

به واسطه روش ابتکاری او در تدریس ، در سال 1299 به موجب حکم ریاست فرهنگ تبریز ، به آن شهر رفته و مشغول به کار شد .

باغچه بان در سال 1303 به دستور فیوضات رئیس فرهنگ وقت ، اولین کودکستان ایرانی در تبریز با نام باغچه اطفال تاسیس کرد و از همان زمان نام فامیل خود را از عسکرزاده به     باغچه بان تغییر داد . با این منظور که همان گونه که معلمین دبستان و دبیرستان ها ، آموزگار و دبیر نامیده می شوند ، مربیان کودکستان ها هم باغچه بان نامیده شوند.

باغچه بان در سال 1303 خورشیدی در تبریز اولین مدرسه مختلط را در شرایطی ایجاد کرد که مردم کمتر حاضر بودند حتی پسران خود را به مدرسه بفرستند ، چه برسد به آن که دختر و پسر در کنار هم تحصیل کنند .

بین دانش آموزان اولین کلاس درس باغچه بان ، سه کرولال هم بودند که وجود همین سه کرولال او را به فکر ایجاد مدرسه مخصوصی برای کودکان کرولال انداخت و به دنبال این فکر در سال 1305 خورشیدی در باغچه اطفال کلاسی برای تعلیم و تربیت کرولال ها تاسیس نمود و سه کودک را یک سال تدریس کرد . دکتر محسنی رئیس فرهنگ ، اعانه باغچه اطفال را قطع کرد و باغچه بان در سال 1306 خورشیدی باغچه اطفال را بدون دریافت اعانه اداره کرد .

جبار باغجه بان ، مردی روشن فکر بود و در سال 1303 خورشیدی گروهی از روشنفکران را برای ایجاد مکتبی به نام مکتب نسوان دعوت کرد که این مکتب راهگشای تعلیم و تربیت دختران همپای مردان بود و به تشکیل جمعیتی در این زمینه پرداخت . البته این هدف باغچه بان در تبریز عملی نشد و علی رغم تلاش او ، مکتب نسوان در تبریز پا نگرفت .

در سال 1307 خورشیدی ، که ریاست فرهنگ با ابوالقاسم فیوضات بود ، بر حسب تقاضای وی به شیراز رفت و کودکستانی در شیراز تاسیس کرد و در این کودکستان پنج سال خدمت کرد .

او از سال ۱۳۰۷ خورشیدی علیرغم دشواری‌های وسیع چاپ و کلیشه چاپ کتاب‌های ویژه کودکان را با نقاشی‌هایی که خود می‌کشید آغاز کرد. یکی از کتاب‌های وی با عنوان «بابا برفی» توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به چاپ رسیده و شورای جهانی کتاب کودک آن را به عنوان بهترین کتاب کودک انتخاب کرد.

 

باغچه بان در سال 1312 خورشیدی به تهران آمد و نام کودکستان را به کودکستان باغچه بان تغییر داد . در همین سال دبستان کرولال ها را در تهران تاسیس کرد و در همان سال دستگاهی اختراع کرد که کرولال ها از طریق دندان وحس استخوانی قادر به شنیدن می شدند این دستگاه پس از تکمیل شدن به نام تلفن گنگ در اداره ثبت اختراعات به تاریخ 22 بهمن 1312 به شماره 118 به ثبت رسید .

در سال 1322 خورشیدی جمعیتی به نام جمعیت حمایت از کودکان کرولال را تاسیس نمود . باغچه بان در سال 1323 خورشیدی برای مجله ای به نام سخن تقاضای امتیاز کرد ، اما چون قبلا  امتیاز مجله ای به همین نام صادر شده بود ، امتیاز مجله زبان به نام او صادر شد و اولین شماره آن در اول بهمن 1323 خورشیدی انتشار یافت .

باغچه بان طی سال ها تعلیم و تربیت به کودکان به روشی دست یافت که امروز آن را روش ترکیبی می گویند .

میرزا جبار عسکرزاده باغچه بان در روز چهارم آذر ماه سال 1345 خورشیدی در گذشت .

ابتکارات ویژه باغچه‌بان در آموزش عبارت بودند از:

  • روش شفاهی در تعليم ناشنوايان
  • آموزش روش حساب ذهنی به ناشنوایان
  •  گاهنجار (گاه‌نما) وسیله‌ای برای نشان دادن پستی و بلندی‌های اقیانوس‌ها روی نقشه به کودکان
  • الفبای گویا  
  •   گوشی استخوانی يا تلفن گنگ

آثار باغچه بان: 

1.      برنامه کار آموزگار - ۱۳۰۲

2.      الفبای آسان - ۱۳۰۳

3.      الفبای دستی مخصوص ناشنوایان - ۱۳۰۳

4.      زندگی کودکان - ۱۳۰۸

5.      گرگ و چوپان - ۱۳۰۸

6.      خانم خزوک - ۱۳۱۱

7.      پیر و ترب - ۱۳۱۱

8.      بازیچه دانش - ۱۳۱۱

9.      دستور تعلیم الفبا - ۱۳۱۴

10.  علم آموزش برای دانشسراها - ۱۳۲۰

11.  بادکنک - ۱۳۲۴

12.  الفبای خودآموز برای سالمندان - ۱۳۲۶

13.  پروانه‌نین کتابی - ۱۳۲۶

14.  الفبا - ۱۳۲۷

15.  اسرار تعلیم و تربیت یا اصول تعلیم الفبا - ۱۳۲۷

16.  الفبای گویا - ۱۳۲۹

17.  برنامهٔ یک‌ساله - ۱۳۲۹

18.  کتاب اول ابتدایی - ۱۳۳۰

19.  حساب - ۱۳۳۴

20.  کتاب اول ابتدایی - ۱۳۳۵

21.  آدمی اصیل و مقیاس واحد آدمی - ۱۳۳۶

22.  درخت مروارید - ۱۳۳۷

23.  خیام آذری - ۱۳۳۷

24.  رباعیات باغچه‌بان - ۱۳۳۷

25.  روش آموزش کر و لال‌ها - ۱۳۴۳

26.  من هم در دنیا آرزو دارم - ۱۳۴۵

27.  بابا برفی - ۱۳۴۶

28.  عروسان کوه - ۱۳۴۷

29.  زندگینامهٔ باغچه‌بان به قلم خودش - ۱۳۵۶

30.  شب به سر رسید - ۱۳۷۳

31.  کبوتر من کبوتر من - ۱۳۷۳


برای دریافت اطلاعات بیشتر به وب سایت باغچه بان مراجعه فرمایید.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه 1388/08/25 |
 

بیرینجی فصیل

نه من بیلرم نه ده سن

  1

  سيرري ازلي نه سن بيليرسن نه ده من، 

  بو بيلمه جه یي  نه سن اوخورسان نه ده من، 

  بيز پرده نين آرخاسيندا سؤيلشمه ده ييز، 

  تا پرده دوشور نه سن قاليرسان نه ده من. 

   

  2 

  فضل و ادبه موحيط اولان عاليملر، 

  اطرافي کي رؤوشن ائتديلر ميثلي قمر، 

  يول بولماديلار بو لئيله یي موزلمده، 

  افسانه دئييب ده ياتديلار ان آخر. 

   

  3 

  اول منه ایضطرار ايله وئردي ووجود، 

  ديرليکده منه نه اولدو جوز حئيرت سود؟ 

  گئتديک دخي ايکراه ايله بيز آنلاماديق، 

  کيم بؤيله گئديش-گليشله نه ايميش مقصود؟ 

   

  4 

  بوش سؤزلر ايله بير عيده  مغرور اولموش، 

  حور عشقينه ده بير عيده  رنجور اولموش، 

  قالخسايدي شو پرده لر اولاردي معلوم، 

  اونلار سن اولان محللدن دور اولموش. 

   

  5 

  بير طاييفه دين و مذهب ايچون دوشونور، 

  بير دسته دخي شکک و يقين دوشگونودور، 

  ناگاه مونادي او طرفدن باغيرار، 

  ائي گومراه اولانلار نه اودور يول نه بودور. 

   

  6 

  بيز خئيلي دولاشديق بو چؤلو، شهري، کؤيو، 

  گزديک بوتون آفاقده ايللر اوزونو، 

  بو يولدان ائشيتمه ديک کي گلدي بيريسي، 

  هرگيز گئري دؤنمه دي گئدنلر بو يولو. 

   

  7 

  بير کاسه کي ترکيب بولوب اولدو دوروست، 

  قييماز اونو قيرسين بيريسي اولسا دا مست 

  بو قدر گؤزل سينه، توپوق، باش، ال، آياق، 

  نه ايچون بئله قايريلدي نيچون بولدو شيکست؟ 

   

  8 

  سالدي کي طبايعي بو شکله يارادان، 

  نه ايچون يئنيدن گؤتوردو نظمي آرادان؟ 

  گر قابيل ايميش بو شکلي قيرماق نه ايچون، 

  ناقابيل ايميش اگر، کيميندير نؤقصان؟ 

   

  9 

  هرچند منيم گؤزل قوخوم، رنگيم وار، 

  هم سروقدم، سيم تنم ؛ گولروخسار، 

  من بيلمه ديم عالمده بو نقاشي ازل، 

  نه ايچون مني ائيله دي بئله نقش و نيگار؟ 

   

  10 

  اولسايدي کؤنول سيرري-حياته دانا، 

  آنلاردي ندير اؤلومده کي  سيرري-خودا، 

  هئچ شئي کي بوگون اؤزونده سن آنلامادين، 

  گئتديکده اؤزوندن نه قانيرسان فردا؟ 

   

  11 

  آخير بو گليب-گئتمه ميزين سودو هاني؟ 

  اومميدي حياتين تئلي نين پودو هاني، 

  بو چنبري چرخده يانيب، توپراق اولان –  

  پاکيزه لرين جانلاري نين دودو هاني؟ 

   

  12 

  بير کاسه دير بو کي عقل اونو آلقيشلار، 

  يوز بوسه اونون سئوينجله آلنيندان آلار، 

  چؤملکچي فلک بؤيله گؤزل بير کاسه، 

  الدن چيقاريب سونرا اونو داشه چالار. 

   

  13 

  دوشموش نه زاماندا ايشه بو زررين تاس، 

  ويران اولاجاق نه دمده بو شانلي اساس، 

  معلوم ائده بيلمز اونو مئعياري عقول، 

  تعيين ائده بيلمز اونو ميقياسي قيياس. 

   

  14 

  بو چارخدا بؤيله پارلايان ييلديزلار، 

 عاقيللري کيم  ترددوده سالميشلار، 

  سن عاقيل اول اونلاري مودببير سانما، 

  بيزعزم دؤنوب، ايراده سيز فيرلارلار. 

   

  15 

  چارخين نه ايميش قازانجي من گلميشکن، 

  هم آرتماز اونون گؤزلليگي اؤلسم من، 

  هم ده قولاغيم ائشيتمه دي بير کسدن، 

  چارخين نه ايميش قصدي بو گلدن، گئتدن. 

   

  16 

  ائي ديل آچامازسان بو موعمايي سن، 

  دانا دئديگي نوکته یي ده بيلمزسن، 

  سن قيرميزي مئيله بوردا ياپ بير جنّت، 

  معلوم مو بئهيشته گئده سن گئتمه يه سن؟ 

   

  17 

  مادام کي يوخ حقيقتي امره يقين، 

  معقول دئييل اسيري اولماق شککين، 

  دولدور ايچه ليم کي بير خبرسيز شخصه، 

  هئچ فرق ائله مز کي ايچمه سين يا ايچسين. 

   

  18 

  سن بيل کي بو جان آيريلاجاق دير سندن، 

  سيرري عدم ائيلر سني پونهان گؤزدن، 

  مئي ايچ هارادان گلديگيني دويمورسان، 

  شاد اول هارايا گئتمه ليسن، بيلميرسن. 

   

  19 

  جنّتله جهننمي گؤرن يوخ ائي ديل، 

  اوردان بو جهانه بير گلن يوخ ائي ديل، 

  بيز خؤوف و اوميد ائتديگيميز اول شئيين، 

  جوز نام، نيشانيني بيلن يوخ ائي ديل. 

   

  20 

  بو پرده یي-اسرارده يوخ کيمسه يه يول، 

  بو قورغويو کشفه يوخدور ايمکاني  ووصول! 

  يوخ تورپاغين آلتدان اؤزگه بير منزيليميز، 

  دينله کي بو جور فسانه لر وار بول بول. 

   

  21 

  اونلار کي اوموري عقلده فيکر ائيلر، 

  افسوس اؤکوزو ساغيب سود آلماق ايستر. 

  شاييسته اودور ليباسي جهلي گئيه لر، 

  چون عقله بوگون بير اوت بئله وئرمزلر. 

   

  22 

  دهري بزه ين سيتاره لر شام و سحر 

  دايم کي دؤنوب گليب و گئتمکده ديرلر، 

  گؤي آلتدا، يئرين اوسته ده وار بير مخلوق، 

  آللاه ديري اولدوقجا دوغوب بسلرلر. 

   

  23 

  بو چارخي-فلک کي اوندا بيز فيرلانيريز، 

  فانوسي خيال کيمي بير شئي سانينيز. 

  خورشيدي چيراق، عالمي فانوس بيل، 

  بيز اوندا اولان سوور کيمي حئيرانيز. 

   

  24 

  تحقيق آغاجيندان اولمادي ميوه درن، 

  زيرا بو يولو اولمادي بير دوغرو گئدن، 

  هرکس بو آغاجدا توتدو بير وئجسيز دال، 

  بيل بوگونو دون، هم دونو بوگون کيمي سن. 

   

  25 

  هئچ واخت بيليکدن اولماديم من محروم، 

  اسراردان آز قالدي منه نامفهوم، 

  يئتميش ايکي ايل من ياشاديم گئجه-گونوز، 

  بيلديم بونو کيم اولمادي هئچ شئي معلوم. 

   

  26 

  بو دايره کيم بيز اوندا گئت-گل ائديريز، 

  نه اولي نه سونو بيلينمز هرگيز. 

  يوق دوغرو دئين بيريسي کي بو عالمده، 

  گلديک هارايا بيز، گئديريک يا هارا بيز. 

روباعی لرین قالانینی گلن صحیفه ده اوخویون

 


آرديني اوخويون | ardını oxuyun
يازان : عباس ائلچین دوشنبه 1388/08/25 |

تاريخ بوييچه توقيزينچي هجري قمري عصرهرات تيموري لردوريده علم ومدنيت وادبيات نينگ اوجي گه يتيشگن يارقين دوره حسابلنه دي بودوره ده شعروادب دين بولک خطاط ليک، نقاش ليک، ميناتورليک،

موسيقي وباشقه هنرلرهم اوزي نينگ خاص ترقي مرحله سيگه يتيشگن ايدي البته بوترقيات تيموري لردوريده تصادفي بولمي بلکه غياث الدين منصورنينگ اوغلي سلطان حسين ميرزا بايقرا واونينگ دانشمند، علم پرور، مبارزوهنردوست وزيري اميرعلي شيرنوائي (فاني) تلاش وزحمت چيکيشي بيلن صورت تاپگن دور.

     بودورنينگ هنروادبياتي نينگ آلدين کيتيشي ني ابوالفاري سلطان حسين بايقرا و اينقسه اميرعلي شيرنوائي کوششي دن بيلورلرحقيقت ده بولرزمانيده هرات علم ومعرفت کانوني بوليب، نورالدين عبد الرحمن جامي، بنايي معروف نقاش لراوجمله دن استاد بهزاد شول عصرده اورته گه کيليب هرقيسي لري اوحصه لريده جاويد اثرلر يرتگن لر.

     اگرچه تيموري لرسلاله سي هم علم وفرهنگ وشعروادب گنجينه لري ني اوستيريش وکوچيتيريش اوچون هرتمانله مه تلاش لرقيلگن لراما سلطان حسين بايقرا وعلي شيرنوائي عصريگه يتيشيب بيلميدي.

     عليشيرنوائي 844 نچي هجري قمري ييل رمضان آيي نينگ 17 نچي سيده 1441م ييل گه مطابق هرات ده توغيلدي آته سي غياث الدين کيچکينه بخشي هرات چغتايي اولوسي دن بوليب معنيدار ايدي، آنه سي کابل اميرزاده لريدن بيري شيخ ابوسعيد چنگ قيزي ايدي آته بابه لري تيموري لرسراييده بويوک منزلتگه ايگه ايدي لر.

