ELÇİN KİTAB ائلچين كتاب - تورک کولتورونده آنا قاورامي

تورک کولتورونده آنا قاورامي

یازان : محرم کایا

کؤچورن : عباس ائلچین

آنا، اينسانين حياتي نين باشلانغيجي اولدوغو اوچون بیر چوخ کولتورده، ميتولوژيده چئشيدلي آنلاملار، قوتساللاشدیرمالار قازانميشدیر. تورک ميتولوژيسينده ده آنا ايشله وي چئشيدلي عونصورلره راست گلمکده ییک. آما بونلارا گئچمه دن اؤنجه ايلکل سورو توپلولوغوندان آوجي توپلاييجي توپلوما گئچيلديگينده، قادينين بيتکي، ميوه توپلاييجيليغي ياپماسي و ايلکل تاريمي باشلاتماسييلا قوتساللاشدیريلديغيني دا بليرتمه ميز گره کير.[2]تورک ميتولوژيسينده آغاجدان تؤره مه نين سببي ده بو گئچيم طرزیله باغلانتيلي دير.[3]

شامانليق ياپانلارين قادين اولوشو، شامان ارککلرين قادينليقلا ايلگيلي عونصورلري اوزرينده داشيمالاري، توپلومون قوتساللا بوتونلشمه لريني ساغلاماق اوچوندور. بو قوتسالليق دا یئنه قادينين دوغورغانليغييلا و بيتکي توپلاييجيليغيندان قايناقلانان گئچيم طرزينه باغلي اوجالتمایلا ايلگيليدير.[4] ارکک اگمن ياپي نين کؤکلشديگي توپلولوقلاردا شامان قادينلار بؤيوک آيينلره قاتيلاماماقدادير. آيريجا ديشاريدان آلينان گلينين قبيله نين بؤيوک تؤرنلرينه قاتيلاماماسي نين قبيله تانريسينا يابانجي اولماسيندان قايناقلانديغي بليرتيلير. قازاق، قيرغيزلاردا ديش ائوليليکله ائوه آلينان قادين، ائوين، چاديرين آتش ياخيلان يئريندن يوخاري گئچه بیلمز. بو دا ائوده کي آتا روحونا سايغيسيزليق ائتمه مک شکلينده يوروملانير.[5]

تورک ميتولوژيسينده آنا ايشله ويني اوستله نن تانري، قوتسال روح و وارلیقلاري آنتروپوگونيک ميتلرده گؤرمکده ییک.

تورک ميتولوژيسينده آنتروپوگوني

آنتروپوگونيک ميتلرده، ايلک اينسانين، سويلارين ياراديليشي، تؤره یيشي آنلاديلير. ايلک اينسانين ياراديليشي نين آنلاتيلديغي ميتلر، کوزموگونيک ميتلرين ايچينده يئر آلير. ائوره نين، دونيانين، طبیعتین ياراديلماسي، ماکرو-کوزموسو اولوشدورسا، اينسانين ياراديلماسي ميکرو-کوزموسو اولوشدورماقدادير. ائوره نين ياراديلماسيندا قوللانيلان توپراق، گيل، آغاج، قاميش کیمی عونصورلرين اينسانين ياراديلماسيندا دا قوللانيلماسي بو دوشونجه ني دستکله مکده دير.[6] تورک ميتولوژيسينده، داغدا، داغين اتگينده کي ماغارادا، آغاجدا دوغوم موتيفلري ده کوزمولوژيک اينانيشلارلا بيرلشمکده دير. داغ، آغاج نئجه دونيانين اکسه ني، داياناغي، مرکزي ايسه اينسان دا دولاييسييلا بو کوزمولوژي نين تملينده يئر آلماقدادير.

بونون ان اؤنملي سببلريندن بيري ده اينسانين وار اولوشو ايله ائورنده کي بوتونلوگه، قوتسال وارلیقلارين دونياسينا قاتيلما ايستگي دير. بئله ليکله اينسانين وارليغي و حرکتلري دينی بير آنلام قازانماقدادير. آيريجا " توم اينسان داورانيشلاري "illo tempore in" تانريلار ويا مدني لشدیريجي قهرمانلار طرفیندن احداث ائديلميشديرلر؛ بونلار يالنيزجا چئشيدلي ايشلري، چئشيدلي بسلنمه بيچيملريني، چئشيدلي عشق و ايفاده شکيللرين وب. اورتايا قويماقلا قالماميشلار، عیني زاماندا گؤرونوشده اؤنمسيز اولان حرکتلري ده اورتايا چيخارتميشديرلار. " [7] حيات و اينسان بدني ده بو شکيلده قوتساللاشدیريلميش اولور.

قانداش، جينسل، يئتيشکين توپلولوقلارينا قاتيلماق، اؤلوم و تکرار دوغوم سيمگه چيليگي ايله ايلگيلي تؤرنلرله گئرچکله شه بيلمکده دير. بو تؤرنلر سيراسيندا ائوره نين، دونيانين، اينسانين ياراديليشييلا ايلگيلي قوتسال آنلاتيلارين ديله گتيريلديگي گؤرولمکده دير.[8]

آلتايلار و ياکوتلاردان درلنن ياراديليش ميتلرينده، ايلک اينسانين ياراديليشي، کوزموگونيک بوتونلوک ايچينده آنلاتيلير. وئربيتسکي’نين درله ديگي آلتاي ياراديليش ميتينده، تانري اولگن، يئري، گؤیو و اينساني يارادير. ايلک ياراديلان اينسانلار تانري قاتي اولان آلتين داغدا بولونماقداديرلار. گؤیدن قووولونجا دونيايا اينرلر. وئربيتسکي’نين يايينلاديغي بو آنلاتي نين گئنيش اؤزه تي، اينسانين ياراديليشييلا ايلگيلي بیر چوخ عونصورو ايچرديگي اوچون يارارلي اولاجاقدير. " اولگن بيزيم دونياميزدا يئددي ارکک جينس اينسان و او قدر دا آغاج ياراتدي. اينسانين کميکلري قاميشدان، ووجودو ايسه پالچيقدان ياراديلدي. اينسانين بدني ياراديلديقدان سونرا اولگن اينسانين قولاغينا و بورنونا اوفوردو. اينسان جانلي و دوشونن بير وارلیق حالينه گلدي. اولگن قولاغا اوفورونجه روح، بورونا اوفورونجه ده عاغيل گيردي. يئددي اينساني ياراتدیقدان سونرا اولگن آلتين داغين بولوندوغو دوغو يؤنونه يؤنلدي، بير ارکک و بير آغاج داها ياراداراق آلتين داغين باتي جبهه سينه قويدو.

اولگن سککيزينجي آدامين روحونا و آغلينا چوخ اوفوردو و اونا بئله دئدي: من يئگي و کؤتويو یارادیرام، سن ده هرکسي يؤنت، کيمه آجليقدان، کيمه توخلوقدان اؤلوم وئر، کيمه ده بوللوق وئر! سن بيل… سککيز آدامي ياراتديقدان سونرا اولگن يئددي ايل اونلاري گؤزتيمسيز بوراخدی. بو زامان ظرفیندن سونرا باخينجا گؤردو کي، سککيز آدام اولدوغو کیمی دورور. سککيز آغاج ايسه يئددي کول حاليندا بويوموش. اولگن بونو گؤرونجه بئله دئدي: نه اوچون بئله آغاجلار چوخالميشلار دا اينسانلار يوخ؟ او زامان آلتين داغداکي سککيزينجي آدام جواب وئردي: ديشيسي اولمادان نئجه چوخاليرلار؟ اولگن اونا بئله دئدي: ياراتما آنيندا من سنه سن بيل، سن بيل؛ کيمين آج اولدوغونو، کيمين يئتيشه جگيني، يئگي ليگي و کؤتولوگو سن بيل، دئميشديم. سن ایندی يئددي کيشييه گل، من اوچ گون سونرا سنه دؤنه جگم. سککيزينجي اينسان يئددي کيشييه گلدي و اؤز اؤزونه بئله دئدي: اولگن منه سن بيل، سن بيل دئميشدي. ایندی نه ياپيلاجاغيني بيله جگم. اولگن’ين ياراتديغي کیمی قادينلاري ياراتماغا باشلادي. قاميشدان کميکلر، پالچيقدان بدن ياپدي. فقط ياپميش اولدوغو شئيلر الينده قيريلدي، داغيلدي، اللرينده بوروشدوردو. اوووج ايچينده توتاراق اونا اوفوردو… بو آرادا اولگن طرفیندن گؤندريلن بير کؤپک آغزيندا بير مکتوبلا گلدي. بو مکتوبدا سککيزينجي آداما مايتره آدی نين وئريلديگي يازيلي ايدي.

اوچونجو گون اولگن مايتره’يه گلديگينده، ياپيلان سون قادين هنوز جانسيزدي. مايتره اولگن’ي قارشيلاماغا گئتدي. اؤز ياراتيقلارين گؤزتمه سي اوچو کؤپگي گؤره ولنديردي. ارليک ده اؤزلليکله بونو بکله ییردی. هنوز تاماملانماميش ياراتيقلارا گله رک اونلارا اؤز نفسي ايله اوفوردو. بو شکيلده روح و آغیلي اينسانا يئرلشدیردي. فقط اينسان اولماسي گرکديگي کیمی دئييلدي؛ روحو ايلان کیمی کيندار و پيس قوخوردو. مايتره بو اولايدان خبرسيزدي. اولگن’ي قارشيلاديغيندا اونا بئله دئدي: سن منه، سن بيل، سن بيل دئميشدين. من ده اينسان-قاديني ياراتديم، فقط اونلارين هنوز روحو (جاني) يوخ، سنه سورماغا گلديم. ياراتماغي مي يوخسا ياراتماماغي مي امر ائدیرسن ؟ اولگن بيردن بئله سؤيله دي: همن گل اؤنه قوش! مايتره دؤندوگونده اؤزو ياپميش اولدوغو اينسانلاري جانلي اولاراق گؤرونجه، [...] کؤپک نه اوچون ارليک’ي بوراخدین، او سني نئجه آلداتدي؟ دئدي. کؤپک بئله جواب وئردي: ارليک منه کورک، آياق قابي و يئديگيم زامان اؤلمه يه جگيم لذتلي يئمکلر وئرجگيني وعد ائتدی… مايتره اؤنجه لري اينسانلار کیمی حيات سورن؛ يئیيب ايچن، اينسانلارلا قونوشوب آنلاشان کؤپگه بو گونکو نيتليکلري جزا اولاراق يوکله دي.

داها سونرا مايتره يئددي ارکگي چاغيردي و اونلارا ارليک’ين ياراتميش اولدوغو قاديني گؤستره رک، بو قاديني ايچينيزدن کيم آلير، دئدي. هيچ بيري مايتره’يه سس چيخارمادي. مايتره، يئددي کيشيدن بيري نين اليندن توتاراق قادينا گتيردي. قادينين يانينا گتيريلن کيشي بئله دئدي: بو کيشي نين صورتي، روحو باشقا و کؤکوسو دايانيلماز. مايتره ديگريني گتيردي. او دا عيني شئيلري سؤيله دي. اوچونجو کيشي ايسه سورعتله قاچدي و گیزلندي. بو آرادا اولگن گلدي. ديگر دؤرد ارککدن بيريني تارگين نام(Targın Nam) دئيه آدلاندیردي. اولگن، تارقين نام’ين ايکي طرفیندن قابیرغا کميکلريندن توتاراق قاديني ياراتدي. ارليک طرفیندن جانلانديريلان قادين و اوندان اوره ينلر، مايتره طرفیندن ايکي دنيز آراسيندا بولونان و گونش و آي گؤرمه ين بير يئره حبس ائديلدي…

اينسانلار ارليک طرفیندن قانديريلديقدان سونرا، بو سوچلاريندا دولايي مايتره اونلاري " آروون سودون (Aruun Sudun)" دان دونيايا قووار. بو آرادا اونلار آرتيق آروون سودون’داکي نيتليکلري داشيمازلار. شون آنداکي نيتليکلرله جزالانديريليرلار؛ چئشيدلي خسته لیکلر، قادينلارين دوغورماسي وس. " [9]

رادلوف’ون درله ديگي آلتاي ياراديليش ميتينده ده بنزر عونصورلر بولونور. تانري دونيايي یاراتدیقدان سونرا، بير آغاج گؤرور. " دالسيز بوداقسيز بير آغاج بيتميشدي. بو آغاجي تانري گؤردو و " داللاري اولمايان آغاجا باخماق خوش بير شئي دئييل؛ بونا دوققوز دنه دال بيتسين! " دئدي. آغاجدا دوققوز دال بيتدي. تانري یئنه بئله دئدي: " دوققوز دالين کؤکوندن دوققوز کيشي تؤره سين و بونلاردان دوققوز اولوس اولسون! " " [10]

داها سونرا ارليک، تانري نين یاراتدیغي اينسانلاري، حئیوانلاري، قوشلاري گؤرور، اونون کیمی ياراتماق ايستر. اينسانلارين بير طرفينده کي ميوه ني يئیيب ديگر طرفينده کيلره توخونماديقلاري بير آغاجي گؤرونجه، بونون سببيني سورار. او طرفي تانري نين ياساقلاديغيني اؤیره نينجه، بکچي ايلانين آغزينا گيريب تؤرونگي’ي(Törüngey) و قاريسي ائژه(Eje)’ني ميوه لري يئمه لري قونوسوندا قانديرير. يئدديکلري آندا توکلري تؤکولور، اوتانيرلار. گئري دؤنن تانري، هرشئیي اؤیره نير. ائژه’يه اؤز ياراديجيليق وصفيني يوکله یرک، اونو اينسان دوغورماق، دوغوم سانجيلاري چکمکله جزالانديرير. تانري، تؤرونگئي’یي ارليک’ه اويدوغو اوچون، اؤز آيدينليق دونياسيندان محروم ائدیب يئر آلتينداکي قارانليق دونيايا گؤندرمکله تهديد ائدر. ارليک’ي اوچ قات يئرين آلتيندا قارانليق دونيايا گؤندرمکله جزالانديرير. مايتره گلير، اينسانلارا آرابا ياپماغي، اوت کؤکلري و ايسيرغان اوتلاريندان يئمک ياپماغي اؤیره دير. مانگداشيره ده(Mangdaşire) اينسانلارا اولتايلا (قارماق) باليق آولاماغي، توفنگ باروت ايجاد ائديب سنجاب وورماغي، حئیوان بسله مگي اؤیره دير.[11]

بو آنلاتيلاردا اينسانين توپراق، گيل، آغاج ويا قاميشدان، تانري ويا تانري نين گؤره ولنديرديگي قوتسال بير روح طرفیندن، بورنونا، قولاغينا اوفله نرک ياراديلديغي آنلاديلير. ائوره نين تمل عونصورلري اولان توپراق، سو و آغاج اينسانين دا اؤزو اولور. بو ميتلرده دیققتي چکن ان اؤنملي عونصور دا، اينسانلارين اويغارلاشدیريجي بير قوتسال روح طرفیندن گئچينه بيلمه لري و بسلنه بيلمه لري اوچون ائیيتيلمه لري دير. توپلاييجيليق و اووجولوق ان اؤنملي گئچيم فعالييتلري اولاراق قارشيميزا چيخار. بو ميتلري اولوشدوران توپلوملارين کؤکلرييله ايلگيلي فيکير صاحیبي اولوروق. حئیوانلارين و بيتکيلرين اونلارين حياتينداکي روللاري نين سالت گئرچک دونيا اساسیندا دئييل ميتولوژيک دوزيده ده ايشلنديگيني گؤروروک.