     اميرنوائي ياشليگده تيموري شهزاده لربيلن مکتب گه باريب اينقسه ادبيات گه قيزيقه دي حضرت نوائي نينگ خانواده سي ادبيات گه علاقمند کيشي لردن بوليب تغه لري ميرسعيد کابلي ومحمد علي غريبي مهارتلي شاعرلردن ايدي لر.

     حضرت اميرنوائي 10-12 ياش لريده دستليگي شعرلريني ايتيش بيلن شاعرلرو عالم لرتوجه سي ني تارتدي، عليشيرنوائي ياش ليگيده آته سي ني قولدن بيردي او معرفت پرور حاکم ابوالقاسم بابرنظري آستيده تربيه لندي . اميرنوائي تحصيليگه دوام بيريب، منطق، فلسفه، رياضيات وباشقه بيليم لرنينگ قونت بيلن اورگندي اوزبيک وفارسي تيل لريده شعرايتيش بيلن ايکي تيل نينگ اتاقلي شاعري بوليب شهرت تاپدي اوازوبيک تيلي ده شعرلريده نوائي تخلص نينگ اوزيگه اختيارايتيب وفارسي شعرلريده فاني تخلص دن ايش آلرايدي.

     متداوله بيليم لردن بولک فن لرواوظريفه صنعت لرده استادليک درجه سيگه کوته ايلدي اوچيرايليک خط بيتردي تذهيب وتصويرفنيگه يخشي توشينيب موسيقي ده همه دن ايلگري ايدي وکوپينچه سازلرنينگ بيلرايدي .

     اميرالکلام حضرت عليشيرنوائي بيليم ومدنيت بويوک مرکزي بولگن سمرقند گه باريب بويوک بيليمدان (فضل الله ابوالليسي) مدرسه سيده باشقه علم لرنينگ تکميليگه اورينه دي .

     حضرت نوائي 873نچي هجري قمري ييليده سلطان حسين بايقرا نامه سي آرقه لي قيلگن دعوتيگه باقه هرات گه کيلدي، سلطان حسين اوشبوتدبيرلي ونفوذ لي ذات نينگ هرات گه کيليشي دن شادبوليب اوزيگه شهردارقيليب تعيين له دي و876 نچي هجري قمري ييلده سلطان حسين بايقرانوائي نينگ اميرليک(وزيرليک) وظيفه سيگه کوته ره دي حضرت نوائي يلغوزگينه نصب ايمس بلکه ايل اولوس فکريده بوليب اولر گه يقين دن خدمت قيليش بيلن قووانه دي.

     عليشيرنوائي 892 نچي ييل دن سونگ ايجادي ايش لريگه اورينيب ترکي ادبي تيليني اوستيريش وکته بديعي اثرلريده تيل وباشقه مهم مسأله لرنينگ ياايتيش وظيفه سي ني اوزآلديگه قويدي .

     حضرت نوائي 1480-1501 م ييل اراسيده بيرقنچه علمي وبديعي اثرلر(خمسه، خزاين المعاني، محاکمه اللغاتين ...) سينگري اثرلري بيلن جهان ادبياتي خزينه سيده کته ومهم حصه قوشدي.

     اولوغ شاعر،عالم ومتفکرحضرت اميرعليشيرنوائي اوتوزدن آرتيق بديعي وعلمي اثرلرواخلاقي رساله لرميراث قويگن، او906 نچي هـ . ق ييل جمادي الثاني اون ايکنچي سيده هرات شهريده وفات ايتيب گوهرشادبيگم مدرسه سي يقينيده گي هرات مصلي سيگه دفن بولدي. اميرکبير ميرعلي شيرنوائي بيربيليمدان وزيروسياستمدار بوليب خيرانديش ليکغه شهرت قازانيب شاعرلرممدوحي بولگن اوزعصري نينگ مشهوروتنيقلي عالم واديب لرني مولانا نورالدين عبدالرحمن جامي، حسين واعظ کاشفي هروي، دولتشاه سمرقندي بنايي هروي اولوغ نوائي حقيگه اوزاثرلريني يازيب اوکيشي دن يخشي ليک بيلن يارقيلگن لرچنانچه بنايي ايته دي:

ميرعلي شيرانگه دراين وصف          صورت نام اوست دراذهان

الملقب به صاحب خيرات                 المقرب به حضرت خاقان

     نورالدين عبدالرحمن جامي اوزخردنامه اسکندري اثريده اميرالکلام عليشير نوائي شخصيتي حقيده موندي ديب يازگن:

به ترکي عجب نقشي آوردعجب          که جادووکان رابومهرلب

ببخشودبه فارسي گوهران          به نظم دري درنظم آوران

که گربودي آنهم به لفظ دري          نماندي مجال سخن گستري

به ميزان آن نظم معجزتمام          نظامي که بودي وخسروکدام

چوبرزبان ديگرنکته راند          خردرابه ميزان شان ره نماند

     حقيقت ده هم حضرت نوائي ترکي تيل وادبياتي ني کينگيتيريب اونينگ کمال گه يتيشتيرگن شوکبي دري تيلده هم استادلبيب فوق العاده اثرلريازگن، منه شوييرده حضرت نوائي نينگ يرتگن اثرلريني يوقلب اوته ميز:

     الف- ( نوائي نينگ ترکي منظوم اثرلري)

     1- غرايب الصغر: اوشبواثرنوائي نينگ ييگرمه ياشدن ايلگري ايتيلگن اثري دور که اونده جمعاً 5718 بيتي باروبومصرع بيلن باشلنه دي:

     اشرقت دن عکس شمس الکأس انوارالهدي

                                                يارعکسين ميده کورديب جام دين چيقدي صدا

     2- نوادرالسباب: بواثرنوائي نينگ 20-35 ياشليک پيتيده ايتيليب 5423 بيت و بيرمصرع دن عبارت دوروبوبيت بيلن باشلنه دي:

     زهي ظهورجمالينگ قوياش کبي پيدا

                                         يوزينگ قوياشيغه ذرات کون اولوب شيدا

     بدايع الوسط: نوائي بواثريني 35-45 ياشليک اراسيده يازگن بواثر5420 بيت دن عبارت بوليب بوبيت بيلن باشلنه دي :

     اي نوبهارعارضينگ صبحيغه جان پرورهوا

                                                  آندين گل وبلبل تاپيب يوزبرگ بيرله مينگ نوا

     4- فوايد الکبرا: نوائي اوشبوکتابي نينگ 45-60 ياش لراراسيده يازگن بواثرجمعاً 5888 بيت وبيرمصراع بوليب قوييده گي بيت بيلن باشلنه دي :

     اي ييتي منظرطرحيه معمارصنعونگرين بنا

                                               مصنوع لرقاني ولي مسلوب صانع دين فنا

     حضرت اميرعليشيرنوائي يوقاريده گي تورت ترکي ديواني نينگ(خزاين المعاني) ديب اته گن.

     5- حيرت الابرار: بوکتاب اميرالکلام عليشيرنوائي نينگ بيرينچي مثنوي اثري دورکه بونظم بيلن باشلنه دي:

بسم الله الرحمن الرحيم                    رشته غه چيکدي نيچه دريتيم

    6- ليلي ومجنون: نوائي بومعتبرمثنوي سي نينگ اميرخسرونظامي گنجوي نينگ ليلي ومجنون داستان لريگه باقه نظم رشته سيگه کيلتيرگن بواثرده (3629) بيتي بارو بوبيت بيلن باشلنه دي:

اي يخشي آتينگ بيلا سرآغاز           انجامي غاکيم ييتارسرآغاز

     7- فرهادوشيرين: 5655 بيت دن عبارت بوليب قوييده گي بيت بيلن باشلنه دي:

بحمدک فتح ابواب المعاني          نصيب ايت کونگلوما فتح اولماغ آني

     بواثرلاتين،روسي،اوکرايني تيل لرده هم چاپ بولگن.

     8- سبعه سيار: بواثري نوائي نينگ 5000 بيت ليک تورتينچي مثنوي سي دور بوکتاب قوييده گي بيت بيلن باشلنه دي:

بولدي چون بورقم ايشي تيار          قويدوم آتيني سبعه سيار

بولدي چون بورقم ايشي تيار          قويدوم آتيني سبعه سيار

     9- سد سکندري: حضرت نوائي نينگ بيشينچي مثنوي اثري دورکه بيرينچي بيتي  موندين عبارت:

خدايا مسلم خداليک سنگا          بيروشه که دأبي گدا ليق منگا

     10- لسان الطير: بواثرشيخ فريدالدين محمد عطارنيشاپوري منطق الطيراثري نينگ ترکي چغتايي  ترجمه سي دورحضرت نوائي بوکتاب ده اوزيگه فاني تخلص ني مناسب کورگن .

     11- مثنوي سراج المسلمين: بوکيچيک مثنوي ايکي يوزبيت دن عبارت بوليب اوشبو بيت بيلن باشلنه دي:

توقوزيوزوبيش دا بيرفرخنده فرزند        ادب بيرله تواضع دن برومند

     12- حديث الاربعين: (قرق حديث) حضرت پيغمبر(ص) قرق حديثي نينگ ترجمه سي دور.

     نظم الجواهر: بواثراميرالمومنين حضرت علي کرم الله وجهه که منسوب نثراللساکي نينگ منظوم ترجمه سي دورنوائي بواثرني عزيزدوستي حسين بايقراگه بخشلگن.

     14- پندنامه: حضرت نوائي اثرلري نينگ ايريم خطي نسخه لري اراسيده تاپيلگن کيچيک رساله دور. استادبرتلس اوني نوائي دن دييدي.

     ب- علي شيرنوائي نينگ ترکي منثوراثرلري:

     1- نسايم المحبه في شمائم الفتوه: عليشيرنوائي بواثري ني 901نچي هـ.ق ييلده مولانا جامي نينگ نفحات الانس کتابي دن ترکي تيل گه ترجمه قيليب نسايم المحبه آت قويگن.

     2- مجالس النفايس: بوکتاب سيکيزمجلس دن عبارت بوليب توقوزينچي هـ.ق عصر شاعر لرينينگ تذکره سي حقيده دور.

     3- محاکمه اللغاتين:نوائي بوارزشلي وقيمت بها کتابي نينگ 905 نچي هـ.ق ييل يعني وفات لريدن بيرييل ايلگري تأليف قيلگن لر.حضرت نوائي بوکتابيده فارسي تيلده معادلي بولمگن يوزترکي سوزآت توته دي.

     4- خمسه المتحيرين:اميرالکلام عليشيرنوائي مولانانورالدين عبدالرحمن جامي وفاتيدن کيين اوکيشي نينگ حياتي واوزي بيلن بولگن مناسبتي اوچون بيرکتاب بيتيدي اونينگ آتي ني خمسه المتحيرين قويدي.

     5- محبوب القلوب: اميرخسرودهلوي نينگ انيس القلوب اثري توغريسيده يازيلگن نوائي نينگ يخشي اخلاقي واجتماعي اثرلريدن بيري سنله دي موضوع سي مردم صنف لري ارتباطيده دور، بوکتاب 906 نچي هـ.ق ييلده تأليف بوليب حضرت نوائي نينگ آخرگي اثري  ديب بيله ميزعليشيرنوائي نينگ بشقه ارزشلي اثري ترکي عروضي نينگ بيرينچي کتابي بولگن ميزان الاوزان دورواول حضرت نينگ بشقه بيراثري( وقفيه) بوليب 886 نچي هـ.ق ييلده يازيلگن شوکبي بشقه بيرمشهوراثري منشأ ت دوربوکتاب مولانا جامي دن پيروليک بوليب بيتيلگن. بوکتاب ده انبيا وحکما تاريخي واوتگن پيغمبرتاريخي يازيلگن نوائي نينگ قالگن اثرلري تاريخ ملوک عجم، حالات سيد حسن اردشير، حالات پهلوان محمدسعيد، مناجات نامه، خطبه دواوين،زبده التواريخ وفاني تخلص بيلن يازيلگن آلتي مينگ بيت ليک فارسي ديواني وشوکبي مفردات ومعما،قصه شيخ صنعان وبدايع اللغه دور.

         محمدنعيم غفوري مديرعمومي تنظيم آب اندخوي

يازان : عباس ائلچین شنبه 1388/08/23 |

آته لر سوزي عقل نينگ كوزي

                

   دانش عوام شاخه يي است از علم مردم شناسي و عبارت است از علم به آداب و رسوم، بازيها و سرگرميها، قصه ها، افسانه ها، داستانها، ضرب المثلها، چيستانها ، ترانه ها، سرودها و تصنيفهاي شادي و غم يك قوم و ملت كه زبان به زبان و دهن به دهن از نسلي به نسلي مي رسد و جمع آوري و بررسي دقيق انها بسياري از نكات تاريك و مهم زندگي و معيشت، اخلاق وعادات، عواطف و احساسات و طرز تفكر و انديشه و اجمالاً خصايث روحي و ملي ان قوم و ملت را آشكار مي سازد.

 ما اكنون ضرالمثلها را موردبحث قرارر مي دهيم

 

 ضرب المثلها

ضرب المثلها در ميان مردم و از زندگاني مردم پديد مي آيد و با مردم پيوند ناگسستني دارد. اين جملات كوتاه زيبا لولو انديشه و دانش مردم ساده و ميراثي از غناي معنوي نسل هاي گذشته است كه دست به دست و زبان به زبان به آيندگان مي رسد و آنان را آمال و آرزوها، باغم وشادي ، با عشق ونفرت، با ايمان و صداقت و با اوهام و خرافات پدران خود آشنا مي سازد زبان شيرين تركي، در نتيجهء فكر موشگاف و باريك بين و نكته سنج تركي از لحاظ امثال و حكم از بهترين و غني ترين زبانهاي زندهء دنياست.

ما مي خواهيم با ترجه و توضيح مختصر ضربالمثلهاي تركي اوزبيكي در خدمت هموطنان عزيزخويش باشيم:

ضرب المثل: آته لر سوزي عقل نينگ كوزي

ترجمه: گفتار پدران چشم عقل و خرد است.

توضيح : گفتار بزرگان و پندواندوز پدران و نيكان ما آيينهء تمام نماي عقل و خرد است كه بايد از ان استفاده كرد و بر غناي فرهنگي امروزي مان بايد افزود و از نكات مثبت و عمده آن در زنگي بهره ور و از نكات منفي آن درس عبرت گرفت.

آز آز اورگه نيب دانا بولور          قطره قطره ايغيليب دريا بولور

ترجمه:  با كم كم فراگيري انسان دانشمند مي گردد و از مجموعهء قطره ها دريا به وجود مي آيد.

توضيح: انسان نبايد انتظار آن را داشته باشد كه در يك شب و روز و در مدت اندك عالم و دانشمند گردد؛ زيرا اين نا ممكن است، بايد اندك اندك آموخت تا دانشمند شد و نبايد دنبال فراگيري علم و دانش را ترك گفت يعني علم و دانش را بايد فراگرفت هر چند اندك هم باشد، همینگونه قطره به تنهايي خود قطره است اما از مجموع قطره ها دريا به ميان مي آيد. اين ضرب المثل از فرموده هاي امير عليشير نوايي است.

ضرب المثل : مهمان كيلر ايشيك دن ، رزقي كيلرتيشيك دن

ترجمه: مهمان از در مي آيد و روزي وي از سوراخ (روشندان و روزن) مي آيد.

توضيح: يعني با آمدن مهمان از در رزق و روزي او از روزن مي آيد. نبايد با آمدن مهمان پريشان و دلتنگ شد بلكه به عزت و احترام مهمان هر چند نان و پياز هم باشد و هر آنچه كه در توان ميزبان بوده باشد در خدمت مهمان قرار دهد و از مهمان با پيشاني باز استقبال نمايد، پيفمبر خدا صلي الله عليه وسلم فرموده اند: كسيكه به خدا و روز آخرت ايمان داشته باشد بايد مهمان خود را عزت و اكرام نمايد، و اين ضرب المثل تركي اوزبیكي هم دلالت به مهمان نوازي تركان مي كند.

ضرب المثل : بال شيرين، بال دن باله شيرين

ترجمه : عسل شيرين است اما فرزند از عسل شيرينتر است.