ايلک اينسانين ياراديليشييلا ايلگيلي بير باشقا متن ده اون بشينجي يوزایلده تورک-مملوک قايناقلاريندا گئچیر. آيبک اد-دئوادای’نين تاريخ کيتابيندا، هيجری 211 ایلینده اولو خان آتا بيتيکچي آدلي تورکجه کيتابين، فارسجا ترجومه سيندن آلينديغي بليرتيلميشدیر. افسانه يه گؤره ايلک چاغلاردا ياغموردان اولوشان سئللر قاراداغجي دئیيلن داغداکي ماغارايا چامور سوروکلر. بو چامورلار ماغاراداکي اينسانا بنزه ين ياريقلارا تؤکولور. سو و توپراق ياريقدا دوققوز آي قالير، روزگار اسر، گونشين ايسيسي (اتش) پيشيرير. ارکک، گونشين چوخ سيجاق اولدوغو ساراطان (يئنگج) بورجوندا، قادين ايسه ياز سونوندا گونشين سيجاقليغيني ايتيرديگي سونبوله (باشاق) بورجوندا ميدانا گلير. ارکگين آدي آي آتام، قادينين ايسه آي-وا’دير. ايکيسي ائوله نيرلر، دونيايا قيرخ اوشاق گلير. بونلار بيربيرلرييله ائوله نيب چوخاليرلار. آنا و بابالاري اؤلونجه چيخدیقلاري ماغارايا گؤموب آغزيني آلتين قاپييلا قاپاديلار، چيچکلر قويدولار. بو متنده اؤزلليکله ائوره نين، دونيانين دؤرد عونصوردن اولوشماسييلا باغلانتيلي اولاراق اينسانين دا بونلاردان ميدانا گلديگی آنلاتيلميشدیر. ايسلامی کولتور چئوره سينده سون درجه طبیعتچی بير باخيش آچيسييلا ياراديليش آچيقلانميشدیر. آيريجا آتاارکيل دوشونجه نين ائتکيسييله قادينين اکسيک اولدوغو، چونکو اونون تام ياراديلابيلمه سي اوچون مؤوسومون ، سيجاقليغين يئترلي اولماديغي وورغولانير. تک تانريلي دينلرده قارشيميزا چيخان آدم و هاووا’دان چوخالان اينسانلار موتيفي ده بورادا يئر آلميشدیر. آيريجا وئربيتسکي و رادلوف’ون متنلرينده اينسانا ائتيک دگرلر يوکله نيرکن بو متنده بئله بير عونصورا راست گلمیریک. اؤنجه کي متنلرده يئگي ليک و کؤتولوک آيريمي ياپيلميش، گؤی اوزو، تانري و قوتسال روحلار يئگي، يئر آلتي و ارليک کؤتولوگون تمثيلجيسي اولموشدورلار. آيريجا اينسانا يئگي و کؤتوگو ترجيح ائتمه حاققي وئريلميشدیر.[12]

رادلوف’ون آلتاي’دا لئبدد تاتارلاريندان درله ديگي ياراديليش ميتينده، قادينين ياراديلماسينا شئيطان سبب اولماقدادير. " تانري اؤنجه يئر اوزونده تک باشينا ياشايان اينسان یاراتدی. بو اينسان ارکک ايدي. بير گون تانري’نين یاراتدیغي ارکک اويورکن شئيطان اونون کؤکسونه باسدي. بونون اوزرينه ارکگين قابیرغالاريندان بير کميک آيريلاراق يئره دوشدو. بو کميک بيراز داها اوزانينجا، بوندان قادين مئيدانا گلدي. " [13]آتا ارکيل دوشونجه نين حاکيم اولدوغو بو آنلاتيدا ارکگي تانري، قاديني ايسه شئيطان ياراتميشدیر.

رادلوف’ون آلتاي’دا قارا اورمان تاتارلاريندان درله ديگي ياراديليش ميتينده ده بنزر بير آنلاييش حاکيمدير. " اول زاماندا بؤيوک پايانا اينسان ياراتميشدي. فقط اينسانا جان (روح) وئرميردی. او، جان ايسته مک مقصدیله بؤيوک قوداي’ا گئتدي. کؤپگه ده بئله دئدي: سن بورادا دور، هاولا و دیققتلي اول! کؤپک اورادا قالدي. بونون اوزرينه ارليک گله رک کؤپگي قانديرماق مقصدیله قونوشماغا باشلادي: سنين قيللارين يوخ، من سنه اونلارين آلتين اولانلاريني وئرجگم. سن ده منه بو جانسيز اينساني وئر، دئدي. کؤپک آلتين قيللاري الده ائتمک اوچون اينساني اونا وئردي. ارليک ايسه اينساني باشدان آشاغي توپورجگه بويادي. قوداي جان وئرمک اوچون گلديگينده ارليک قاچدي. قوداي توپورجکلی اينسانا باخدي، فقط اونو تميزله يه بیلمه دي و ترس چئويردي. بو اوزدن توپورجک اينسانين ايچينده قالدي. سونرا قوداي کؤپگي دؤیه رک بئله دئدي: کؤپک، سن فنا اولاجاقسان! اينسان سنه نه ايسترسه ياپسين، سني دؤیسون، اؤلدورسون، سن تمامي ایله بير کؤپک اولاجاقسان، دئدي. " [14]اينسان، تانري طرفیندن ياراديلديغيندا تميزدير، فقط ارليک اينسانين روحونو کيرله دير. اينسانين ايچ دونياسي کؤتودور، کيرلي دير شکلينده کي دوشونجه نين تملي، ياراديليشدا، کؤکنده، ارليک’ه باغلاناراق ايضاح ائديلميشدیر. بو ميت، ايستانبول’دا و ارزروم’دا درلنن ايکي افسانه ايله اولاي هؤرگوسو آچيسيندان بنزر عونصورلره صاحیب دیر. ساده جه قوداي و ارليک يئرينه آللاه و شئيطان دئيه آدلانديريلان شخص کادروسويلا فرقلی ليک گؤسترير.[15]

اونو (هاروا) هولمبرگ’ين يايينلاديغي بير ياکوت افسانه سينده، ايلک اينسانين ياراديليشي بئله آنلاديلير: " تانري دونياني یاراتدیقدان سونرا، ايچينده يئددي داش اينسان صورتي نين بولوندوغو داشدان بؤيوک بير ائو ياپار. بو کز آدام اينسان صورتلرينه بکچيليک اوچون بوراخیلیر. شئیطان چيپلاق اولان آدام’ا ييرتيلماسي مومکون اولمايان بير پالتار وئرجگيني سؤيله يرک اونو قانديریر و صورتلره ياخینلاشير. بونون اوزرينه اونلار کيرله نير و توپراق حالينه گلير. داها سونرا تانري ياپتيغي صورتلره باخماغا گلينجه دورومو گؤرور و بکچيني آزارلاييب بير کؤپگه دؤنوشدورور. یاراتدیغي صورتلرين ده ايچيني ديشينا چئويرير و اونلارا روح اوفلر. " [16]

یئنه هولمبرگ’ين وئرديگي بير آلتاي آنلاتيسيندا ايلک اينسانلار بئله ياراديلميشدیر: " تانري اولگن، اتلري اوچون توپراغي، کميکلري اوچون داشي قوللاناراق ايلک اولاراق ارکگي سونرا دا اونون قابیرغا کميگيندن قاديني يارادير. اونلارا روح وئره بيله جک بيريني آراماق اوزره بولوندوغو يئري ترک ائدر و سؤز قونوسو جوتی بکله مه سي اوچون تويسوز بير کؤپگي يوخدان وار ائدر. آنجاق ارليک’ين ديشقيسيني(نجیس) یئين کؤپک توکلرله قاپلانينجا، شئیطان’ين ياراديلان ايلک جوته ياخینلاشماسيندا معذور گؤرمز. شئیطان، بير قاميش بورونو آنوسدن سوخاراق اويوماقدا اولان جوتون ايچينه روح اوفلر. اولگن گئري دؤندوگونده، اينسانلاري يالنيز گؤرونجه، يئني بير اينسان ياراديب يارادماديغيندان شویهه له نير. بئله جه دوشونورکن بير قورباغا اورتايا چيخار و بو مخلوقلار اوچون (کؤتو روحا صاحیب اولمالاريندان دولايي) اؤزونو سوروملو حيس ائتمه مه سيني، اونلارا ياشاماق و اؤلمک خوصوصوندا قرار حاققي تانيماسيني سؤيلر. بونون اوزرينه اولگن اونلارا ياشاما ايذني وئرير. " [17]

بورايا قدر اؤزتله نن ويا آلينتي ياپيلاراق آختاريلان متنلرده، اينسانين توپراقدان ياراديلماسي، تانري نين اونا اوفله یرک روح و حيات وئرمه سي، قادينين ارکگين کميگيندن ياراديلماسي، اينسانلا آغاجين تانري قاتيندا يئر آلمالاري، کؤتو روح اولان ارليک طرفیندن اينسانلارين آلداتيلماسي، تانري نين سؤزونه اويمامالاري، تانري نين قاتيندان قووولمالاري، کيتاب-اي موقدس’له بنزرليکلر داشيماقدادير. یئنه ده آلتايليلاردان درله نن ياراديليش ميتولوژيلرينده ساده جه اينسان تورونون دئييل، اينسان سويلاري نين چئشيدلي شکيللرده ياراديليشلاري دا آنلاتيلميشدیر.[18] اون دوققوزونجو يوزایلده درله نن بو متنلرده، بیر چوخ کولتوردن، اينانيشدان ائتکيلنن شامانليغين ايچينده، تک تانريلي دينلرين اولدوغو قدر، هيند اينانيشلاري نين ائتکيسي نين بولونماسي نورمالدير.

ايلک اينسان آدم’ين ياراديليشي، ايسلامی آنلاتيلاردا، قورآن’ين چئشيدلي آيتلرينده، حدیثلرده يئر آلير. بو عونصورلرله آلتاي و ياکوت آنلاتيلاري آراسيندا بنزرليکلر بولونور. اؤزلليکله آدم’ين قابیرغا کميگيندن هاووا’نين ياراديلماسيندا اولدوغو کیمی. بو دوروم خيريستييانليق و ايسلامييت’ين شامانليغا ائتکيسي اولاراق يوروملانير. فقط بو دوروم ترسي ده اولابيلير. حدیثلرده، آللاه، آدم’ي ياراتماق اوچون گرکلي اولان توپراغي آلماق اوزره دونيايا، اؤنجه جبرایيل’ي، سونرا دا عزرایيل’ي گؤندرير. عزرايیل’ين گتيرديگي چئشيدلي رنگلرده کي توپراق، سو ايله قاريشدیريليب قيرخ ايل بکله تيلير، سونرا دا آللاه اونا باشيندان روح اوفلر.[19] اورتا آسيا’داکي چئشيدلي توپلولوقلاردان درلنن ميتولوژيک آنلاتيلارلا ابولقازي باهادير خان’ين شجره-اي تراکيمه آدلي اثرينده آدم’ين ياراديلماسييلا ايلگيلي بؤلومده بنزرليکلر گؤرولور.

" اوجا تانري ملکلره، " توپراقدن اينسان ياپيب جان وئره رک يئراوزونده اؤز يئريمه خلیفه بوراخاجاغام " دئينجه ملکلر، " اونلار يوخاريداکي دؤشک ايله آشاغيداکي دؤشگي ضبط ائده بیلمزلر (گؤی اوزونو و يئراوزونو توتا بیلمزلر). او اوزدن سنه عاصي اولورلار، يوخدان ياراتمان داها يئگيدير " دئديلر. اوجا تانري " سيز منيم بيلديگيمي بيلمزسينيز، گئدين توپراقدان بير کيشي نين صورتيني ياپين " دئدي. عزرايیل تانري’نين امرييله يئراوزونده کي هر تورلو توپراقدان آليب مککه-اي معظمه ايله طائف’ين آراسيندا توپراغي پالچيق حالينا گتيريب آدم’ين شکليني ياپديلار.

(آرادان) بيرنئچه ایل گئچديکدن سونرا اوجا تانري اونا جان وئردي و مین ایل بو دونيادا دوردو. آدم عربجه’دير. عرب(لر) درييه آدم دئیر، هر شيين ديشينا دري دئیرلر. ملکلر توپراغي، يئري قازيب ايچيندن آلماديلار، ديشيندا آليب آدم’ين شکليني ياپديلار. اونون اوچون آدم دئديلر. اونلارين جنّته گئدنلري، اورادان چيخانلاري و يئراوزونده کي ياشايانلاري نين حيکآيه لري خالق ايچينده مشهوردور (خالق آراسيندا بيلينير). اونون اوچون آنلاتماديق. " [20]

بو آلينتيدا يئر آلان، تانري نين اينسان یارادیب يراوزونه اؤزونون تمثيلجيسي اولاراق بوراخماق ايستمه سي، اينسانين توپراقدان و سودان (پالچیقدان) ياراديلماسي، تانري نين اونا جان وئرمه سي، توپراغين اوزو ايله، اينسانين دريسي نين وورغولانماسي شامان اينانيشلاريني يانسيتان آلتاي و ياکوت آنلاتيلارييلا بنزه شير.

هون، گؤک تورک و اويغورلارين تؤره ییشلرييله ايلگيلي آنلاتيلاردا ايسه اؤزلليکله حئیوان، آغاج، داغ و ايشيق عونصورلري نين اؤنملي بير يئره صاحیب اولدوغو گؤرولور.

حئیوان آتا/آنا

چين قايناقلاريندا، سونرادان گؤک تورک و اويغور دؤولتلريني قوراجاق اولان کاو-چيلارين(Kao-çı) قورددان تؤره ییشييله ايلگيلي افسانه بئله دير: " کاو-چي قاغان’ي نين چوخ آغيللي ايکي قيزي وارميش. (بعضي قايناقلار اوچ قيزي واردي، دئییر). بو قیزلار او قدر آغيللي و او قدر يئگي ايميشلر کي، بابالاري بئله بير قرارا وارما زوروندا قالميش. قاغان دئميش کي: " من بو قیزلاري، نئجه اينسانلارلا ائولنديره بيليرم! بونلار او قدر يئگي کي، بو قیزلار آنجاق تانري ايله ائولنه بيلرلر! " بونو دئين قاغان، قیزلاريني آلاراق گؤتورموش و بير تپه نين باشينا قويموش. بورادا قیزلاري، تانري ايله ائولنسينلر دئيه بکله ميش. قیزلار بو تپه ده تانرنيي بکله يه دورموشلار. آرادان چوخ زامان گئچميش. آما نه تانري گلميش و نه ده اونلارلا ائولنميش، قیزلار بؤيله بکله شه دورورلارکن، تپه نين اطرافيندا، قوجا و ارکک بير قورد گؤرونموش. قورد، تپه نين اطرافيندا دولاشماغا باشلاميش و بير تورلو ده، اوراسيني بوراخیب گئتمه ميش. (کیچیک) قيز قوردون بو دورومونو گؤرونجه شوبهه لنميش و باجیسینا: " ايشده بو قورد تانري نين لاپ اؤزودور. من ائنیب ، اونونلا ائوله نه جگم، " دئميش. باجیسی، گئتمه دئيه ايصرار ائتميش آما، قيز دينلمه ميش. تپه دن اينه رک قوردلا ائولنميش و بو صورتله کاو-چي خالقي، بو حوکومدارين قيزي ايله قورددان تؤره ميش. " اؤگل، بو متنده يئر آلان قوردون ارکک، ديگر گؤک تورک افسانه لرينده ايسه ديشي اولدوغونو بليرتير. قوتسال بير داغدا تؤره یيشين گئرچکلشمه سي عونصورونون دا اورتاق موتيف اولدوغونو يازار.[21]

گؤک تورکلرين تؤره یيش افسانه لرينده قوردون قوروجو و دوغوروجو بير ايشله و اوستلنديگي، ماغارانين ايسه تؤره مه يئري اولدوغو آنلاشيلير. چوو(Chou) سولاله سي نين رسمی تاريخينده يئر آلان، گؤک تورکلرين بيرينجي تؤره ییش افسانه سي بئله دير: " گؤک تورکلر (T’u-chüeh)، اسکي هون’لارين (Hsiung-nu) سويلاريندان گليرلر و اونلارين بير قولودورلار. اؤزلري ايسه، آ-شي-نا (A-shih-na) آدلي بير عاييله دن تؤره ميشديرلر. (سونرادان چوخالاراق)، آيري اويماقلار حاليندا ياشاماغا باشلاديلار.

داها سونرا لين آديني داشييان بير مملکت طرفیندن مغلوب ائديلديلر. (مغلوبییتدن سونرا گؤک تورکلر)، بو مملکت طرفیندن، سويجا اؤلدورولدولر.