توضيح : اين ضرب المثل اوزبیكي دال بر فرزند دوستي و شفقت تركان نسبت به فرزندان شان است. در زبان تركي اوزبیكي براي عسل بال مي گويند و اين باله كلمه مجرد نيست بلكه كلمه مشتق است كه از بال گرفته شده كه به معناي عسل است يعني والدين فرزندان شان را كه از عسل هم شيرينترند ، دوست مي دارند.

 

داکتر اسدالله محقق

يازان : عباس ائلچین شنبه 1388/08/23 |

امير علي شير نوايي، متفكر بزرگ، شاعر، اديب و نويسنده چيره دست روزگار، مرد سياست، شخصيت معروف و شناخته شده جهاني به تاريخ نهم فبروري سال 1441 ميلادي مصادف با هفدهم رمضان المبارك سال 844 هجري قمري در هرات، در يك خانواده متدين و روشنفكر چشم به جهان گشود. علي شير نوايي در چهار سالگي تحصيلات ابتدايي خويش را آغاز و در ده سالگي شروع به شعر گويي كرد. علي شير نوايي به زبانهاي تركي و پارسي، اشعار و داستانهاي زيادي را به رشته تحرير در آورد. او در نبشته هايش توده ها را به نيكي، راستي، تقوا و آموزش و پرورش فرا خوانده است. يكي از آثار گرانقدر علي شير نوايي كليات خمسه وي است. او در آثار و اشعار تركي اش «نوايي» و در نبشته هاي خود به زبان پارسي «فاني» تخلص مي كرد. چون كه علي شير نوايي شاعر مبتكر و دانشمند مدبر و نويسنده و سياستمدار با تدبير بود و در عين حال برادر رضاعي سلطان حسين بايقرا بود، مورد اعتبار و اعتماد سلطان قرار گرفت و در پستهاي حساس دولتي ايفاي وظيفه نمود و به مقامهاي عالي نايل گرديد. امير علي شير نوايي نيز تلاشهاي پيگير و مساعي خستگي ناپذيري را جهت تقويت و استحكام حكومت سلطان حسين بايقرا به خرج داد و پيروزمندانه از آب درآمد. نوايي در آباداني و شكوفايي كشور نقش سازنده و عمده اي را بازي كرد. مكتبها، مدرسه ها، مساجد و بيمارستانها و پلها ايجاد نمود كه تعدادش از 370 تجاوز مي كرد. با در نظر داشت اين حقيقت مسلم و انكار ناپذير تاريخي علي شير نوايي در خراسان و تركستان از نظر ايجاد مراكز خيريه شخصيت كم نظير شناخته شده است. در اين خصوص و همچنين تجديد و احياي تمدن و فرهنگ اصيل ناب و انساني از نويسنده هاي بزرگ جهان و مورخان ممتاز چون دولت شاه سمرقندي و خواند مير و ديگران معلومات مستند و موثق به دست آورد. علي شير نوايي كتابهاي زيادي از خود به ارمغان گذاشته است كه مهمترين آن «خمسه» است كه حاوي 64000 بيت مي باشد. اين كليات اشعار مشتمل بر پنج مثنوي است. بخش اول خمسه را تحية الابرار تشكيل مي دهد كه بيشتر درباره اخلاق و تصوف اسلامي است و چهار بخش ديگر آن داستانها و افسانه هاي منظومي است كه به نامهاي فرهاد و شيرين، ليلي و مجنون، سد سكندري و سبعه سياره در دسترس علاقه مندان و خوانندگان گرامي قرار دارد كه به سبك امير خسرو دهلوي و نظامي گنجوي سروده شده و داراي مفهوم و محتوايي عالي است. اثر گرانبهاي ديگر نوايي كتاب خزاين المعاني اوست كه حاوي 55000 بيت مي باشد. همين گونه نوايي كتابي هم به زبان پارسي نگاشته است كه متجاوز از 12000 بيت را در بر مي گيرد. نوايي در اواخر عمر عزيزش كتاب «لسان الطير» را به رشته تحرير در آورد كه حاوي 7000 بيت مي باشد و در آن از سبك كتاب «منطق الطير» شيخ فريدالدين عطار پيروي گرديده است. همچنين علي شير نوايي كتاب محاكمه اللغتين، خمسه المتحيرين، محبوب القلوب، مجالس النفايس و غيره را نوشت كه از شهرت جهاني برخوردار است. علي شير نوايي بر زبانهاي عربي، اوزبكي و پارسي تسلط كامل داشت. به ويژه به زبانهاي اوزبكي و پارسي آثار گرانقدري از خود بر جاي گذاشته است كه بدين مناسبت به شاعر ذواللسانين شهرت يافته است. نوايي هميشه از اشخاص نيك، مخير، ساعي، كوشا و پركار قدرداني به عمل آورده و در تقويت و تشويق ايشان از هيچ نوع همكاري دريغ نورزيده است اما بر عكس از عناصر تنبل و بيكاره و بار دوش جامعه انتقاد نموده است. نوايي «ذواللسانين» با حافظ «لسان الغيب» در اين مورد همنوا به نظر مي رسد كه حافظ شيراز با انتقاد از اهل زمانه سروده بود:
اسب تازي شده مجروح بزير پالان
طوق زرين همه در گردن خر مي بينم
نوايي گفته است:
اي نوايي خلق ني كور د يم عجايب بي تميز
سو كيلتير گن خوار و زار و كوزه سيند ييرگن غريز

علي شير نوايي شخصي كريم و بخشنده بود. از دانشمندان، فضلا و شاعران قدرداني به عمل مي آورد. پروفيسور براون او را به ماليناس سيلينوف رومي تشبيه كرده است، زيرا كه علما و دانشمندان دور و برش حلقه مي زدند. علي شير نوايي يكي از ارادتمندان خاص مولانا نورالدين عبدالرحمن جامي بود، جامي بيشتر نبشته هايش را به تقاضاي علي شير نوايي به رشته تحرير در آورده است. مولانا نورالدين عبدالرحمن جامي به سال 898 ها. مصادف با 1492 م. چشم از جهان فرو بست و علي شير نوايي مرثيه اي را به شكل تركيب بند نوشت كه مشتمل بر هفتاد شعر است. تركيب بند نوايي با شعر زير آغاز مي شود:

هر دم از انجمن چرخ جفايي دگرست
هر يك از انجم او داغ بلايي دگرست
امير علي شير نوايي به زبانهاي تركي و پارسي كتابهاي زيادي نوشته است كه كتابهاي زير را مي توان از مهمترين آنها شمرد:

1ـ چهار ديوان غزليات مشتمل بر: الف ـ غرايب الصغر ب ـ نوادر الشباب ج ـ بدايع الوسط د ـ فوايد الكبر.
2 ـ خمسه كه مشتمل بر: تحية الابرار، فرهاد و شيرين، ليلي و مجنون، سد سكندري و سبعه سياره.
3 ـ مثنوي لسان الطير،
4 ـ تذكره مجالس النفائس،
5 ـ سراج المسلمين،
6 – اربعين منظوم،
7 ـ نظم الجواهر،
8 ـ محبوب القلوب،
9 ـ تاريخ انبيا
10 ـ تاريخ الملوك العجم،
11 ـ نسائم المحبه،
12 ـ رساله عروضيه،
13 – خمسة المتحيرين،
14 ـ محاكمة اللغتين،
15 ـ حالات پهلوان اسد،
16 ـ حالات سيد حسن اردشير،
17 ـ مفردات در فن معما،
18 ـ قصه شيخ صنعان،
19 ـ مناجات نامه،
20 ـ منشأت تركي،
21 ـ ديوان پارسي،
22 ـ منشأت پارسي،
23 ـ ميزان الاوزان،
24 ـ مكارم اخلاق.
علي شير نوايي به سال 880 هجري مصادف با 1501 ميلادي پدرود حيات گفت .

يازان : عباس ائلچین جمعه 1388/08/22 |

امير عليشير نوايي سياست اربابي، شعريت سلطاني تركي چغتايي (اوزبيكي) كلاسيك ادبياتي نيگ اساس قويوچيسي و شرق رونسانسي نينگ يوللاوچي و ايلغاري صفتيده اوز ثمره ليك حيات دوريده (30) دن آرتيق راق قيمت ليك اثر لر يره تيب، يادگار قويگن. بو اثر لر بيزلرگه فرهنگي ميراث حساب لنيب افتخار ليگ ادبياتي ميز گه خاص اورين نينگ ايگل لب توره دي. قوييده نوايي نينگ اينگ مهم اثر لريدن قسقه صورت ده ايسلب اوته ميز:

 1ـ ديوان خزاين المعاني:

بو اثر (22500) بيت دن تشكيل بولگن نوايي بو ديوان ده (16) تور ادبي شعر لريني اورين بيرگن. بو اثر ده(2600) غزل،(4)مستـــزاد، (10)مخمس، (5)مسدس،(1)مثمن، (4)ترجيع بند، (1)تركيب بند،(1) مثنوي، (1) قصيده، (1) ساقي نامه، (210) قطعه، (123) رباعي،(152) معما، (113)تويوق، (10)چيستان و     (86) فرد كيريتيلگن.

 2ـ ديوان فاني:

دري تيلي نوايي نينگ ايكينچي آنه تيلي بوليب، بوتيل ده تورلي اثر لر و شعر لر يازگن ديوان فاني دري ده بوليب (6197) بيت دن عبارت بولگن اونگه (554) غزل، (6)قصيده (1)مسدس، (1)مرثيه تركيب بند،      (72)قطعه، (73)رباعي، (16)تاريخ ماده سي، (373)معما، (9)لغز، كيريتيلگن.

 3ـ بدايع البدايه:

بو اثر (842)قطعه دن عبارت بوليب اونگه(585)غزل،(3)مســــــتزاد، (4)مخمس، (2)مسدس، (3)ترجيع بند، (49)قطعـــه، (78)رباعـــي، (10)چيستــــان، (52)معــــما، (10)تويوق، (46) فرد كيريتيلگن.

 4ـ محبوب القلوب

نوايي بو اثر نينگ (905) هـ . ق ده تمام ايتيب اونگه حيات دوريده قولگه كيلتيريلگن تجربه لريني، سياسي، اجتماعي، اخلاقي و تربيتي تصورات و باور لريني عكس ايت تيرگن نوايي بو اثر نينگ مقدمه سيده ايته دي.

گهي تاپتيم فلك دن نا توان ليغ

گهي كورديم زمان دن كامران ليغ

بسي ايسغ ساووغ كورديم زماندا

بسي اچيغ چوچوك تاپتيم جهاندا

 5 ـ خمسه

بو اثر بيش منظوم داستان دن عبارت بولگن ـ قويده هر بيريني قسقه چه تانيتيب اوته ميز.

الف : حيرت الابرار:

بو اثر (3988) بيت دن عبارت بوليب (64) بوليم ني احتوا ايته دي (21)بوليمي سوز باشي (20)بوليمي مقاله لر (20)بوليمي حكايه لر (3) بوليمي ني اداقلش تشكيل ايته دي.

ب : فرهاد و شيرين

نوايي بو داستان ده عشق و صداقت، وطن دوستليك، قهرمان ليك، ايش و محنت توغري سيده اويلش و باوري نينگ فرهاد نينگ وجوديگه مجسم ايته دي.

يازيب جان مصحفيدين ايكي حكايت

ديبان فرهاد  شيرين دين حـــكايت

ج: ليلي و مجنون

بو داستان (38) بوليم دن تشكيل بوليب هر بوليمي عليهده عنوان لر و مسجع نثر بيلن باشلنه دي. نوايي بو داستان نينگ (17)انچي بوليمي ده قيس نينگ ليلي دن جدا ليگي و اونينگ كوزيدن ياش جاري بولگه ني و اونينگ رواني حالتيني تصوير لب مناسب تشبيه و استعاره نينگ ماهر ليك بيلن ايشله تيب بو جمله لر نينگ سر لوحه سيده قرار بيره دي.

« مجنون نينگ فراق چاهيدا تنور ايچينداگي اوت ديگ تابي و هجر بنديده توزاققه توشگن قوشديك اضطرابي و حكيم فسونيدين جنوني نينگ طغياني و طبيب پرهيزي دين ايسيتماسي نينگ غلياني و اوز زهر كام ليغيغه تويگان تلخ تلخ شورابه سي و بو شورابه دن كاميده اچيغ اچيغ خونابه سي و كونگلي اوتيدين تيمور بندي سوبولغاني و سو ديك صحرا عزمي قيليب اشكي سويدين ايولار تولغاني»

 د. سبعه سيار:

بو داستان خمسه نينگ توردينچي داستاني حساب لنيب اونينگ تورت آي مدتي ده هارمس دن ايش آليب باريب تمام ايته دي و بو اثر نينگ مونده ي نام له يدي

بولدي چون بو رقم ايش تيار

قويديم آتيني ســــبعه سيار

بو داستان بهرام و دلارام حكايتي اساسيده اورته گه كيلگن و ييتي حكايتدن عبارت. نوايي نيينگ بو داستاني اوزبيك تيلي نينگ كتبي و شفاهي ادبياتي نينگ رواج له نيشي و بايليگيني سقله نيشي گه ثمره ليك تأثير قويگن – قوييده بو داستان دن بير پرچه:

شاه تيلار بولسا شاه ليك قيلماق

سپاهيدين كيراك ماس ايريلماق

شه ني ديرلار سپاه بيرلن شاه

شاه ايماس دور يوق ايرسه انداسپاه

شاه غه خيل اولسه فتح آنينگ ايشي دور

بير كيشي رستم اولسه بير كيشي دور

 هـ سد سكندري:

خمسه نينگ كتته داستان لريدن بيري بوليب (7215) بيت و 89 بوليمدن عبارت. بو داستان نينگ 24نچي بوليميده ايچكي قرشي ليك و دشمن ليك لر رنج و الم لر عاقبتي ني مونده ي تصوير ايته دي.

بو گويا جهان ايچرا طوفان ايرور

كه اندين جهان اهلي ويران ايرور

ني طوفان بلا بحري چيق ماغي

جهان اهلي بو آستيغه قالماغي

عداوت قه بغلاب كمر ايكي شاه

جهان اهلي ني ايله ب ايكي سپاه

اتا بير طرف گر ايرور فِي المثل

ينا جانيب آلغاي اوغولغه محل

ايكي سيگا كين اوتي سالغاي غضب

اول اوت قان ايچار گا قيليب تشنه لب

اتا جان بيريب اوغليني اولتير گالي

اوغول هم انگا تيغ كين سورگالي

قرينداش تاپسا قرينداشي ني

دمادم تيليب كيسگالي باشي ني

توتيب آشنا لارغه بيگانه ليق

كيتيب هم نشين لارغه هم خانه ليق

 6- لسان الصير:

بو اثر اوزبيك ادبياتي ني فلسفي مثنوي لريدن بوليب يازوچي اوز فلسفي باور لريني مجازي قوش لر سيما لريده بيان ايتيب محاكمته اللغتين اثريده بو توغريده ايته دي «چون لسان الطير الحاني بيله ترنم توزوب مين قوش تيلي اشاره تي بيله حقيقت اسرارين مجاز صورتي گا كور گوزيب مين».

نوايي دنيا قره ش اساسيده جهان نينگ آفرينش و يره تيشي نينگ اولوغ ذات كبريايي نينگ قدرتيگه بيليب عالم ظهوري مقصيدي ني انسان يره تيشي ديب بو اثر نينگ باشله نغيچي ده بونده ي ايته دي.

آفرينشدين قيليب انسان غرض

آني ايلاب خلق ايچيندا بي عوض

كونگلين آنينگ مخزن عرفان قليب

اول طلسم ايچرا اوزين پنهان قيليب

راز مخفي گنج اوليب بو طرفه جسم

صنعدين اول گنج حفظيغه طلسم.

 ۷- مجالس النفايس

نوايي مجالس النفايس تذكره سي نينگ 891هـ ق ييل ده تدوين ايته دي بو اثر 8 باب يا مجلس دن عبارت بوليب اونده 459 سوز يوروتوچي نينگ شرح حاليني بيان ايتگن. بيرينچي مجلس ده 46 سوز يوروتوچي ايكينچي مجلس ده 91 سوز يوروتوچي اوچونچي مجلس ده 175 سوز يورتوچي، تورتينچي مجلسده 72 سوز يوروتوچي، بيشينچي مجلس ده 21 سوز يوروتوچي، آلتينچي مجلس ده 21 سوز يوروتوچي، يتينچي مجلسه 22 سوز يوروتوچي و سيكيزينچي مجلس ده سلطان حسين ميرزا بايقرا نينگ شرح حاليني ذكر ايتگن.