(تامامن اؤلدورولن گؤک تورکلر ايچينده)، يالنيزجا اون ياشيندا بير اوشاق قالميشدي. (لين مملکتي نين) عسگرلري، اوشاغین چوخ کیچیک اولدوغونو گؤرونجه، (اونا آجيميشلار و) اونو اؤلدورمه ميشديلر. يالنيزجا اوشاغین آياقلاريني کسميشلر و بير باتاقليق ايچينده کي اوتلار آراسينا بوراخاراق (گئتميشديلر).

(بو سيرادا) اوشاغین اطرافيندا ديشي بير قورد پيدا اولدو و اونا ات وئره رک (اوشاغی) بسله دي. اوشاق، بو شکيلده بؤيودوکدن سونرا دا، ديشي قوردلا ار-آرواد حياتي ياشاماغا باشلادي. قورد دا اوشاقدان بو يوللا بویلو قالدي.

(گؤک تورکلري مغلوب ائدن و هامیسینی قیلیجدان گئچيرن لين مملکتي نين) کيرالي، بو اوشاغین هله ده ياشاديغيني دويدو و اونون دا اؤلدورولمه سي اوچون عسگرلريني گؤندردي. اوشاغی اؤلدورمک اوچون گلن عسگرلر، قوردلا (اوشاغی) يان يانا گؤردولر. عسگرلر قوردو اؤلدورمک ايسته ديلر. فقط قورد (اونلاري گؤرونجه) همن قاچدي و کاو-چ-آنگ Kao-ch-ang (تورفان) مملکتي نين قوزئیينده کي داغا گئتدي. بو داغدا، درين بير ماغارا واردي. ماغارانين ايچينده ده بؤيوک بير اووا بولونوردو. اووا، باشدان باشا اوت و چاييرلارلا قاپلي ايدي. چئوره سي ده بيرنئچه يوز ميلدن چوخ دئييلدي. دؤرد ياني، چوخ ديک داغلارلا چئوريلي ايدي. قورد، قاچاراق بو ماغارانين ايچينه گيردي و اورادا اون دنه اوشاق دوغوردو.

زامانلا بو اون اوشاق بؤيودولر و ديشاريدان قیزلار گتيره رک، اونلارلا ائولنديلر. بو صورتله ائولنديکلري قیزلار گبه (بویلو- حامیله) قالدي و بونلارين هر بيريندن ده بير سوي تؤره دي. (ايشده گؤک تورک دؤولتي نين قوروجولاري نين گلديکلري)، آ-شي-نا عاييله سي ده (بو اون-بويدان) بيريدير.

اونلارين اوغوللاري و تورونلاري چوخالديلار و ياواش ياواش يوز-عاييله حالينه گلديلر. بير نئچه نسل گئچديکدن سونرا، هامی بيرليکده ماغارادان چيخديلار. ژو-ژو’لارا (ياني ژوان-ژوان دؤولتینه) تابئع اولدولار. آلتاي (Chin-shan) اتکلرينده يئرلشديلر. بوندان سونرا دا ژوان-ژوان دؤولتي نين دميرچيلري اولدولار… " [2]

چين قايناقلاريندا، بؤيوک هون دؤولتينده قوتسال بير آتا ماغاراسي نين بولوندوغو يئر آلير. گؤک تورکلرده ده آتا ماغاراسي نين بولوندوغو یئنه چين قايناقلاريندا تثبيت ائديلميشدیر. اؤگل، قيرغيزلارين، اؤزلريني قورددان تؤره ين تورکلردن آييرماق اوچون ايلک آتالاري نين آتا ماغاراسيندا بير اينکله ياشاديغيني و قيرغيزلارين بو ايلک آتا ايله اينکدن تؤره ديکلريني آنلاتان افسانه دن بحث ائدر.[23]

گؤک تورکلرين ايکينجي تؤره ییش افسانه سي نين بيرينجي سيندن فرقي، دوشمانلارين گلديگيني اؤنجه دن خبر آلان قوتسال بير روحا صاحیب اولماسيدير.[24]

چوو (Chou) سولاله سي نين رسمی تاريخينده ير آلان، گؤک تورکلرين اوچونجو تؤره ییش افسانه سي، گؤک تورکلرين تاريخي کیمیدير. ديگر افسانه لرده اولدوغو کیمی گؤک تورکلرين آتالاري اولان اون سککيز قارداشدان اي-جي ني-سو-تو(İ-ci Ni-su-tu) آدلي اولاني قورددان دوغموشدور. اي-جي ني-سو-تو، ياغمورو ياغديرماق، روزگار اسديرمک کیمی اولاغان اوستو گوجلره صاحیب دير.[25]

بير قیرغیز افسانه سينده ايسه آوجي دوغان قوشوندان حاميله قالما يئر آلير: " قیرغیز قبیله لريندن بيري نين بير آتاسي و بو آتانين دا اوچ آروادی وارميش. بو اوچ قاديندان ان کیچیگی، گئجه اويورکن بير یوخو گؤرموش. چاديرا بير آوجي دوغان گلميش و ياتاغي نين اطرافيندا اوچاراق دولاشميش. سونرا دا نئجه اولموشسا گبه قالميش. بو قیرغیز قبیله سيني ايداره ائدن رئيسلرين هامیسی دا، بو کیچیک قادينين سويوندان گليرميشلر. " [26]

سئروشئوسکي’ نين ياکوتلاردان درله ديگي بير افسانه ده قارتالدان تؤره ییش آنلاتيلميشدیر. افسانه نين اؤزه تي بئله دير: " ياکوت تورکلري نين اينانيشلارينا گؤره شامانلار، يئر اوزونه بير قارتال طرفیندن گتيريليرديلر. اونلارا گؤره، شامان اولاجاق بير اوشاغین روحو، اوشاق داها دوغمادان بير قارتال طرفیندن يئیيلیردي. بو روحو يئين قارتال، بوندان سونرا گونشلي بير بؤلگه يه گؤچ ائدردي. اورتاسي بؤيوک بير چاييرليقلا قاپالي اولان بو بؤلگه ده، گونشين ايشيقلاري سولماز و هر زامان پيريل پيريل پارلارميش. اينکلرين ايلک دفعه سوده گلديگي يئر ده، یئنه بو چاييرليق آلان ايميش. تام بو چاييرلارين اورتاسيندا ايسه، قيرميزي بير چام ايله، بير گورگن ويا بير ده قايين آغاجي وارميش. ايشده بو قارتال، بو آغاجلارين اوزرينه گلير و يومورتاسيني بواخدیدیقدان سونرا گئدرميش. يومورتا، بير سوره آغاجلارين اوزرينده قالديقدان سونرا ياريلير و ايچيندن بير اوشاق چيخارميش. آغاجلارين آلتيندا دا بير بئشيک بولونورموش. اوشاق، يومورتادان چيخار چيخماز، همن بو بئشيگين اوزرينه دوشر و اورادا بؤيومگه باشلارميش.

ياکوتلارين اينانيشينا گؤره، يئگي شامانلار قيرميزي چام اوزرينده کي يومورتادان؛ کؤتو شامانلار ايسه، گورگن آغاجي اوزرينده کي يومورتالاردان چيخارميش. يومورتادان چيخان بو شامانلار، طبیعی اولاراق حياتلاري سوره سينجه، " قارتال-آنا " لاري طرفیندن قورونورلارميش. بو قارتال، اونلارين هر ايشلرينده بؤيوک يارديمجي اولورموش. " [27]بورادا حئیوان آنا اولاراق گؤرولن قارتالين يانيندا، آغاجلار دا اؤنملي گؤره و اوستله نيرلر. اوشاقلارين يومورتادان چيخديغي يئر اولدوغو اوچون آغاجلار، عادتن ايکينجي آناليق ياپارلار.

حئیوانلاردان تؤره مه ساده جه تورکلرده دئييل، اونلارا ياخين اولان ديگر توپلولوقلاردا دا گؤرولور. مثلن پروتو-موغوللارين، کؤپک و دوموز آتالاري واردير. چنگيز خان’ين آتالاري، ديشي آغ گئييکدن تؤره رلر. ماجار کرالي آلموس’ون آناسي نين دوغان’دان حاميله قالديغي آنلاديلير.[28]

تورکلر آراسيندا حئیوان تؤره ميله ايلگيلي ميت، افسانه و اينانيشلارين تثبيت ائديلمه سي، تورکلرين توتئميزمه اينانديقلاري يولوندا يوروملارا دا يول آچميشدیر. توتئميزم اولابيلمه سي اوچون، بير حئیواندان، بيتکيدن حتی بولوددان تؤره مه نين يانيندا، او توپلوم اوچون توپلومسال اورگانيزاسيوندا مودئل اولماسي، اؤرنک آلينماسي دا گرکمکده دير. آيريجا، توتئميزمده بيره يدن بيره يه دئييل، بويلار و تورلر آراسيندا بير ايليشکي قورولور؛ توتئم قوروجو رول اوينار. حئیوانا تاپما گؤرولور. ايکينجي درجه ده اؤنملي نوکته لر ايسه عيني توتئمدن اولانلارين ائولنمه مه سي، يعني ديش ائوليليگين و توتئمي اؤلدورمه نين، يئمه نين ياساق اولماسيدير. بوتون بو شرطلر، آلتايلاردا بللي اورانلاردا گؤروله بيلمکده دير. فقط سونوجدا آلتايليلارين توتئم اينانيشيني باستيرماغا چاليشديغي دا گؤرولموشدور.[29]

آغاج آتا/آنا

آغاجلار، هم دونيانين ائکسه نيني اولوشدورماق هم ده تؤره نيلن آتا/آنا اولماق آچيسيندان قوتسالليغا صاحیبديرلر. بير چين قايناغيندا يئر آلان، اویغورلارين تؤره ییش افسانه سينده ده بونو گؤروروک: " بارچوک-آرت تيگين/ Barçuk-Art Tigin /، بير " ايدوک-کوت/ Iduk-Kut / " دور. تورفان’(داکي اویغور دؤولتي نين قاغانلارينا) " ايدوک-کوت " دئیردیلر. اونلارين آتالاري دا، اسکي اویغورلارين يئرلرينده اوتوروردولار. (اويغورلارين بو اسکي يوردلاريندا)، کارا-کوروم آدليبير داغ واردي. بو داغدان ايکي چای چيخاردي. بو چایلارین بيرينه سئلئنگه و ديگرينه ده تولا آدي وئريليردي. بير گئجه، بو ايکي چای آراسينداکي بير آغاج اوزرينه قوتسال بير ايشيق ائنميشدي. خالق بو ايشيغي گؤرونجه (همن توپلانميش) و بو آغاجي بکله مگه باشلاميشديلار. (بو ايشيق ائنديکدن سونرا) آغاجدا بير شيشکينليک پيدا اولموش و آغاجين گؤوده سي، عینی گبه بير قادينين قارني کیمی شيشميشدي. گؤکدن ايشيغين ائنمه سي دورماميش و هر آخشام دواملي اولاراق (آغاجين اوزرينه) ائنمگه باشلاميشدي. دوققوز آي و اون گون گئچتيکدن سونرا، آغاجداکي بو شيشکينليک چاتلادي و (آغاجدان)، تيپکي دونياداکي اينسانلار کیمی بئش اوشاق دوغدو. بو اوشاقلاردان ان کیچیگی نین آدي بؤگو-خان ايدي. اؤزونون چوخ يوکسک بير کيشيليگي واردي. مملکتيني چوخ يئگي ايداره ائده بيلير و آيريجا اکینچیلیک ايشلري ايله ده مشغول اولووردو. بو صورتله اؤزو اویغورلارين قاغاني اولدو. اؤزوندن سونرا گلن 30 دان چوخ سويو دا، اویغورلارين باشيندا قالديلار. " [30]متنده گؤرولن گؤکدن ايشيق ائنمه سي، اویغورلارين بؤگو-قاغان زامانيندا (م.س. 763) قبول ائتديکلري ماني ديني ائتکيسييله يئر آلماقدادير. شامانيزم’ده ده گؤکدن ايشيق ائنمه سييله ايلگيلي موتيفلره راستلانير. چنگيز خان’ين آتالاريندان آلان-کوا’نين دا اوزرينه ايشيق ائنه رک اونو حاميله بوراخمیشدیر.[31] فقط بوردا اؤنملي اولان خصوص، آغاجين تاريملا بيرليکده اؤنم قازانماسيدير. متنده آغاجدان دوغان بؤگو قاغان’ين تاريملا اوغراشدیغي بليرتيلمکده دير. بورادا آغاجين آناليق گؤره وي اوستلنمه سي، هم آغاجين هم ده دوغوران قادينين، تاريم توپلوملارينداکي يئرييله ايلگيلي بير قوتسالليق سؤز قونوسودور.

آلتاي و ياقوت تورکلرينده قايين آغاجي قدر قاراچام دا اؤنمليدير. ياکوتلارين ار سوقوتوح(Er Sogotoh) دستانيندا آغاجدان تؤره مه موتيفي گؤرولور.

" ايلک اينسان (هرحالدا آدم)، هارادان گلديگيني دوشونموش و بو قونودا گون گئچديکجه قافاسيني يورماغا باشلاميش. نئجه دوغدوم، نئجه دونيايا گلديم دئيه، همیشه دوشونور گزرميش. آرتيق بير گون اؤز اؤزونه بئله سؤيلنمگه باشلاميش: " -اگر گؤکدن دوشسه ايديم، او زامان قار و بوزلا اؤرتولو و بوزدان بير آدام اولوردوم. گونئي، قوزئي، دوغو ويا باتي يؤنلريندن بيريندن گلسه ايديم، او زامان من ده آغاج و چاييرلارين ايزلري و بونلار دا روزگآرلا اوچوشوردو. يوخ يئرين ان درينليکلريندن گلسه ايديم، البتته کي او زامان چامور و دوز ايچينده قاليرديم " ايلک اينسان ايشده بئله دوشونه دوشونه قالا قالميش. ان سونوندا بو قراره وارميش. دئميش کي، مني دوغورسا دوغورسا، یئنه بؤيوک آنا کوبئي(Kübey) خاتون دوغورموش اولماليدير. چونکو اونون ايچينده بولوندوغو آغاجين گؤیسوندن سودلر آخار. بو سببله ايلک اينسان حيات آغاجي نين قارشيسينا گئتميش و بئله دئميش: " مني دوغوران آنا سن اولماليسان! مني یارادیب ميدانا گتيرن سن اولماليسان! " آغاج ايلک اينسانا، ايلک اينسان دا آغاجا باخميش و سونوندا آدام، بو آغاجين اؤز آناسي اولدوغونو آنلاميش و بئله دئميش: " من يئتيم بير اوشاق ايکن، سن مني بويوتدون! من کیچیک بير اوشاق ايکن، سن مني آدام ائتدين! " " [32]

اوغوز قاغان دستانيندا دا، اوغوز قاغان’ين ايکينجي آروادی بير آغاج قوووغوندا اونون قارشيسينا چيخار. اوندان دوغان اوشاقلارا دا يئرله ايلگيلي آدلار وئريلير.

داغ آتا/آنا

تؤره ییشله ايلگيلي آنلاتيلاردا داغ و ماغارا عونصورونون بيرلشدیگی گؤرولور. ماغارا، آنا رحمي ايشله وي اوستلنديگي اوچون داغ دا دوغورغانليق اؤزلليگي قازانميش اولور.

آيريجا آلتاي’دا داغلا قوهوملوق باغي قورولدوغويلا ايلگيلي تثبيتلر ياپيلميشدیر. آلتايلي چاباتلارين اؤزلری نين داغدان چيخديقلارينا اينانيرلار، داغلا سوي آراسيندا قان قوهوملوغو قورولور. پوتاپوو(Potapov)، بو شکيلده ياپيلان داغ کولتو آچيخلامالاري نين، توتئميزمه دايانديريلديغيني بليرتير. پوتاپوو’ا گؤره، بو قونويا سويلارداکي مولک آنلاييشييلا باخماق گره کير: سوي داغي، هم سويون قوروجوسو هم ده سويا باغلي توپراغين، مملکتين يانسيماسيدير. استنبرگ(Stenberg) ايسه داغ کولتونون اولوشومونو ياغمورون اولوشوم سورجينه باغلار. چونکو، گؤیه اولاشان داغين زيروه سينده بولودلار توپلانير، شيمشکلر چاخار. بئله ليکله اکینچیلیکده اوره تيم اوچون گرکلي اولان ياغمور ياغار. داغ کولتو، بئله ليکله توتئميک ايزلر، اوره تيم و مولکييت ايليشکيلرييله آچيخلانميش اولور.[33]

تورک مملوک تؤره ییش آنلاتيسيندا آي آتام و ائشي آي-وا، قاراداغ’داکي بير ماغارادا اينسان حالینا گليرلر. اؤلدوکلري زامان دا اوشاقلاري، اونلاري بو داغداکي ماغارايا يئرلشدیريرلر. ديرنکووا’نين يايينلاديغي بير شور آنلاتيسيندا، آلاش و پالاش، کوبيي (Kobıy) سويونون آتالاري اولدوغو، اونلارين اوردو داغي’ندان چيخديقلاري آنلاتيلير.[34]

داغ، دونيا آغاجي نين دیيشيک بير شکليدير. کوزميک ياپي نين دا ائکسه نيدير. بو اوزدن ياراديجي بير ائنرژيگي ده ايچينده بارينديرير.