8- ميزان الاوزان:

بو اثر اينگ مهم اوتميش ادبيات شناس ليك يادگار ليك لردن بوليب قنده ي سوز يوريتيش، شعر قوريليش تورلي كلاسيك شعر لر عروض وزني اوچون اورته گه كيلگن.

  يازوچي: ع. دستيار

 


آرديني اوخويون | ardını oxuyun
يازان : عباس ائلچین جمعه 1388/08/22 |

بحثی پیرامون کلمه ایران و منشأ آن

 اسماعیل هادی

 نقل از: مجله سحر، تیر و مرداد ۱۳۸۱ (دانشگاه علوم پزشکی تبریز)

این کلمه اولین بار در شاهنامه به طور و سیع به عنوان نام یک ملک و محل به کار می رود. اما مثل دیگر اسامی فردوسی از ایران نقشه ای در ذهن ندارد، جغرافیای این » جغرافیایی شاهنامه، حد و حدود آن معلوم نیست. اصولا” نجد را نمی داند و ایران او مرز معین ندارد. تنها جغرافیای موجه در شاهنامه فقط شامل خراسان (موطن خود فردوسی - هادی) است که همه جا با ایران یکی گرفته میشود. در گفتگو از نواحی دیگر، یا شاهنامه ساکت است و یا اوهام می بافد1« جغرا فیای فردوسی مثل تاریخ او فسانه ای بیش نیست که در یک خروار آن مثقالی حقیقت به زحمت توان یافت که آن هم متأسفانه به فساد تعصب آلوده است.اسامی جغرافیایی شاهنامه اغلب اگر موهوماتی بیش نباشند ، هویت مشخصی ندارند کابل در هندوستان است ، مازندران محل معینی ندارد، آمل و ساری در سیستان است، البرز در هندوستان و … حتی شرق و غرب عالم به هم ریخته و معنای خاور و باختر در هم آمیخته است ٢. ارزش جغرافیایی شاهنامه چیزی در این حد بیش نیست ، هر چند که برخی شیفتگان شاهنامه مقام فرا بشری برآن قایلند «دانشنامه ای که … یکی از گرانمایه ترین و پر ارج ترین چکیده های اندیشه والای همه مردم گیتی(!) در درازنای تاریخ (!) (لابد به طول یک سر انگشت!) … دریایی سرشار از دانشها و آگاهی های گوناگون … چون تاریخ پیدایی تمدن دیوارگری (؟) و ساختمان سازی و پزشکی و مومیایی و جغرافی و حکمت و فلسفه و موسیقی و آیین های ملی و دینی و کشور داری و پند و اندرز و زبانشناسی و ادبیات و داستان و سخنگو یی و ده ها و. سدها (!) گونه دیگر ٣«…

 در هر حال در مجموع به نظر می رسد در شاهنامه، ایران نیز مثل رقیب خود توران، بیش از یک واقعیت جغرافیا ئی، نمادی تخیلی داشته باشد. از این روست که بعد از فردوسی این نام نه درشعر شاعری ، نه در اثر جغرافی نگار و مورخی و نه در کتاب سیاحی و... به چشم نمی خورد تا … برسیم به دوره قاجار که به احتمال زیاد با پشنهاد فرنگ رفته های آن دوران عبارت « ممالک محروسه ایران » (معادل اصطلاح امروز: ایالات متحد ایران) ظاهر می گردد.

البته در دوره معاصر در ترجمه برخی آثار قدیم خارجی (مثل تاریخ هردوت و …) در مقابل کلمه Persia (پارس/پرس/بلادالفرس) در ترجمه «ایران» گذاشته می شود که باید آن را ناشی از ذوق تخیلی آقایان مترجمین امین(!) دانست و ربطی به اصل منابع ندارد.

دراین باره بعضا" به اوستا نیز استناد شده و کلمه ای از اوستا پیش کشیده می شود که بر فرض صحت مقدمات استدلال خود آن کلمه حتی از لحاظ شکل هم شباهت بسیار بعیدی با لفظ ایران دارد

به گفته آقایان در اوستا ذکری از محل مجهول الهویه ای که در خواندن و تلفظ آن اختلاف است، به نام ائیرین وئج / ائیرین ویجه/  ائیرین ویجنگه / Airyan vaedja (کذا فی الاصل!) آمده است. (العهده علی الرّاوی!) که آقایان با تبدیل کوچکی آن را ایران ویچ می فرمایند. البته چون این تبدیل به نظر آقایان بسیار ناقابل است، نیازی به استدلال احساس نمی فرمایند! و   دو پارا در همین یک کفش کرده و می فرمایند که آن ائیرین وئچ همین ایران است و لاغیر و نام این ملک از بدو خلقت ایران بوده و بس… و چنان سماجت و حرارتی دراین راه به کار می رود که تو گویی اگر غیر این باشد ، همه شرف و حیثت ملی برباد خواهد رفت ! انگار که همه ممالک عالم از اول اسامی ثابت داشته اند و اگر خدای نکرده معلوم گردد نام کشوری ریشه تاریخی بیش از چند سده ندارد ، آن کشور در صحنه جهانی رسوا می گردد. بیهوده نیست که در مقابل کشورهای نو پا و مفلوکی مثل امریکا همین یک افتخار ما را بس که تاریخی عمیق و عریق داریم و ریش سفید محلیم!

البته این نظریات بیش از آن که ارزش علمی داشته باشد ، کاربرد سیاسی داشته است. حکومت پهلوی که در حال مبازه با اسلام و دیگر تفکرات جاری وقت و به قول خود ارتجاع سرخ وسیاه بود، به اشاره معلمین خود برای پر کردن خلأ ایدئولوژیک حاصله، در صدد حقنه کردن تفکرات ناسیونالیستی قلابی و بحث ها ی ازین دست که سابقه ای در فرهنگ ملی ما نداشت ، آمده بود. اما حرارت تصنعی بحث ها ظاهراٌّ امر را برای برخی مشتبه نموده بود که به جد وارد این معرکه در اصل فرمایشی شده و هنوز نیز سرنا را همچنان از سرگشاد می نوازند.

به هر حال در اشاره به گفته های طرفداران این نظریه، به عنوان نمونه، به گوشه ای از نوشته های آقای «هاشم رضی »نظر افکنده و می گذریم که تفصیل این بحث بی سر و ته خود کتاب مستقل می خواهد و فراغتی مفت که فعلا” هیچ یک از آن دو را ندارم!

آقای رضی در توضیح «ائیران وئچ» می نویسد (تأکیدات داخل هلالین از من است):

«میان دانشمندان (؟) درباره تعیین این سرزمین (ایران ویچ) اختلاف های فراوانی بوده است. برخی آنرا درشمال شرقی(؟) وپاره ای درشمال غربی (؟!) دانسته اند. دسته سومی نیز برآن عقیده بوده اند که این سر زمین کشور مینویی و خیالی است 4«

و با وجود آن که نظریه سوم (خیالی بودن این سرزمین) اقوی است، اما طبیعی است چنین نظریه ای در نزد آقای رضی از اول محکوم به رد باشد. چرا که ایشان شکی در حقیقت مطلق بودن مندرجات اوستا، کتاب پیامبر ایرانی(!) ندارد:

«این آشکار است (؟) که همه کسان و جاهای مذکور در اوستا حقیقی بوده (!) اما به موجب ازمیان رفتن اسناد و مدارک مکتوب به وسیله وحشیانی (!) چون مقدونیان مهاجم ، اعراب بربر و ضد تمدن (!) مغولان و دیگر کسان (!) وسیله تحقیق تا اندازه زیادی از دست ما بیرون رفته است5«

تنها چیزی که از متن فوق می توان استنباط کرد، آن است که دست نویسنده از هر مدرک و سندی خالی است و همان طور که افاضات بعدی ایشان نیز نشان داده، سر آن دارد که این خلأ مطلق را با پرده خیال بپوشاند! اما این که نویسنده به عادت مألوف گناه آن را با چاشنی فحاشی های ادیبانه و میهن پرستانه (!) به گردن این و آن انداخته است، چیزی از این حقیقت کم نمی کند. باید دانست که از قلم افتادن تر ک ها در لیست فوق که آقای رضی از وحشیان «ضد تمدن» به دست داده اند، نه از سر خوش بینی ایشان به بخش بزرگی از هم وطنان خود ومصلحت

اندیشی و رعایت حد اقل ظاهریِ احترام به هموطنان ترک بوده و نه ازسر فراموشکاری … که معمو لا” خیلی از آقایان در این مورد تعارفی ندارند و بی هیچ اعتنایی به وجود ملیون ها ترک ایرانی ، همه جا تر ک ها را در سلسله مهاجمان دژخوی می نویسند، با این تفاوت که دیگر مهاجمان رفته اند و ترکان جا خوش کرده اند !… این عدم تعرض در این جا کاملا” عامدانه و از آن جهت بوده که ظاهراٌّ آقای نویسنده ترکان را داخل در مجموعه مغولان دانسته و خود آنان را رقمی ندانسته که ذکری مستقل از آنان به میان آورد. و یا آن که آنان را داخل در لیست کلی «دیگر کسان» دانسته و تکلیف خود را با همه روشن کرده که به نظر ایشان اغلب همسایگان ایران از همین قماشند، و همه بدند جز خودما. لابد لشگر کشی ها و قتل و غارت و جنایا ت خشایار و کوروش و شاپور ذوالاکتاف …که موجب کینه و دشمنی اطرافیان به ایران و مایه بدبختی برای کشور ما بوده ، همه در راه بشریت و تمدن بوده است. و تهاجم فقط وقتی زشت است که ازطرف دیگران باشد ! از نظر آقای رضی یونان مهد علم و فلسفه وحشی بوده و اعراب بنیانگذ ار تمدن وسیع اسلام ضد تمدن و بربر، اما هخامنشیان مهاجم و نظام پوسیده کسری.… متمدن و دادگر!

«اسم مرکب ایران ویچ (که به زور تحریف از ائیرن وئج حاصل شده!) به معنی زادگاه یا منشأ و خاستگاه ایرانی‌ها یا آریا هاست، اما از این معنی نبایستی این طور استنباط کرد که این سر زمین اساساٌّ منشأ نژاد (؟) آریایی یا ایران بوده است، بلکه این سرزمین یکی از قدیمی ترین مناطقی است که آریاها در خط سیر مهاجرت خود برای مدت نسبتا" طولانی در آنجا سکنی کرده وخاطراتی از آن داشته اند.پس از آن که از این سرزمین برای ادامه مهاجرت بیرون آمدند، به موجب عللی که درست برای ما شناخته شده نیست، احساس احترام و بزرگداشتی صادقانه موجب شد که ایران ویچ جنبه تقدس وحرمتی پیدا کند … چون کم کم در ایران وسیع ریشه دوانیدند و شهرها و روستاها بنا کردند آن نام را به تمام خطه منتشر کردند6«

وقتی قرار است شیوه تار یخ بافی فردوسی مآبانه (فسانه سرایی) حاکم شود، دیگر دلیل جستن امری عبث است ! و گرنه خواننده حق دارد از نویسنده بپرسد که استادنا ، این فرمایشات را در باره عهد باستان که هرچند زمان آنرا تعیین نفرموده اید ، ولی قاعدتاٌّ به عهد قرن ها قبل ازمیلاد بر می گردد، ازکجا آورده اید؟ اما نویسنده تکلیف خودر ا معین کرده: اسناد توسط وحشیان (که همان دیوهای شاهنامه باشند) از بین رفته و باید همین خیال باف ی ها ی شاعرانه را پذیرفت.

آقای رضی اول ایران ویچ را «زادگاه ومنشأ» آریایی ها می فرمایند و درسطر دیگر همان را انکار کرده و آن را تنها یکی از قدیمی ترین مناطق که آریاها در خط سیر مهاجرت برای مدتی نسبتا طولانی در آن اقامت نموده بوده اند، می داند. البته این تنها ایرانیان خوشبخت نبوده اند که در این سرزمین مینویی خوش می گذراندند. بلکه پسر عموهای سیاه چرده ما از همان نژاد پاک آریا هم در کنا ر ما بوده و از مواهب این سرزمین مینویی بهره ور بوده اند و « هندوان و ایر انیان در ایرانویچ می زیسته اند7» اما با وجود آن که این سرزمین ظاهراٌّ بسیار کوچک که « باید خوارزم یا خیوه کنونی باشد » (ابراهیم پورداود : گاتها. انتشارات دانشگاه تهران ص ۵٩ پاورقی) خانه مردمی به این مهابت و کثرت بوده است، تا کنون هیچ ابزار و اشیا و آثار دوره نو سنگی و غیره ویا تکه سفالی نا قابل ….از آن کشف نشده و حتی اثری از خود این سرزمین مینویی که یک سر پل صراط آقایان (چینوید پل) نیز در آن قرار دارد ! (پورداود :همان،ص ۵٨) در این کره خاکی پیدا نشده است ! گویی وحشیان و دیوان نه تنها هستی دم دست آن، بلکه تمامی آثار زیر خاکی و حتی خود سرزمین را هم به غارت برده و از صفحه تاریخ و جغرافیا زدوده اند!

البته این تنها «سرزمین گم شده » آقایان نیست. از آن سرزمین منشأ اصلی آریاهای پاک هم خبری در دست نیست و تاکنون معلوم نشده چطور و چرا آریاها از آن سرزمین خرم اصلی منشأ تمدن خود که قاعدتا" مستعد برای آفرینش تمدن والای آریایی بوده، تا آخرین نفر کوچیده و آواره شده اند و حتی یک نفرشان هم رغبتی برای ماندن در آنجا نیافته است ! و از این قوم متمدن هیچ اثر باستانی در آن سرزمین نمانده و خود آن سر زمین هم همای نا مکشوف آریا باوران شده است!

اما این که مهاجران یا مهاجمان اجنبی و اشغالگر آریا بعد از هجوم و اشغال کشور جدید در حسرت وطن قبلی (؟) « تمام خطه » جدید را ایران خوانده باشند، نیز جای بحث است. اولا چرا پسر عموهای نمک نشاس سیاه چرده ما از این نام مقدس استفاده نکرده و از نام گذاری کوره دهی نیز به احترام و یاد آن سرزمین مینویی دریغ داشته اند، و این وظیفه مقدس اهورایی به گردن ما تنها افتاده است ؟ ثانیا منظور از تمام خطه کجاست ؟ دیدیم که هیچ ایرانی قبل و بعد فردوسی از جایی به نام ایران ذکری نکرده بود. فردوسی نیز در این نام گذاری حماسی وفسانه ای (که تنها مبتکر آن است) ایران را معادل خراسان می گیرد. پس نام یک کشور عظیمی مثل ایران چقدر برای مردم آن باید مجهول باشد که هیچ گوینده و نویسنده ای برخاسته از این ملک ذکری از آن نکند و مورخین فاتحان عرب آن که اسامی یک یک ایالات و بلاد و حتی بعضًا کوره ده های آن را هم نوشته اند، از نام خود کشور یک بار هم که شده یادی نکنند؟!! شاید این هم زیر سر وحشیان و دیوان بوده است؟!

حال به بینیم این سرزمین مینویی که تااین حد مورد احترام و تقدس صادقانه بوده چگونه سر زمینی است؟ رضی به نقل از بخش « ویدیودات » اوستا در توصیف آن چنین آوده است: « بهترین کشور و نخستین سرزمینی که آفریدم ایران ویچ بود که از رود « ونگوهی دائی تیا» (Vanguhi Daitya) مشروب می شود. اما اهریمن بدسگال برضد آن مار آبی (بزرگ، زیان آور، سرخ، گزنده) و زمستانهای سخت و طولانی پدید آورد.. در ایران ویچ زمستان ده ماه… و بسیار سرد است، تابستان دوماه ، در آن دو ماه نیز آب سرد است. زمین سرد است، ازبرای گیاهان   » (رضی، همان ) آیا این سرزمین چون دوزخ سرد و سترون که با قطب یخ بسته انطباق دارد ، همان «بهترین ممالک» (رضی، همان ج ١ ص ٣۵٩) برخوردار از «همه مواهب» (همان ص ١٠١) است که پسران دیگر فریدون، ازجمله تورانیان به خاطر تصاحب آن از طرف ایرانیان بدانان حسادت ورزیده و جنگ ها به پا می کردند (رضی همان، ذبل کلمه توران ص 359) و ایرانیان در حسرت و حرمت آن «تمام خطه» خود را با نام آن تقدس بخشیدند؟!!

جل الخالق ! وقتی قرار می شود برای مقابله با اسلام زیر پوشش وطن خواهی و ناسیونالیزم شاه فرموده، و مبارزه با تسلط اعراب (بعد ازگذشت ده قرن و اندی از این تسلط !) پیامبری فسانه ای علم شود و تاریخ قلابی نوشته شود، آدم چقدر دچارسفسطه می گردد؟!

حال ببینیم اساسا ارزش علمی منبع افسانه «ایران ویچ» (اوستا) چه مقدار است؟ طبعا" این بحث خود کتابی مستقل می طلبد ما ناچار به اشارتی کفایت خواهیم کرد.

اول باید بدانیم که کتابی باستانی مثل اوستا که نه محل تنظیم و نه تاریخ تحریر آن معلوم است، چه ارزشی می تواند داشته باشد؟ ظهور زردشت و تاریخ اوستا را هفت صدسال قبل از میلاد گفته اند. در آن ایام با درنظر گرفتن قحطی امکانات نوشتاری، اوستای مورد ادعای آقایان به صورت شفاهی باید باقی مانده باشد. و در واقع نیز چنین بوده و نخستین تحریر را «احتمالا"» و با حدس و گمان، در زمان اشکانیان (قرن اول میلادی) گفته اند. اما نه از آن تحریرحدسی و نه از تحریرهای احتمالی ادعا شده زمان ساسانیان در قرون بعدی، هیچ خبری در دست نیست و «زمان کتابت دست نوشته های موجود پیشتر از قرن ١٣ تا ١۴ میلادی نیست» (س. ن. سوکولوف : زبان اوستایی، مؤسسه مطالعات وتحقیقات ١٣٧٠ ص: هشت) البته در اینجا هم قدرت تخیل شاعرانه و روحیه خیالبافانه قلمداران ما وارد میدان شده و مسئله را حل کرده و به نقل از نامه ادعایی «تنسر» مدعی شده اند که اوستا بر پوست دوازده هزار گاو !! نوشته شده بود (ماشاالله! و صد البته که کتاب ما باید از همه کتابهای دینی عالم سرآمد و بیش باشد) و در « دژنپشت » شاهی نگهداری می شد که توسط «اسکندر ملعون» از بین رفت (محمد جواد مشکور : دینکرد ١٣٢۵، ص 56) و «اسکندر گجستیک … از روی نادانی و کینه وری و رشک(!) آن گنجینه بزرگ جهانی (!) را که برروی دوازده هزار پوست گاو به دبیره زرین (!) نوشته شده بود، سوخت و خاکستر کرد و به دریا ریخت» (بهرامی، پیشین. پیشگفتار. به قلم فریدون جنیدی) البته جای تأسف است و لیکن جای شکرش باقی است که اقدام دوباره برای باز نویسی آن نشده بود و الا گاوی به کشور نمی ماند و زراعت مملکت می خوابید! لازم به ذکر است که در منشأ خبر که همان نامه ادعایی تنسر باشد، ذکری از دبیره زرین و خاکستر و دریا … نیست، از آن نامه چنین نقل است: « می دانی اسکندر کتاب دینی ما در دوازده هزارپوست (گاو) بسوخت، به اصطخر » (مشکور، همان)

و چنان که دیدیم لفظ گاو را مترجم نامه به صلاح دید خود افزوده ! و چیزی بیش از این نیست. لذا چون منبع اصلی خبر کافی به مقصود دیده نشده، نویسنده غیور ما، جناب جنیدی پاک و پاکزاد، با استمداد از روحیه میهن پرستی و تخیل حماسی فردوسی وار خود این نقص بزرگ تاریخ را مرتفع نموده و باخامه مینویی و پارسی پاک و پالوده از گند تازی و انیرانی، این دشخوار (دشوار) ر ا آسان « ساخته» و آبروی مردمان (ملت) را رهانیده اند. مگر می شد نامه ای چنین سترگ و گنجینه جهانی ای چنین بزرگ، به دبیره (خط) و دوات سیاه و معمول باشد؟! مگر ما زر کم داشتیم ویا کٍنس بودیم ویا ارج نامه اهورایی و فرّ ایزدی خود نمی دانستیم؟!

در هر حال از فسانه دلنشین دبیره زرین و تخیلات زرین تر که بگذریم، می رسیم به کتابی که منشأ آن معلوم نیست و دست نوشته های ادعایی آن بیست قرن بعد از زمان خو م یباشد که معلوم نیست از صافی ناصاف چند موبد و یا حتی چند غیر موبد و دین فروش متقلب گذشته است؛ چه ارزشی می تواند داشته باشد؟ حتی روایات اسلامی با آن همه قرب زمانی و دقت و امانتداری محدثان و راویان و علمای رجال و علم الدرایه … بعضًا از هجوم موریانه اوهام و وضاعان و جاعلان و حدیث بافان در امان نمانده است. حال متون اوستایی چگونه این دو هزار سال دوره شفاهی را به سلامت از سر گذرانده است؟! تازه این دستنوشته های قرن ١۴ هم حکایت است. تنها تاریخ ظهور واقعی اوستا را باید ١٧٧١ میلادی گرفت که انکتیل دوپرون Anquetil Duperon فرانسوی آنرا به تقریر موبدان هند به تحریر درآورد. (سوکولوف، همان مقدمه)

کتابی این چنین، هر چند به صورت خرافه و افسانه، سه ارزش می تواند داشته باشد: دینی، زبان شناختی، علمی و تاریخی. ببینیم اوستا در این سه زمینه از چه وزنه ای برخوردار است.

در مورد ارزش دینی با ید بگویم که اوستا امروزه کتاب دینی عده قلیلی از هم وطنان ما و گروه کوچکی از گبران (پارسیان) هند است که اجداد آنان بعد از استقرار اسلام در ایران به هند گریخته و به دین قدیم باقی مانده بودند …

در همه حال اینان به عنوان پیروان یک آیین، قطع نظر از منشأ و مبنای اعتقادشان، باید محترم شمرده شوند. این در مورد پیروان دیگر مذاهب نیز صادق است. و لیکن این احترام نمی تواند ما را از نقد و برسی علمی باز دارد.

آیین زردشت نه تنها امروزه در مقایسه با ادیان دیگر از وزنه ای برخوردار نیست، در گذشته نیز یک دین فراگیر نبوده است. و اگر هم در زمان ساسانیان مذهب رسمی دربار بوده ، عمومیت و رواج عام نداشته است. دلیل روشن آن هم عدم مقاومت مردم در برابر مسلمین به نام دین، بوده و این درحالی است که در عهد قدیم اغلب تصادمات صبغه دینی داشته ویا عنصر دین برای تهییج مردم به دفاع به کار گرفته می شد. اصولا جز مقابل ه ها ی قشون شاهنشاهی هیچ مقاومت مردمی در برابر مسلمانان وجود نداشته...

 ازطرف دیگر آیین زردشت از تعلیمات محکمی برای اداره جامعه و غیره برخوردار نیست. عجیب آن که این آیین ناتوان ٢٧ قرن بعد از زمان خود از طرف برخی روشنفکران به اصطلاح ناسیونا لیست به حربه ای در برابر دین قویم و حنیف اسلام علم می شود. آن هم بعضًا از طرف کسانی که وحی و دین را منکرند ! (نمونه اش خزعبلات شجاع الدین شفا در : تولدی دیگر )…جادارد که به انتخاب و ذکاوت آقایان آفرین گفت که با شمشیر چوبین به جنگ درختی این چنین تناور رفته اند! …

درمورد ارزش زبانشناختی اوستا که خیلی ها به همان دلیل به اوستا روی آورده و آن را به گونه ای با فارسی مرتبط می دانند و ….باید دانست که به رغم همه تلاش ها برای کشف چند نمونه تشابه زورکی بین زبان اوستا و فارسی (حتی بعضًا ترکی!) ظاهرًا اوستا (برفرض قبو ل وجود آن) به یکی از لهجه ویا نیمه زبان های کشور در ناحیه بلخ تعلق داشته و حتی در زمان خود نیز برای مردم قابل فهم نبوده و برای تفهیم آن به مردم زمانه گزار ش هایی از آن به زبان های رایج نوشته می شد (مثل: دینکرت، زند، پازند) «در همان هنگام نیز زبان اوستا بر ای گویندگان پهلوی، زبانی نهفته ودور بوده است.چنان که ایرانیان (؟) آنرا به درستی در نمی یافته اند و انبوه نامه ها(؟) (شرح ها) که به زبان پهلوی بر اوستا نگاشته می شد همه از برای گزارش واژه های دور از زبان و سخنان دور از اندیشه مردمان بود»

(بهرامی همان مقدمه.ص: الف. پیشگفتار از: فریدون جنیدی)

حال باید دید زبانی که در زمان خود نیز برای مردم ناآشنا بوده، اینک بعد از طی ٢٧ قرن ! و آمیخته شدن بالهجه گجراتی هند و … موبدان دوره های مختلف چه ارزشی می تواند برای فارسی امروز (که بحث بی طرفانه از منشأ و تواناییهای آن هم فرصت دیگر می طلبد) داشته باشد؟ ! چنان که عرق ریختن ها و تحقیقات چندین ساله دراین وادی نیز نشان داده که تشنگان آن به دنبال سرابی له له بی نتیجه زده اند. البته برای اخذ بورسیه و بودجه و یا صرف اوقات بیکاری چند استاد اجل شاید اوستالوژی بد نباشد. واز این بابت ما هم کاوش در این مقبره را مفید می دانیم. ولی اثر دیگری بر این مترتب نمی تواند باشد.

اما ازلحاظ علمی و تاریخی محتویات اوستا که نمونه چند خط آنرا پیشتر دیدیم، با وجود آن که در طول زمان به دست موبدان غالبا زیرک و ادیب صیقل یافته است … محتویات آن از حد مندرجات کتابهای رمالی نیز نازلتر است. در این جا فرصت پرداختن بیشتر نیست. طالبان می توانند به ترجمه های ارائه شده از آن که از حسن اتفاق در این چند دهه اخیر رشد قارچ وار داشته و از اوستا نوشتن و ترجمه کردن با ژست ادیبانه و عالمانه و حتی ملی گرایانه ! مد شده بوده، مراجعه نموده وصرف نظر از زحمات حضرات محققین و مترجمین در ارائه نثر سره و وارسته و فخیم از این کتاب دینی(؟) ایرانی(؟) در محتویات آن غور نموده و بر مبلغ و مقدار علمی آن واقف شوند.

باتوضیحی که دادیم معلوم شد که استناد به اوستا در مورد ارائه سند به قدمت نام ایر ان، دست برطناب پوسیده انداختن است.

نکته دیگر که باید اضافه نمود آن است که همان طور که اشاره شد، اوستا جایی در فرهنگ این دیار نداشته وتنها در ظل توجهات دولت فخیمه انگلیس به « ایران نوین» رضاخانی همراه با ظهور«شاه سایه» یعنی اردشیر رپورترجی، گبر هندی دست پرورده انتلیجنت سرویس، با هیاهوی فراوان تبلیغ شد؛ از مطبخ موبدان هند نشین سر بر آورد و با بوق وکرنای روشنفکرانی خاص به میدان آمد و با هیاهوی مکارانه در عین حال مذبوحانه سیاسی برای علم کردن آن در جهت مبارزه با اسلام به کار گرفته شد. بنا براین مسئله بیش از بحث علمی و فرهنگی بار سیاسی داشته است. و شرح این خود داستان دیگری است و فرصت دیگری می طلبد، تا ریشه ها ی شوو ینیزم و نقش زرتشتیان هندنشین (پارسیان هند)، استعمار انگلیس و فراماسون های وطنی … در شکل گیری آن روشن گردد و علل رویکرد به ایرانِ به اصطلاح «باستان» و نوشتن تاریخ قلابی بر این قوم معلوم شود…

باتوجه به آن چه گفته شد ایران / توران ساخته و پرداخته تخیل فردوسی و همفکران او بیش نبوده، لذا دنبال تحلیل آن رفتن نیز شاید چندان مثمر ثمر نباشد. با وجود این در این باب سخنانی گفته شده و یا می توان گفت. مثلا گفته شده است که این کلمه از ایر / آریا اخذ شده و یادآور خاطره اقوام آریایی است و بر اساس همان آریا اندیشی بوده که شاه لقب «آریامهر» را بر گزیده و بدان می بالید. اما تحقیقات اخیر نشان داده که ایده آریاباوری که در اروپا توسط ایدئولوگ های نژادپرست نازیان هیتلری ساخته و پرداخته شده بود و به عنوان سوغات فرنگ رفت هها ی آن دوران به ایران آمده بود ، اندیشه ای موهوم بیش نبوده است 8. اخیراٌّ در همین راستا اما با استدلال تقریباٌّ مقبول تری گفته شده: «ایر، در لغت به معنی آزاده و جمع آن ایران -آزادگان می باشد. نام های آریا و آریائیان نیز ازهمین ایر می باشد9»

اگر افسانه آریا و نژاد موهوم آریا را از این نظریه حذف کنیم، می ماند بحث لغوی آن. بنده در فارسی «ایر» به معنای آزاده سراغ ندارم. اما در ترکی «ار» که می تواند ائر/ ایر نیز تلفظ شود، و جمع آن ارن/ ایران است، به معنای انسان /مرد/آزاد مرد /آزاده آمده و صحیح است. برخی نیز کلمه ایران را ترکی ولی از بن ارمک / ایرماق (به معنای : واصل، از راه رسیده، واردین، قوم وارد، مهاجر …) گفته اند (ازهمان بن درفارسی قدیم: ایرمان، بعداٌّ مهمان آمده ). و لیکن اگر کلمه را ترکی بدانیم ، چرا آن را از : ار/ائر/یئر نگیریم؟ کلمه مذکور که به سه تلفظ مذکور ضبط شده است، به معانی زمین، ملک، کشور، وطن … آمده است. پسوند _آن علامت نادر جمع در ترکی نیز است، به ویژه جمعی که معنای مفرد را افاده می کند. برای توضیح بیشتر نگاه کنید به: اسماعیل هادی، فرهنگ ترکی نوین، ، ذیل کلمات: یئر /ار ٣ /ارن/ارمک/ اوْغلان. رد پای این کلمه را علاوه بر لفظ ایران، در زبانهای دیگر نیز می توان یافت. مثلا”: ارض (عربی)، Earth(انگلیسی) Erd (آلمانی) هاآرِتس (عبری)

در هر حال چون اصل و بنیان مسئله بر وهم و خیال است از هر دری وارد شدن رو به بیراهه بوده و چندان قابل اعتماد نخواهد بود. این امر در مورد لفظ توران نیز به همان دلایل گذشته صادق است.

اما نکته ای که بر این سخن باید افزود آن است که بحث فوق یک بحث علمی و تاریخی است و نباید نتیجه سیاسی از آن گرفت. کشور ما تنها مصداق این مورد نیست. اسامی بسیاری از کشورها و شهرهای دنیا، حتی اسامی اشخاص، یا از اصل فاقد معنا بوده یا معنای آن امروزه مکشوف نیست. اغلب معانی داده شده دراین زمینه ها هم حدسی هستند و چندان قابل اعتماد نیستند. درمورد اسامی، مردم هنگام انتخاب بیشتر به موسیقی آن توجه دارند تا به معنای آن ، و کلمه ایران، صرف نظر از منشاء آن، برای ما یاد آور خانه مشترک اقوام ساکن آن و وطن محبوب و دلنواز بوده و خواهد بود. امروزه لفظ ایران برای ما یک موسیقی دلنشین است، ریشه آن هرچه می خواهد باشد. و دراین زمینه، چنان که گفته شد، کشور ما تنها مورد نیست.

 منابع و ارجاعات

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1.    ناصر پور پیرار: پلی بر گذشته  نشرکارنگ ١٣٨٠. ص ٢٧٧

2.    همان

3.    حسین شهیدی: فرهنگ شاهنامه، دیباچه

4.    هاشم رضی: فرهنگ نام های اوستا، ج ١، ص ١٠٠ ، انتشارات فروهر.