باباسيز تؤره مه

تورک و موغول ميتولوژيسينده باباسيز تؤرميله ايلگيلي آنلاتيلار، خيريستييانليقدا باکيره مريم’دن دوغان عيسا’نين تانري نين اوغلو قبول ائديلمه سييله ايلگيلي اينانيشلارلا باغلانتيليدير.[35] اصلینده باباسيز تؤرميله وورغولانان اولاغان اوستو قهرمانين اولاغان اوستو دوغومودور. بئلليکله بو قهرمانين روحو تانريسال بير قايناغا دايانديريلماقدادير. اونون ياپديقلاري دا اينسان اوستو بير گوجله ايضاح ائديلميش اولور.

تؤلؤس(Tölös)، موندوس و کوچکار-موندوس(Koçkar-Mundus) بويلاري نين تؤره ییشي نين آنلاتيلديغي آلتاي افسانه سي نين اؤزتي بئله دير: بؤيوک بير ساواشدان قاچان بير قيز جانيني قورتارماق اوچون بير يوردا سيغينير. بورادا بيريسييله ائوله نير فقط گبه اولدوغو آنلاشيلير. کيمينله ائولي اولدوغو، اوشاقلاري نين باباسي نين کيم اولدوغو سورولونجا دا بونلاري سؤيلر: " ساواشدان سونرا، آنام و بابامدان آيري دوشموش و بوزقيرلاردا يورومگه باشلاميشديم. هر طرفي دولاشيب، يئيه جک بير شي آختاریردیم. آما هيچ بير شئي ده تاپابیلمیردیم. ايشده تام بو سيرادا گؤکدن بؤيوک بير ياغمور بوشاندي و هر طرف سو ايچينده قالدي. بونو گؤرونجه، من ده اؤزومو قوروماق اوچون همن بير يئره ساخلانديم. آز سونرا ياغمور کسیلمیشدی. تام بو سيرادا يئرده بير بوز پارچاسي گؤردوم. بو بوز دا، ياغمور ايله برابر يره دوشموشدو. بوز يووارلانيب دا يانيما گلينجه، بوزو آلديم و اليمله قيرديم. باخديم کي، ايچينده ايکي دنه بوغدا دنه سي وار. قارنيم دا ذاتن بتر آجمیشدي. بو بوغدا دنه لريني آغزيما آتديم. دنه لري آغزيما آتينجا، قارنيمدا بيردن عجاییب بير شئيلر حیس ائتدیم. سانکي قارنيمدا ايکي اوشاق وار کیمی ايدي. " قادينين يئني اریندن ده بير اوغلو اولموش. قادينين بوز پارچاسينداکي دنه لردن اولان ايکي اوشاغی نین آدي، کوچکار-موندوس و موندوس اولموش. کوچکار-موندوس آدي، قوچو باشيندان ايکييه آييراجاق درجه ده گوجلو اولدوغو اوچون موندوس آدي دا، بوز-خان’ين نسليندن ساييلديغي اوچون وئريلميشدیر. اؤبیر اوشاق ايسه دوه ني گوتدوغو، دوه يه تؤؤ دئديگي اوچون تؤلؤس آديني آلميشدیر.[36]

ياکوت تانريلاري

آنتروپوگونيک آنلاتيلارين ديشيندا تئوگونيک (تانريلار سيستئمي) ياپي ايچينده ده آناليق ايشله وي اوستله نن چئشيدلي تانريلار، قوتسال روحلار دا بولونور. ياکوتلارا گؤره اولوو سوورون تويون(Uluu Suorun Toyon)، اينسانا جان وئرير. شامان اولاجاق اينسانلاري دا تعيين ائتديگينه اينانيلير. جيلغا هاان تويون(Cılğa Haan Toyon) و تانها هاان تويون(Tanha Haan Toyon)، اينسانين دوغماسيندان اعتيبارن طالعینه حوکم ائدرلر و يازارلار. آيييهيت (Ayııhıt Hotun) و اييهسيت(İeyehsit)، اوشاقلارين دوغماسيني، حياتين دوام ائتمه سيني، يئگي داورانماغي ساغلارلار، اينسانلارا قوهوملوق باغي وئريرلر.[37] بونلار آنا مايگيل(Ana Maygıl)، آک انه(Ak Ene)، اوماي(Umay) آدلارييلا آنيلان روحلار کیمی، دوغومو قولايلاشدیران، کؤرچه و آناني آلبيس(Albıs)، آل آروادیندان قورويان روحلاردير.

آنا مايگيل، آک انه

آک انه (آق آنا) آدلي تانري، وئربيتسکيي’نين درله ديگي آلتاي ياراديليش ميتينده گئچمکده دير. او، تانري اولگن’ه ياراتما ايلهاميني وئرن بير تانريدير:

" بير آق-آنا (آک-انه) وار ايدي، ياشاردي سو ايچينده،

اولگن’ه بئله دئدي، گؤروندو سو اوزونده:

-ياراتماق ايسته ییرسن، سن ده بير شئيلر اولگن،

ياراديجي اولاراق، بو قوتسال سؤزو اؤیرن!

دئ کي هئپ، " ياپديم اولدو! " باشقا بير شي سؤيله مه!

هله يارادير ايکن، " ياپديم اولمادي! " دئمه!

آق-آنا بونو دئدي، سونرا گؤزدن ایتدی،

دنيزه داليب گئتدي، بيلينمز یولو وئردي. " [38]

آنا مايگيل ايسه اولوسو قورويان بير ديشي روحدور؛ اولوس آناسي دا دئییلیر.[39]

اوماي آنا

اينسانين دوغومو و بؤيومه سييله ايلگيلي اوماي آدلي بير روحدان بحث ائدیلیر. بونون ايلک ايزلرينه اورخون آبيده لرينده راست گلیریک. اوماي، کول تيگين آبيده سينين دوغو جبهه سينده، دوغوم و بؤيوميله ايلگيلي اولاراق بو شکيلده گئچر: " Umay teg ögümòatun òutıĳa inim Kül Tigin er at buldı." [40] " اوماي کیمی آنام خاتونون دؤولتينه، کیچیک قارداشيم کول تيگين ار آديني آلدي. " [41] بورادا کول تيگين’ين، يارارلي بير ايش، ايگيدليک ياپيب ارگينليک آديني آلانا قدر اوماي طرفیندن قوروندوغوندان بحث ائديلمکده دير.[42]

دیوان الغات الترک ده ايسه بو کلمه نين آنلامي بو شکيلده وئريلميشدیر: " دوغوم ياپديقدان سونرا قادينين رحمیندن چيخان بير شئي [پلاسئنتا]؛ بو بير کیسه يه بنزر و " اوشاغین رحمده کي ائشي " اولاراق آدلانديريلير. بو آتاسؤزونده گئچر.