5.    همان

6.    همان

7.    احسان بهرامی: فرهنگ واژه های اوستایی  بنیاد نیشاپور، ١٣۶٩ مقدمه  صفحه د

8.    برای اطلاع بیشتر نگا: پور پیرار، دوازده قرن سکوت، نشر کارنگ ١٣٧٩ ، ص ٨٧

9.  حسین شهیدی: فرهنگ شاهنامه، ذیل واژه ایران، به نقل از زندگی و مهاجرت نژاد آریا بر اساس روایات ایرانی

 

 

يازان : عباس ائلچین جمعه 1388/08/22 |

آرایه‌های لفظی

به آن دسته از آرایه‌های ادبی که از تناسب های آوایی و لفظی میان واژه‌ها پدید می‌آید می‌گویند.

واج آرایی (نغمه حروف)

به تکرار یک واج صامت یا مصوت در یک بیت یا عبارت گفته می‌شود به گونه‌ای که طنین آن در گوش بر جای بماند و باعث پیدایش موسیقی آوایی در آن بخش از سخن شود.

  • مثال

رشته تسبیح اگر بگسست معذورم بدار

دستم اندر ساعد ساقی سیمین ساق بود

(واج آرایی با تکرار صامت /س/)

  • مثال

خيزيد و خز آريد كه هنگام خزان است

باد خنك از جانب خوارزم وزان است

(واج آرايي با تكرار صامتهاي /خ/ و /ز/)

اين دو حرف به زيبايي بيانگر خزان مي باشند.

قابل ذکر است که واج تکرار شونده می‌تواند صامت یا مصوت باشد. برای مثال:

  • مثال

خوابِ نوشینِ بامدادِ رحیل

بازدارد پیاده را ز سبیل

که همان طور که مشاهده می کنید تکرار مصوت کوتاه «اِ» در این مصراع تکامل بخش موسیقی درونی است.

  • مثال

خیال خال تو با خود به خواب خواهم برد

که تا زخال تو خاکم شود عبیر آمیز

  • مثال

قيامت قامت و قامت قيامت

قيامت مي كند اين قد و قامت

  • مثال

بر او راست خم كرد و چپ كرد راست

خروش از خم چرخ چاچي بخواست

سجع

سجع در لغت به معنای آواز کبوتر است. در ادبیات هر گاه واژه‌های پایانی دو قرینه کلام در واج یا واج های آخر مشترک باشند آرایه سجع پدید می‌آید و آن دو جمله را مسجع می‌خوانند. معمولا هر قرینه از یک جمله تشکیل می‌شود. اما گاهی نیز یک قرینه از دو یا چند جمله کوتاه پدید آمده است. همچنین در اغلب نمونه‌های نثر مسجع واژه‌های پایانی دو جمله در بیش از یک حرف مشترکند و در واقع هم قافیه می‌باشند.

در گلستان سعدی نمونه‌های فراوانی از ارایه سجع به وضوح دیده می‌شود.

  • مثال

هر نفسی که فرو می‌رود ممد حیات است و چون بر می‌آید مفرح ذات

(سجع در بین حیات و ذات است)

ترصیع

هر گاه اجرای دو بخش از یک بیت یا عبارت، نظیر به نظیر، هم وزن و در حرف آخر مشترک باشند.

ای منور به تو نجوم جلال

وی مقرر به تو رسوم کمال

آرایه جناس را باید به دو نوع اصلی تقسیم کرد

جناس تام

هر گاه واژه‌ای دو بار در یک بیت یا عبارت به کار رود و هر بار معنایی متفاوت از آن برداشت شود.

خرامان بشد سوی آب روان

چنان چون شده باز یابد روان

(روان در مصراع نخست به معنی جاری و درمصراع دوم به معنی جان و روح است)

جناس غیر تام(ناقص)

هر گاه دو واژه در یکی از موارد آوایی زیر با هم اختلافی جزیی داشته باشند و در یک بیت یا عبارت به کار روند. كه انواع آن جناس ناقص، جناس زايد، جناس مذيّل، جناس مركّب، جناس مفروق، جناس مقرون، جناس متشابه، جناس مطرّف، جناس خط، جناس لفظ و جناس مكرّر هستند كه در مرور زمان به دليل تقسيم بندي زياد در حال كنار گذاشته شدن هستند.

اختلاف دو واژه در صداهایی کوتاه

کند (به کسر م ِ، به ضم م ُ)

که به آن جناس ناقص به حرکت یا جناس محرف نیز می‌گویند فتاده اهلِ مِنی در پی مُنی و آرزو (تفاوت کسره در کلمهٔ اولی با ضمه در کلمه دومی.)

جناس اختلافی یا جناس ناقص به حرف

هر گاه دو رکن جناس در یکی از حروف با هم اختلاف داشته باشند به آن جناس اختلافی یا جناس ناقص به حرف می‌گویند.. کمند/سمند..آزاد/آزار..زحمت/رحمت..

یک واژه،یک حرف، بیش از دیگری دارد.

خاص و خلاص کام کامل

یک واژه از ترکیب دو واژه دیگر به دست می‌آید.

دل خلوت خاص دلبر آمد

دلبر ز کرم به دل بر آمد

دو واژه از نظر آوایی یکسان اما از نظر املایی متفاوت اند

هر گاه دو رکن جناس در تلفظ و خواندن با یکدیگر یکسان باشند اما در نوشتار با هم متفاوت باشند به آن جناس لفظی می‌گویند.. صبا/سبا..خوان/خان..حیاط/حیات..خیش/خویش...

اختلاف دو واژه در جابه جایی حروف است

بنات، نبات

آرایه‌های معنوی

به ان دسته از آرایه‌هایی که بر پایه تناسب های معنایی واژه‌ها شکل می‌گیرند آرایه معنوی گویند

مراعات نظیر

آوردن دو یا چند واژه در یک بیت یا عبارت که در خارج از آن بیت یا عبارت نیز رابطه‌ای آشنا و خاص میان آنها برقرار باشد

ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند

تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

(ابر و باد و مه و خورشید و فلک همگی جز عناصر و پدیده‌های طبیعت هستند.)

تضاد

هر گاه دو واژه با معنای متضاد در یک بیت یا عبارت به کار رود آرایه تضاد پدید می‌آید در نومیدی بسی امید است

متناقض‌نما (Paradox)

هر گاه دو مفهوم متضاد رابه هم نسبت دهیم یا آن دو را در یک چیز جمع کنیم آرایه متناقض‌نما شکل می‌گیردو معمولاً معنایی عمیق و پر مغز در پس آن نهفته است

جامه‌اش شولای عریانی است

(عریانی به شولا نسبت داده شده اما شولا نوعی جامه است و ضد عریانی)

هر گاه در یک بیت یا عبارت بین دو مورد (مثل «الف» و «ب»)رابطه‌ای برقرار کنیم و مثلاً بگوییم«الف»، «ب» است یا «الف»، «ب» را آورد و آن را در بخش دیگری از همان بیت یا عبارت بین آن در مورد همان رابطه را برقرار کرده اما جای ان دو را با هم عوض کنیم آرایه عکس شکل می‌گیرد.

بهرام که گور می‌گرفتی همه عمر

دیدی که چگونه گور بهرام گرفت

لف و نشر

هر گاه دو یا چند جزء از کلام بدون توضیحی در پی هم بیایند (لف) و آن گاه توضیحات مربوط به هر یک در پی هم آورده شوند (نشر)آرایه لف و نشر شکل می‌گیرند.

افروختن و سوختن و جامه دریدن

پروانه زمن، شمع زمن، گل زمن آموخت

(پروانه از من سوختن را، شمع از من افروختن را و گل از من جامه دریدن را آموخت.)

تلمیح (اشاره)

هر گاه با شنیدن بیت یه عبارتی به یاد داستان و افسانه، رویدادی تاریخی و مذهبی یا آیه و حدیثی بیفتیم، بدون آنکه آن موضوع مستقیماً تعریف شده باشد، آن بیت یا عبارت دارای آرایه تلمیح است.

پدرم روضه رضوان به دو گندم بفروخت

ناخلف باشم اگر من به جوی نفروشم

(اشاره به داستان حضرت آدم و رانده شدن او به خاطر خوردن گندم.)

تضمین

هر گاه شاعر یا نویسنده‌ای، بخشی از نوشته فردی دیگر را در میان اثر خود جای دهد، آن شعر یا نوشته راتضمین نموده است.

چه خوش گفت فردوسی پاک زاد

که رحمت برآن تربت پاک باد

میازار موری که دانه کش است

که جان داردو جان شیرین خوش است

این دو بیت بخشی از بوستان سعدی است و سعدی بیتی معروف از فردوسی را در میان شعر خود عیناً نقل کرده است.

اغراق

هنگامی که شاعر یا نویسنده، صفتی را در فرد یا پدیده‌ای آنچنان برجسته نشان دهد که در عالم واقع امکان دستیابی به آن صفت در آن حد و اندازه وجود نداشته باشد، آرایه اغراق آفریده می‌شود. البته این ادعای غیر ممکن باید به گونه‌ای بیان شده باشد که باعث افزایش گیرایی سخن گردد وشعار گونه وغیر واقعی جلوه نکند.

بخواهد هم از تو پدر کین من

چو بیند که خشت است بالین من

(اغراق در ممکن نبودن رهایی از انتقام پدر)

حسن تعلیل

هر گاه شاعر و نویسنده برای موضوعی، دلیلی غیر واقعی وتخیلی، اما دلپذیر و قانع کننده ارایه دهد به حسن تعلیل دست می‌یابد.

تا چشم بشر نبیندت روی

بنهفته به ابر چهر دلبند

(شاعر علت ابر پوش بودن قله دماوند را برای ندیدن او بیان کرده است.)

مثل

هر گاه شاعر یا نویسنده درسخن خود از «ضرب المثلی» استفاده کند و یا بخشی از سخن او آنقدر معروف باشد که به عنوان ضرب المثل به کار رود، آن بخش از کلام دارای آرایه مثل است.

بی گمان دیوار طبع پست خاک‌آلود ماست

گر بود کوتاهتر دیواری از دیوار بود

تمثیل و اسلوب معادله

هر گاه برای تاًیید یا روشن شدن مطلبی (معمولاً پیچیده) آن را به موضوعی ساده تر تشبیه کنیم یا برای اثبات موضوعی نمونه‌ای بیاوریم آرایه تمثیل را به کار گرفته اییم

من اگر نیکم اگر بد تو برو خود را باش

هر کسی آن درود عاقبت کار که کشت

(حافظ خطاب به زاهدان و واعظان می‌گوید که من اگر خوب یا بد هستم ربطی به شما ندارد و شما همان بهتر که مراقب اعمال خود باشید، همچنان که هر کسی هنگام درو آنچه را که خود کاشته است برداشت می‌کند. شاعر برای درستی گفته خود در مصراع نخست، در مصراع دوم موضوعی ساده را که درستی ان بر همه آشکار است به عنوان نمونه‌ای برای ان ذکر می‌کند.)

ایهام

هر گاه واژه یا ترکیبی که دارای دو معنی است به گونه‌ای در کلام به کار رود که هر دو معنا از ان قابل برداشت باشد آرایه ایهام شکل می‌گیرد.گاهی منظور اصلی تنها یکی از ان دو معنا است و گاهی هیچ یک بر دیگری برتری ندارد.

غرق خون بود و نمی‌مرد ز حسرت فرهاد

گفتم افسانه شیرین و به خوابش کردم

شیرین: زیبا و دلنشین، معشوقه فرهاد

ای دمت عیسی دم از دوری مزن من غلام آن که دوراندیش نیست(دوراندیش:عاقبت نگر/آنکه به دوری وجدایی بیندیشد.)

ایهام تناسب

گرت هواست که معشوق نگسلد پیوند نگاه دار سر رشته تا نگه دارد در این نمونه از واژه هوا تنها یک معنا برداشت می‌شود که آن هم آرزو است.

تشبیه

در تشبیه دو مورد پر پایه اشتراکی که در صفتی دارند به هم مانند می‌شوند مورد اصلی را مشبه و موردی که مشبه به ان تشبیه می‌شود مشبه به می نامند.صفت مشترک میان مشبه و مشبه به دلیل شباهت یا وجه شبه نامیده می‌شود.یا گاهی از واژه‌های از قبیل «مثل»،«مانند»...استفاده می‌شود.که به آنها ادات تشبیه گویند.

مجاز

به کار رفتن واژه‌ای به جای واژه دیگر مجاز نام دارد.هیچ گاه چنین امری ممکن نیست مگرآنکه میان آن دو واژه در خارج از کلام رابطه‌ای بر قرار باشد.

آن قدر گرسنه ام که می‌توانم تمام ظرف را بخورم. رابطه‌ای میان دو واژه‌ای ظرف و غذا در این عبارت است.

استعاره

هر گاه واژه‌ای به دلیل شباهتی که با واژه دیگر دارد به جای آن به کار رود استعاره پدید می‌آید.

بر کشته‌های ما جز باران رحمت خود مبار.(کشته‌ها به کسر«ک»)

در این عبارت رحمت خدا به باران مانند شده است.روشن است که در این عبارت،منظور از کشته‌ها معنایی لفظی آن نیست بلکه مقصود اعمال بندگان است.

کنایه

جملات و عباراتی که منظور نویسنده یا گوینده از بیان آنها،چیزی غیر از معنای ظاهری و لفظی آن عبارات یا جملات است.که به آنها کنایه گوییم.

آب از دستهایش نمی چکد.

معنایی لفظی:نمی گذارد قطره‌ای آب از دستهاییش به روی زمین بچکد. معنایی کنایی:هیچ چیزی از او به دیگران نمی‌رسد،خیلی خسیس است.

تشخیص(انسان نمایی)

هر گاه با نسبت دادن عمل،حالت یا صفتی انسانی به یک غیر انسان،به آن جلوه انسانی ببخشیم،آدم نمایی شکل می‌گیرد.

طعنه بر طوفان مزن،ایراد بر دریا مگیر بوسه بگرفتن ز ساحل موج را دیوانه کرد

دیوانگی و بوسه گرفتن به موج نسبت داده شده است و طبیعتاً بوسه گرفتن موج،بوسه دادن ساحل را به همراه دارد.پس در مصراع دوم به ساحل و موج حالت و رفتاری انسانی نسبت داده شده است.

حس آمیزی

هر گاه موضوعی را که مربوط به یکی از حواس است.به چیزی نسبت دهیم که با ان حس قابل احساس نباشد،آرایه حس آمیزی آفریده می‌شود که در زبان روزمره نیز کم کاربرد نیست.

مزه پیروزی را چشید.

در این عبارت «مزه» که مربوط به حس چشایی است به پیروزی نسبت داده شده است.اما پیروزی با حس چشایی قابل احساس نیست.

منابع

  • بیان در شعر فارسی، دکتر بهروز ثروتیان
  • راهنمای اموزش زبان فارسی، دکتر حسین ذوالفقاری و محمد غلام


يازان : عباس ائلچین چهارشنبه 1388/08/20 |

تاریخ ادبیّات ایران یا تاریخ ادبیّات فارسی؟!

بررسی جلوه های«ترک ستیزی»در تاریخ ادبیّات صفا

اختیار بخشی، دانشجوی دورۀ دکتری زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه گیلان

«تاریخ ادبیّات ایران»؟! در همان نگاه اوّل نام این کتابها قابل توجّه و تأمّل است.خواهشمند است که کتاب تاریخ ادبیّات ایران را باز کنید! فرق نمیکند نوشتۀ صفا باشد یا جلال الدّین همایی؛ نوشتۀ بدیع الزّمان فروزانفر باشد یا صادق رضازاده شفق؛ نوشتۀ عباس اقبال آشتیانی باشد یا سلیم نیساری؛ یا محمدرضا دایی جواد یا حسین فریور یا میرباقری فرد و دیگران یا عبدالحسین زرینکوب (از گذشتۀ ادبی ایران) یا سعید نفیسی(تاریخ نظم و نثر در ایران)یا حتّی کتابِ استادِ فراماسونرِ مرموزِ انگلیسی، ادوارد براون «تاریخ ادبی ایران» فرق نمیکند، اگر کسی در تمام آثار یاد شده«یک بیت»، «فقط یک بیت» از «اشعار ترکی» شاعران به قول خودشان «پارسی گویی» که در هنرگاه « شعر ترکی» نیز طبع آزمایی کرده اند همچون سلطان ولد(پسرِ مولوی)، قاسم انوار، قبولی،میر حیدر مجذوب،لطفی ،قطبی، لطیفی،میرعلی کابلی، میر حیدر ترکی گوی، امیر علیشیر نوایی، ظهیرالدّین بابر، خطایی(ختایی=شاه اسماعیل صفوی) (توضیح: اسامی تماماَ از صفا ،1380،ص67 است وخدای نکرده تصوّر نشود که نگارندۀ مقاله تحت تأثیر احساسات «پان ترکیستی»(!) شاعرانی که به «زبان مقدّس پارسی» سخن گفتهاند به «زبان نامقدّس ترکی» منسوب کرده است!) اگر کسی بتواند از میان صفحات این همه کتابِ قطورِ تاریخِ ادبیّاتِ ایران از شاعران ترکی سرای ایران و یا شاعران دو زبانه و سه زبانه «یک بیت تنها یک بیت  ترکی» مثال بیاورد، نگارنده به او جایزه خواهد داد! حال ما نمی خواهیم شاعران و نویسندگان قدرتمندتر یا قدیمیتر دیگری که در محدودۀ این سرزمین زیسته و به ترکی(زبان مادریشان)شعر گفته و نثر نوشته اند ذکر کنیم همچون حسن اوغلو ، نصیر باکویی(قرن 5هـ .ق)، هندوشاه نخجوانی(قرن7 هـ .ق/کتاب صحاح العجم)،قاضی ضریر ،قاضی برهانالدّین، حقیقی ،حبیبی و خلیلی، یوسف حاجب خاص(نویسندۀ قوتادقو بیلیک = علم اقتدار و سعادت) ادیب احمد یوکنگی(نویسندۀ عتبه الحقایق)،احمد یسوی مشهور به پیر ترکستان(نویسندۀ دیوان حکمت)، ناصر رابغوری( نویسندۀ قصص الانبیای ترکی)، شاهکار حماسی ترکان«دده قورقود» و… را که بسیار قدیمی تر از صفویّه و به زبان ترکی آذربایجانی هستند، مثال بزنیم(ر.ک.راشدی،1386،صص 226-223 و262). عجیبتر و جالبتر آنکه خلاصه کنندۀ تاریخ ادبیّات صفا (البتّهزیر نظر صفا) در جلدهای دوّم و سوّم خلاصۀ تاریخ ادبیات ایران حتّی از نام بردن اسم شاعران قدرتمندتر و شاخص و نوعآور و صاحب سبک ترکیسرا و سهزبانه مانند سید علیعمادالدّین نسیمی(820-771هـ .ق) و محمّد فضولی(936-890هـ .ق) که هر دو به سه زبان ترکی، عربی و فارسی شعرهای قدرتمند سرودهاند( فضولی در شعر ترکی بنیانگذار مکتب نو است که امثال علیآقا واحید شاعر بزرگ آذربایجان شمالی آن را تداوم بخشیدهاند)، به دلایلِ مشخّصِ بهداشتی (!) خودداری کردهاند!! لابد به گمان صفا ادبیات ایران آنقدر شاعر پارس دارد که نام آفرینندۀ هنرمند«دیوان ترکی و فارسی»(نسیمی) و نام خالقِ بزرگ مثنویهای «بنگ و باده»(فارسی) و «لیلی و مجنون»(ترکی) و «دیوان ترکی و فارسی» و نویسندۀ «فرهنگ لغت جغتایی- فارسی»و…(استاد فضولی)در بین گویندگان بی نام ونشانی مانند «بساطی سمرقندی» و امثال این شاعر نیاید(ن.ک.صفا،1380صص200-197)!!

حال یک سؤال اساسی ، بنیادین و حیثیّتی: راستی چه خبر است؟! آیا در محدودۀ جغرافیایی که امروزه روز «ایران»نامیده می شود فقط« قوم پارس» (صورت کهن «فارسِ» عربی شده!) زیسته و میزیند که این محققان بزرگ(؟) اسم کتابهای خود را چنین گذاشته اند؟! آیا ترک و گیلک و عرب و بلوچ و مازنی وترکمن و لر و…) ایرانی نیستند و به ناحق خاک ایران را غصب کرده و در آن نشسته اند؟! آیا این اقوام 7000ساله «زبان» و به تبع آن«ادبیّات» و «تاریخ ادبیّات» ندارند و به قول معروف «از زیر بته بیرون آمده اند» که در کتابهای این دانشمندان محقّق و علمایِ فاضل، فقط شعر و نثر قوم فارس(فارسی) مورد نقد و بررسی و تعریف قرار گرفته اند؟!

آیا نویسندۀ بزرگ و دانشمندی مانندپرفسور«یوگنی ادواردویچ برتلس روسی» ونیز محقّقی مانند «هرمان اته آلمانی» در نامیدن دقیق کتابهای خود «تاریخ ادبیّات فارسی» دچار خطا شده یا آن که افکار ضدّایرانی داشته اند وتوطئه ای در کار بوده است؟!

جالبتر اینکه در هیچکدام از کتابهایی که تا کنون در نقد و بررسی تاریخ ادبیات نویسی در  ایران نوشته شده است ؛یعنی «نظریۀ تاریخ ادبیّات»(نقد و بررسی تاریخ ادبیّات نگاری در ایران)،دکتر محمود فتوحی،تهران: ناژ،1382 و «دربارۀ تاریخ ادبیّات»، دکتر امیرعلی نجومیان و دیگران،تهران ،مرکز تحقیق و توسعۀ علوم انسانی (سمت)،1384،در مورد این حقیقت عریان و واضح حتِّی دریک جملۀ کوتاه سخنی گفته نشده است!

راستی چرا این همه نویسنده و محقّق و منتقد این حقیقت را نادیده گرفته اند؟آیا میتوان پذیرفت که تمایز و تفاوت آشکار «ایران» و «فارسی» را نمیدانسته اند؟!اگر غیر این است پس چرا…؟! نگارنده نیز سالها درسِ تاریخ ادبیّات ایران را خوانده و درس داده بود امّا «خودآگاهی روششناختی» نداشت تا این که عمیقاَ درست به زیر پای خودش نگاه کرد!

جلوه های ترک ستیزی در تاریخ ادبیّات صفا

1- «استراتژی تحقیر»:

1-1- غلام، کنیز ،و زرخرید نشان دادن همۀ ترکان با رویکردی نژادپرستانه:

صفا دربارۀ سبکتکین و محمود غزنوی مینویسد«اینان از یک سلسله غلامان ترک بودند که…»(صفا،67،1381)، «تسلّط غلامان ترک در قلمرو سامانیان…(همان،68)«در دستگاه سامانیان و دیالمه غلامان و کنیزان ترک بسیار بودند»(همان،70) «قیمت این بردگان ترک بسیار بود!»،«چیرگیهای پیاپی قبایل و غلامان ترک بر ایران…»،«در تشکیل حکومتهای ترک …تقدّم با غلامان بود/ غلبۀ غلامان ترک…»(همان،162)«غلامان ترک نژاد غوری…»(هماان،167)، «ترکمانان سلجوقی و دیگر طوایف ترک،یا غلامان امارت یافتۀ آنان…» (همان،172)و…! صفا آن چنان در این باره مبالغه میکند که گویی معنای ترک «غلام»و   «برده» است! برای همین از سلطان محمود مقتدرترین شاه غزنوی با عنوان «محمود ترکزاد» یاد میکند (صص119،120)!

حال بیاییم برای چند سطر هم که شده قلم را از «دشمن» بگیریم و به «دوست» بدهیم تا یک ترک دانشمند و آزاده و اصیل که در قرن پنجم هجری میزید خودش ازحیثیّت وشرافت خودش وملّتش دفاع کند:

شیخ محمود کاشغری(380هـ .ق-477هـ .ق) کتاب عظیم «دیوان لغات الترک»(اوّلین لغتنامۀ زبان ترکی: ترکی به عربی)را که حاوی 7500تکواژ،290 ضرب المثل و220 قطعه شعر است و از حیث وسعت اطلاعات لغوی ،ادبی ، اساطیری ، ادبیّات شفاهی ،فولکلور و…شاهکاری بی نظیر است و بنا به نظر تمامی صاحبنظران بیطرفِ ترک و غیرترک نه «واژه نامه» بلکه «دانشنامه» محسوب میشود، بین سالهای 464 تا466هـ.ق تألیف کرده است. (کاشغری،1384،ص 26 و پشت جلد). با مقایسۀ تعداد لغات و اصطلاحات این کتاب با کتاب مشابه به زبان دری(فارسی دری) که در همان اوان(قبل از 465هـ ق) نوشته شده است یعنی «لغت فرس اسدی توسی» با 1200 واژه (ن.ک.تاریخ ادبیّات ایران و جهان(1) ،60،1383)میتوان قدرت و گستردگی و اصالت دو زبان را سنجید.

کاشغری در مقدّمۀ کتابش می نویسد«تابش خورشید بخت و دولت در برجهای ترکان از سوی خداوند و گردش دوائر آسمانها بر مملکت و فرمانروایی آنان را دیدم. خداوند نام آنها را «ترک» نهاد و بر روی زمین فرمانرواساخت.خاقانهای روزگار ما را از بین آنان به در آورد، زمام امور ملّتهای جهان را بر کف آنان نهاد….ایشان را از هر کس برتر ساخت و بحق آنان را نیرومند گردانید و کسانی را که به آنان وابسته گشتند و در خدمت آنان به کوشش برخاستند، گرامی داشت و…» (کاشغری 1384،74،75،و224-225)بقیه را میتوانید از این کتاب نفیس بخوانید.

برای این که به مهمل بودن نوشته های صفا در مورد ترکان بیشتر پی ببریم برای مثال به دو منبع تاریخی معتبر فارسی دری که دقیقاَ در دورۀ مورد بحث صفا در کتاب تاریخ ادبیّات جلد اول(از قرن چهارم تا اوایل قرن هفتم هجری) نیز میتوانیم مراجعه کنیم:

«…آن اعیان مستأصل شدند و نامه ها نبشتند به ماوراءالنهر و رسولان فرستادند و به اعیان ترکان بنالیدند.»( بیهقی ،1378،638)، و در جای دیگر «…و بغراتگین که پسر مهتر بود و ولیعهد به خانیِ ترکستان بنشست» (همان،ص650)«…وسه خلعت بساختند… و اسب و اِستام و کمر بزر(از جنس طلا) هم به رسم ترکان…»(همان،ص 715)و نیز سراسر کتاب وزین ومعتبر «سیاستنامه» نوشتۀ وزیر دانشمند سلجوقیان «خواجه نظام الملک طوسی» از ستایش عدل، هوشمندی و روشهای پسندیدۀ پادشاهان ترک مسلمان غزنوی و سلجوقی همانند «آلپتگین،سبکتگین،محمود، مسعود، طغرل، و الپارسلان(آلپ ارسلان) مشحون است.(برای نمونه،ر.ک.نظام الملک طوسی،1373،صص 83،99،127،182،194) خواجه نظامالملک از بزرگترین قهرمان تمام تاریخ پرافتخار مسلمانان همۀ جهان، درهمشکنندۀ امپراتوری عظیم روم شرقی(بیزانس) و مایۀ افتخار تمامی مسلمانان جهان وجهان شرق «آلپ ارسلان سلجوقی»با لقب «سلطان شهید» نام میبرد و نمونه های زیادی از حسن سیاست و روشهای مملکتداری او میآورد.(برای نمونه ر.ک.همان،1373، صص83، 194 ،195و…)او از زبان آلپ ارسلان دربارۀ ترکان و قدرت ،جنگاوری وسروری آنها مینویسد«شما ترکان لشکر خراسان و ماوراءالنّهرید،و در این دیار(عراق عجم و دیلمان) بیگانه اید و این ولایت به شمشیر و قهرگرفته ایم …»(همان،ص196). از خلال آنچه خواجه مینویسد«در دنبال هر ترکی دویست (نفر) از ایشان ( تاجیکها و فارسهای عراق عجم و دیلمیان)میدوند»! (همان،ص194)آیا آنهایی که اینگونه پشت ترکان میدویدند آقا بودند یا غلام؟!

1-2- وحشی و بیفرهنگ شمردن ترکان با دیدگاهی نژادپرستانه:

نکتۀ جالب اینکه صفا دلیل جور و ستم ترکان را به تاجیکان «عقده ای» شدن آنان در اثر برده بودن و جور کشیدن از برده فروشها میداند«این ترکان …با جورهایی که از نخّاسان کشیده و بلاهایی که دیده بودند،چون قدرتی حاصل میکردند داد دل خود از خلق میستاندند»(صفا ،70،1381)و در همان صفحه محقق ارجمند و استاد دانشگاه و تاریخ نگار بیطرف  با دید علمی(؟) کاملاَ «احساساتی» شده و کینه و عداوت خود را رو میکند و کار علمی و آکادمیک به فحش و ناسزاگویی احساسی میکشد: «…این ناکسان… این نبهرگان…خاندانها از دست آنان(ترکان) برافتاد ،رسوم و آداب و عادات ملّی در زیر موزه های آنان لگدکوب گشت(!) و راستی و مردمی و اصول سروری و بزرگواری با نامردمی های و دونپروریهایشان راه نیستی گرفت و…»!!(همان)آیا صفا دربارۀ دشمنی ترکان با آداب و رسوم ملّی ایران (؟)راست میگوید؟! بیاییم سری به بهترین ،کاملترین و معتبرترین سند تاریخی از عهد غزنویان، تاریخ بیهقیبزنیم: «روز شنبه بیستوچهارم ذیالقعده«مهرگان» بود امیر(سلطان مسعود غزنوی)رضیالله عنه بجشن مهرگاننشست،…»(بیهقی،724،1378)و به دنبال آن صحنههای از جشن باشکوه مهرگان را توصیف میکند(ر.ک.،همان)! و نیز بیهقی در صفحات 422 ،925 و…از برگزارشدن این جشنهای باشکوه در هرسال خبر میدهد! پس نتیجه میگیریم که یکی از مظاهر «مخالفت ترکان ایران با آداب و رسوم ایرانیان(؟)» برگزاری جشن مهرگان و دهها آداب و رسوم درباری و مردمی بوده است که از خلال سطر به سطر این تاریخ معتبر میتوان استنباط کرد! خوب است که امثال بیهقی و نظامالملک کتابهایی در دربار غزنویان و سلجوقیان و دیگر ترکان ایران نوشتند و گرنه امثال صفا با تاریخ این ملّت چه میکردند!

وقتی که به گواهی تاریخ و اسناد و مدارک متقن و به اعتراف خود صفا در جای جای کتابش میبینیم که بلند نظری و انعطاف و تساهل فرهنگی،و به قول امروزیها اعتقاد به پلورالیسم و همه صداییِ زبانی و فرهنگی ویژگیِ شاخص،درخشان و ممتاز ترکان حاکم بر ایران در تمام اعصار تاریخ وبه ویژه در دورۀ مورد بحث در کتاب صفا بوده است، به سلامت نیّت این محقق دانشگاهی به شدت مظنون میشویم .حمایت محمود غزنوی از زبان و ادبیّات فارسی با پرورش و نوازش بیش ازچهارصد و به قولی پانصد شاعر در دربار خود که شاخصترین آنها عنصری، فرّخی،منوچهری ، عسجدی و عیّوقی بودهاند (همان،صص،100و67/ نیز ن.ک. نظامی عروضی،1369،44)را با این سطور خود صفا مقایسه کنید تا بفهمید که نژادپرستی به قول ما ترکان آذربایجان «چشم و ابرو ندارد» و همین است:«چون این نبهرگان(ترکان) به امارت و قدرت رسیدند با فرهنگ ایرانی کردند آنچه کردند»!!(همان،70)

2-«استراتژی تحمیل ناروای مقوله های همزمانی و مدرن به مقوله های درزمانی و تاریخی» :

جالب این که تاریخ ادبیّات صفا یک رویۀ دیگر نیز دارد و آن ستایش بی دریغ ایرانیان میهن دوستِ نژادپرستِ(؟) غیر ترک است. (برای مثال ر.ک.صفا،1381صص  25 ،42،67 ،68 ،70 ،  172و…) .حال این به اصطلاح ایرانیان هر که باشند باشند تنها شرط مهم این است که ترکزبان نباشند و اگر پارس نژاد باشند که چه بهتر!! او درمورد صفّاریان ویعقوب مینویسد«صفاریان مردمی میهن دوست وشجاع بودند. یعقوب شخصاَ بر اثر تربیت محلّی و صنفی خود در احترام به مبانی ملّیت (؟)و بزرگداشت رسوم و آداب ملّی سختگیر بود و به زبان پارسی علاقه ای تام داشت»(همان ،25)در این جا نکتۀ جالبی است که تاریخ ادبیّات صفا و همۀ نوشته های شبه آکادمیک فارس پرستان پهلوی اوّل و دوّم را به قول آلن سوکال ،در نگاه امروزی به «یاوههای مد روز» و «خرافات مدرن» تبدیل کرده که متأسفانه هنوز هم عدّهای جوان ناآگاه و کم سواد تحت القاعات و دمدمههای عدهای پیر باسواد اما مغرض، فریفتۀ این گونه «دگم»ها و شعارها و کوتاهاندیشیهای شبه آکادمیک میشوند. نکته این است: باید از مرحوم صفا و پیروان زندۀ او پرسید که کدام ملّیت؟! ملّیت که مفهومی مدرن است و در اروپا بعد از رنسانس و بعد از درورۀ بیداری و و قبل از انقلاب صنعتی تحت تأثیر نهضت پروتستانیسم به وجود آمد و بعد از آن در قرن نوزدهم قدرت گرفت؟!وکشورهای به نام آلمان ،انگلستان ،فرانسه و… از نظر فرهنگی و سیاسی و دینی خود را از سلطۀ زبان لاتین واتحادیه مقدس روم و امثالهم آزاد کردند و شروع به استعمار ملّتهای ضعیف تر کردند و سر آخر در قرن بیستم و در جنگهای جهانی اول و دوم به جان هم افتادند و…! در ایران نیز نگرشهای ملی، جدیدتر و مربوط به بعد از شکست مشروطه است که «ممالک محروسۀ ایران» در دورۀ رضاخان تبدیل به «مملکت ایران» شد،چگونه صفا این مفاهیم مدرن را به جامعۀ قرون وسطایی و ساختار سیاسی، فرهنگی و اجتماعی به اصطلاح «قبیلهای»آن روزگار تعمیم میدهد؟! آیا این یک نوع شیّادی در عرصۀ علم نیست؟!آیا در آن روزگاران، بحث ترک و پارس از دید نژادپرستانۀ پانآریایستیاش که صفا شدیداَ تحت تأثیر آن است، اساساَ مطرح بوده است؟! اگر بحث نژاد و ملّت و وطنمطرح بوده است نه قومیّت و ساختار قدرت بر اساس فرهنگ قبیله ای، پس چرا طغرل سلجوقی و برادرش چغری(ترکمن ترک زبان)با مسعود غزنوی (ترک زبان) میجنگند؟!اآیا با هم «اختلاف مذهبی» دارند یا «اختلاف نژادی» یا «اختلاف زبانی» ؟!گر به قول صفا ایرانیان پاک نژاد، بافرهنگ و وطن پرست به وطنشان ایران میاندیشیدند پس چرا «اسماعیل بن احمد سامانی» مؤسس سلسلۀ نورچشمی ایشان(سامانیان) با «عمرو لیث» برادر یعقوب صفّاری دلبندشان جنگید و او را از حکومت و هستی ساقط کرد؟!چرا صفا جنگ اسماعیل با عمرو را خیانت به ایران باستانی و فرهنگ و تمدّن پرافتخار ایرانی- آریایی(کدام آریایی؟!) قلمداد نمیکند؟!بر اساس این آیا ترکان پرافتخار غزنوی، سلجوقی، خوارزمشاهی،غوری، ایلک خانی و… غیر از «ترکان ایرانی»هستند؟!مشکل اصلی صفا و امثال صفا این است که نمیخواهند کلّیتی به نام «ترک ایرانی» را قبول کنند.

3- استراتژی« سوء استفاده «آگاهانه» از قسمتی از متن ادبی(عموماَ شعر) به قصد سفسطه و تعمیم ناروا»:

این ترفند، بچگانهترین و درعین حال عوام فریبانه ترین کاری است که از یک محقق دانشگاهی ،استاد دانشگاه و دارندۀ دکتری زبان و ادبیّات فارسی از معتبرترین (؟)دانشگاه ایران یعنی دانشگاه تهران می توان انتظار داشت! این که ما صفت« آگاهانه» را برای این گونه سوءاستفاده ها آورده ایم برای این است که حداقل آدم زیرک و باهوشی مثل دکتر صفا به خوبی میدانست که این گونه سوءاستفاده ها تقلّب و خیانت در امانت است. این را از کتاب دیگر صفا که پایان نامۀ دکتری او هم است؛ یعنی از «حماسه سرایی در ایران»می توان به خوبی فهمید. او به این سوءبرداشت واقف بوده است:«…تحقیقات اخیر و مطالعۀ دقیق شاهنامه بر من ثابت کرده است که فردوسی در عین علاقه به ایران و دشمنی با عناصر غیرایرانی در شاهنامه خود مردی بی غرض است و هر دشنامی که به عرب و ترک و…در شاهنامۀ او می بینیم منقول از یک متن یا زبان حال گوینده ای است که بدان تفوّه کرده بود و لاغیر…آثار وطن پرستی او را تنها در آن موارد می توان شناخت که…به زنده کردن آثار عجم فخر و مباهات می کند و الا دشنامی که از زبان یزدگرد ویا سرداران او به تازیان و دین اسلام داده می شود…شایستۀیک پادشاه و سردار زردشتی ایرانی است که با دین اسلام و نژاد عرب در جنگ باشد و عین این کیفیّات را در مخاطباتی که میان ایرانیان و تورانیان وجود دارد می بینیم.»(صفا،1379، صص191و192)

حال سری به تاریخ ادبیات فارسی ایشان می زنیم: «شاید یکی از جلوه های ناخرسندی ایرانیان(=تاجیکان)از ترکان، پیدا شدن یک نوع عصبیّت نژادی باشد که در آثار شعرای آن عهد به صورت دشنام آمیز به ترکان و خوی ترکی و ترکتازی آنان ظاهر شده است و در این جا فقط به نقل یکی از انها که اتّفاقاَ(!) خطاب به ترکان نیز هست اکتفا میشود…اسدی(توسی) میگوید:

…از ایران جز آزاده هرگز نخاست خرید از «شما»بنده هرکس که خواست!

ز ما پیشتان نیست بنده کسی و هست از شما بنده ما را بسی!

وفا ناید از ترک هرگز پدید وز ایرانیان جز وفا کس ندید!!(صفا،171،1381)

و در جای دیگر مینویسد«…اگرچه بی وفایی ترک مثل بود…» (همان،71)!! این محقق بیغرض(!)در پاورقی به طور رندانهای فقط یک مصراع از سنایی(!) را شاهد و مثال می آورد:«تو ترکی و هرگز نبود ترک وفادار»(همان)!!

پیداست که ما در این نوع بهرهگیری از متون ادبی با یک نوع شیادی و سوء استفاده از متون ادبی مواجه هستیم که از دیدگاه روششناسی(methodology) و رویکرد(approach) بسیار جالب توجّه است.این کار از دیدگاه منطقی نوعی «سفسطه»(تعمیم دیدگاه یک قهرمان در یک داستان حماسی خاص به کل ادبیات فارسی) و «مصادره به مطلوب»، به «خطا رفتن روششناختیِ آشکار» است.این امر از دیدگاه ساختارگرایی (زبان شناسی ساختگرا)نیز قابل توصیف و تبیین است: شاعر چنین ابیاتی را هرگز خارج از متن(text)، و بافت کلام(texture) و زمینۀسخن (context)، ابراز نمیکند اما نویسندگان شوونیستی چون صفا و کسروی و اقبال آشتیانی و دو افشار(محمود و ایرج) و…با دیدگاههای نژادپرستانۀ خود چنین ابیاتی را -که نقلِقول (quotation)،هستند و از زبان شخصیّتهای متخاصم داستان (به طور مثال ایرانیان و تورانیان در متون خاصّی چون شاهنامۀ فردوسی و گرشاسپنامۀ اسدی توسی)بیان شدهاند- از بافت و زمینۀ خاص آن جدا و به عنوان شاهد و مثالی برای «ادعاهای شوونیستی و پان-آریایستی خودشان»(misquotation) مطرح میکنند!! ناگفته پیداست که یک نوع حقّهبازی عوامفریبانه در کار است.البته عیب اصلی ما ایرانیان؛یعنی «خواندن تحلیلهای تاریخی و ادبی و… بدون «مراجعه به اصل کتاب یا منبع» (پخته خواری!)و پذیرفتن این ابیات مثل«آیۀ منزل»(توجه کنید به اصلِ ایرانیِ مقدّس انگاشتنِ شعر و شاعر)دست به دست هم میدهد تا اینگونه ابیات از طرفی عدّهای مستعد یا مغرض به عنوان برتری نژاد پارس بر نژاد ترک با شوق و رغبت پذیرفته و نقل شوند! پیداست که با نگاه ایرانی به متون؛ یعنی اثر(مطلق) انگاشتن متون به جای متن (نسبی) انگاشتن آنها، «ترفندهای نژادپرستانه» اینگونه صاحب قلمان نیز پنهان میماند. وقتی ما یک یا چند بیت از شعر یا یک مصراع(!) را از بافت خاص  و متن اصلی و زمینۀ سخن بدون توجّه به «محور عمودی»شعر جدا و به عنوان «عقیدۀ شاعر» در مورد نژاد ترک و عرب و… میآوریم علاوه بر مصادره به مطلوب،از جهت تحمیل دیدگاههای نژادپرستانهمان به آن شاعر خاص به «خیانت در امانت» نیز متهم خواهیم شد که بدتر از دزدی ادبی است. ما در این روش عوض اینکه از متن ذهنیّت بگیریم ،ذهنیّت خود را به متن تحمیل میکنیم.

برای اثبات گفته هایمان چند بیت از شاهنامۀ فردوسی را میآوریم که در آنها شائبه های نژادپرستانه غلیظ تر از گرشاسپنامه اسدی دیده میشود:

دل پارسی باوفا کی بود چو آری کند رای او نی بود

(فردوسی،1380،پادشاهی بهرام گور، بیت2330،ص1007)

…که ایرانیان مردمی ریمنند همی ناگهان بر طلایه زنند

(همان،پادشاهی گرشاسپ، بیت127،ص121)

و بر اساس بیتهای بالا، منِ منتقدِ تحلیلگرِ هویّتطلبِ ترکِ آذربایجانیِ ایرانی چنین اظهار فضل کنم که«به نظر فردوسی فارسها بیوفا هستند و در بیوفایی ضربالمثل هستند و علاوه بر آن ریاکار و دورو و منافق نیز هستندو زبانشان با دلشان یکی نیست و نیز به نظر فردوسی ایرانیان مردمی پلید و اهریمنی و کینهتوز هستند و البته شواهد زیادی از آن در ادبیات فارسی قرون چهارم تا ششم هجری هست که متأسفانه مجال این نوشته تنگ است و…»!!آیا این نوشته ها به همان اندازۀ نوشتههای نژادپرستانۀ صفا و امثال صفا یاوه و جفنگ نیست؟

(میتوانید به این ابیات و قبل و بعد آنها در متن شاهنامه رجوع کنید تا بفهمید موضوع از چه قرار است و چه کسی به چه کسی چنین میگوید)!!

در مورد مصراع  یا نیم بیت(!)سنایی هم که استاد دانشگاه تهران برای اثبات سخنان گهربارش آورده است، باید بگوییم که هر دانشجوی ترم اوّل ادبیات فارسی میداند که یکی از معانی مجازی ترک در ادبیات فارسی «زیبا و پریرو»است و این امر آن قدر وسیع و گسترده است که تبدیل به «سنّت ادبی» شدهاست. مصراع سنایی هم ناظر به «بیوفایی معشوقان ترکرو» است نه لزوماَ نژادِ ترک!! همانگونه که همین شاعر در این بیت از قطعه ای زیبا هم گفته است:

…لب و دندان این ترکان چون ماه                         بدین خوبی چه باید آفریدن؟(شفیعی کدکنی،240،1372)

پیداست که زیبا بودن موهبتی الهی برای ترکان است و آنها در این مورد کاملاَ بیگناهند! اگرچه همین موهبت طبیعی و خدادادی موجب اعجاب و رشک امثال صفا شود:«…و از عجایب این است که ایرانیان خراسان و ماوراءالنهر در این ترکان و ترکزادگان حسنی و ملاحتی نشان کرده بودند و آنانرا بدین صفت میستودند.»(صفا،70،1381)!!

باید از پیروان صفا (خودش که نیست)پرسید که آیا این کارها چیزی جز عوام فریبی از نوع دانشگاهی و موجّهاش است؟!

هدف: هدف صفا و پارسپرستان شوونیست تاریخنگار و غیرتاریخنگار چون او که با بسط و رواج ایدئولوژی آریاییگرای باستان پرست سلطنت مطلقۀ سراسر جور و خفقان دو پهلوی(رضاشاه و محمدرضا شاه)را تئوریزه میکردند، همانا این بودهاست که ترکان مسلمان وغیور ایران به هویّت اصیل و پرافتخار خود بدبین شوند و زمینه برای راحتتر آسیملیه شدن و ازخود بیگانگی فرهنگی آنان فراهم شود و راحتتر در میان ملّت پارس هضم و ذوب شوند و سلطه کثیف باستان پرستانی مثل پهلوی را راحتتر بپذیرند.

منابع *1- بیهقی ،ابوالفضل محمد بن حسین، تاریخ بیهقی، به کوشش دکتر خلیل خطیب رهبر، چ هشتم، تهران:انتشارات زریاب، 1378* 2- تاریخ ادبیّات ایران و جهان(1)، (کتاب درسی)، وزارت آموزش و پرورش، سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی ،دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی، 1383 * 3- راشدی، حسن،ترکان و بررسی تاریخ، زبان و هویّت آنها در ایران، تهران، اندیشۀ نو،1386 * 4- شفیعی کدکنی، دکتر محمدرضا، تازیانههای سلوک(نقد و تحلیل چند قصیده از سنایی)، تهران:مؤسسه انتشارات آگاه، 1372 * 5- صفا، ذبیحالله، تاریخ ادبیّات در ایران(جلد اوّل از خلاصۀ جلد اوّل و دوّم تاریخ ادبیّات در ایران)، چ بیستم، تهران انتشارات ققنوس،1381 * 6- ــــــــــــــــ ، تاریخ ادبیّات ایران،(جلد سوّم،خلاصۀ جلد چهارم از تاریخ ادبیّات در ایران)، چ پنجم، تهران، انتشارات فردوسی، 1380 * 7- ـــــــــــــــــــ ، حماسه سرایی در ایران، چ ششم، تهران، مؤسسۀ انتشارات امیرکبیر، 1379 * 8- فردوسی، ابوالقاسم، شاهنامه فردوسی،(متن کامل بر اساس چاپ مسکو)، چ هفتم، نشر قطره،1380 *9-کاشغری، شیخ محمود بن حسین، دیوان لغاتالترک، برگردان به فارسی از دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر اختر،1384 * 10- نظامالملک طوسی، ابوالحسن حسن بن علی،

يازان : عباس ائلچین یکشنبه 1388/08/10 |

Bir qo'lda Qur'onu bittasida jom,
Ba'zida halolmiz, ba'zida harom,
Feruza gumbazli osmon ostida
Na chin musulmonmiz, na kofir tamom.

* * *

Men keldimu, dunyo ko'rdimi foyda?
Ketsam martabasi osharmi? Qayda!
Hech kim tushuntirib bera olmadi:
Kelishim - ketishim sababi qayda.

* * *

Dedim, endi mayi gulgun ichmayman,
May tok qoni, men xun ichmayman,
Keksa aqlim aytdi: Shu gaping rostmi?
Dedim: hazillashdim, nechun ichmayman!

* * *


آرديني اوخويون | ardını oxuyun
يازان : عباس ائلچین جمعه 1388/08/08 |