اومايقا تاپينسا اوغول بولور: اوماي’ا تاپان کيمسه اوشاق صاحیبي اولور. قادينلار بونو يئگي بير علامت اولاراق قبول ائدر. " [43]

تورکلر آراسيندا، دوغومدا ببکله بيرليکده گلن پلاسئنتايا، سون، ائش دئییلير. قازاق، قیرغیز قادينلاري دا توپلو بير شکيلده گيديب پلاسئنتايي گؤمر و اطرافيني توتسولرلر. ياکوتلار بو نسنه يه سايغي گؤستريرلر. ياکوتلاردا اوماي، " ايمي(Imı) " شکلينده، طالیع قوشونون آدي اولاراق قوللانيلير. اوماي’ين دوغوم و قوروجولوقلا ايلگيلي ایشله ولريني ايسه " آييسيت(Ayısıt) " دئديکلري روحلار اوسته لنميشديرلر. بو روحلار، ياراديجي، برکت، رفاه ساغلايان ديشي روحلاردير. بعضيلري اينسان بالاسینی و زاهی قادينلاري، بعضیلری ايسه حئیوان بالالارینی و ديشي حئیوانلاري قورورلار. ياکوتلار، آييسيتلارين اطرافداکي داغينيق حيات عونصورلريني " قوت " حالينا گتيريب آنا قارنينداکي اوشاغا اوفله يَرک جان وئرديگينه اينانيرلار. قویو قوشلاريني دا آييسيتلارين تيمثالي سايديقلاري اوچون اونلارا توخونمازلار. ياکوتلارا گؤره آييسيتلار، گؤکدن، گوموش تويلو آغ قيسراق شکلينده ائنرلر. قيسير قادينلار، اوشاقلاري نين اولماسي اوچون آييسيتلارا دوعا ائدرلر؛ گنچ قیزلار ايسه آييسيت آدينا " تانقارا(tangara) " ، بوت ياپيب چارپاییلاری نين آلتيندا ساخلارلار. حاميله قادينين دوغومو ياخینلاشديغيندا ائوين تميز اولماسينا دیققت ائدرلر، قونشو اوشاقلاري و بالا حئیوانلاري سئور، اونلاري دويورورلار. آييسيتلارين گلديگينده هرکسين گولر اوزلو، شن و توخ اولماسي گرکديگينه اينانيرلار. سون، ائش، پلاسئنتا، ياکوت قادينلارينا گؤره آييسيتلاري تمثيل ائدر و اوشاقلاري نين اولماسي اوچون اونا تاپارلار.[44]

ارزروم’دا دوغومدان سونرا ائش، سون، اينسانين آياغي باسمايان، ايسسيز، تميز يئرلره گؤمولور، سويا آتيلير، قويويا بوراخیلیر،ایشیق اوزرينه قویولور. اوشاغین ايره لیده اولماسي ايسته نیلن کاراکتر ويا مسلگه گؤره هم ائش هم ده گؤبک باغي ائو، اوخول، مسجید باخچا سينا، آخير کیمی يئرلره گؤمولور. اوشاغین ايره لیده ائوينه باغلي بيريسي اولماسي ايسته نیلیرسه ائوين باخچا سينا ، اوخوماسي ايسته نیلیرسه اوخول باخچا سينا ، ديني بوتون بيريسي ايسته نیلیرسه مسجید باخچا سينا ، يئگي بير اکینچی، حئیوان يئتيشدیريجيسي اولماسي ايسته نیلیرسه آخيرا گؤمولور.[45]

تورکيه’ده باشا قوش قونماسي ويا پيسله مه سي اوغورلو ساييلير. باشا دؤولت قوشو، هوما قوشو قوندو تعبيري ده یئنه اوماي کولتو ايله باغلانتيليدير. اوماي’ين بير قوش کیمی دوشونولدوغو اورتا آسيادا دا عيني اينانجلار گؤرولور. دوغومدان سونرا يئمک وئريلمه سي، " دوغوم آشي تؤکولمه سي " ده اوماي’ا وئريلن قانلي، قانسيز قوربان تؤرنلري نين بير قالينتيسيدير.[46]

آلبيس، آل قاریسی( آروادی)

گئنيش بير جوغرافيايا ياييلميش تورکلر آراسيندا آل، آل آروادی،آل قاریسی، آلباستي، آلباس، آلبيس، آلميس، آلبيز، آلميس آدلارييلا تانينان بو کؤتو روح، زاهی قاديني و بالانی اؤلدوروب جيگريني سودا یویوب يئمک ايستر.[47]

قیرغیز، قازاق و باشقوردلارا گؤره قارا آلباستي و ساري آلباستي واردير. ساري آلباستيلار، خوجا، باکسي، شامانلارين دوعالارييلا اينسانلاردان اوزاقلاشدیريلير. بونلار هوپپا و شارلاتان دييه نيته لنديريليرلر. اينسانلارا توخونماياجاغينا سؤز وئرمه سينه راغمن ايلک فورصتده ضرر وئريرلر. قارا آلباستيلار ايسه داها جيدي و آغيرباشلي قبول ائديلير. اونلار آنجاق اونو گؤربيلن اوجاقليلاردان قورخارلار. ساري آلباستي، ساريشين بير قادين، کئچي، تولکو شکلينده اينسانلارا گؤرونه بيلر. زاهیلارین جيگريني سؤکوب سويا آتار، آنجاکق باکسي ويا اوجاقليلار، اونلارا جيگري يئرينه قويماغا زورلايابيلرلر. باکسي الينده قوپوزلا آلباستييا بئله بويولو سؤزلر سؤيلر:

" اي، آلباستي ظاليم،

قوي جيگري يئرينه،

زاواللي نين جانين ایعاده ائت،

سؤزومو توتمازسان،

مانا حؤرمت ائتمزسن،

گؤزلريني چيخاردارام… " [48]

آلباستي نين توفنگ سسيندن، دميرچي و اوجاقلي آداملاردان قورخدوغونا اينانيلير. دميرچي و اوجاقليلارين منديلي ويا کولاهي نين بيله آلباستيني قورخوتدوغو بليرتيلير.[49]ايريجا دوغو آنادولو’دا، آل قاريسي’نين ارکک آت، چليک(پولاد) و ماوي مونجوقدان دا قورخوب قاچتيغينا اينانيلير.[50]

قازان تورکلري آراسيندا، آلباستيلارين قوللانيلمايان ائو و چؤللرده بولوندوغونا، چئشيدلي شکيللرده گؤرونوب يولچولاري شاشيرتديغينا، اينسانلاري اويخودا باستيغينا اينانيلير. شامانليق اينانجينا باغلي توبا اورنها(Tuba Urenha) تورکلري، آلباس آديني وئرديکلري بو کؤتو روحون، ائولنمه ين بير قيزدان تؤره ديگينه، بونلارين قومسالدا و قاياليقلاردا بولوندوغونا، کئچي کیمی سس چيخارتديغينا اينانيرلار. آلتايليلار بو کؤتو روحا آلميس آديني وئريرلر. اونلارا گؤره آلميس، ارليک’ين خیدمتچيلريندندير. فرغانا اؤزبکلري، آلباستي نين شئیطان، دئو، جينلر و پريلردن فرقلي اولدوغونا، پژمورده، داغينيق ساچلي بير ياشلي قادين شکلينده اينسانلارا گؤروندوغونه اينانيرلار؛ زاهینی بوغماماسي اوچون يالنيز بوراخمازلار. ياکوت تورکلري نين اينانيشلاريندا آلباستييي آنديران آباسي دئیيلن روحلار واردير. بونلار ايچچي و آيي روحلاردان فرقلي اولاراق کؤتو و اوبور روحلاردير؛ اينسانين قوتونو (روحونو) آليب گؤتورورلر.[51]

عبدالقادیر اينان’ا گؤره، آل روحو، تاريخدن اؤنجه کي دؤورلرده، قوروجو آتش کولتو ايله باغلانتيليدير. تورکلر اسکي دؤورلردن بري آل بايراق قوللانيرلار کي بو دا آل، آتش کولتويله ايلگيليدير. قازاق و قیرغیزلار بايراق کلمه سي يئرينه يالاو قوللانيرلار، آنلامي آلاودير. عبدالقادیر اينان، آلتايجا، قیرغیزجا آلقاماق (تقديس ائتمک)، ياکوتلاردا آل اوت (عایيله اوجاغي آتشي)، آلتاي کام ايلاهيلرينده آل اوت (عظمتلی آتش)، بوتون تورکلرده آلقيش (تبجيل، تبريک)، آلاس، آلازلاما (آتشله آريغلاما آييني) کلمه لريني، آل تانريسي نين، قوروجو روح اولدوغونا اؤرنک گؤسترير. آلدانماق، آلداتماق، آل ائتمک، آللاق بوللاق، آليق کیمی کلمه لر ده بو قوتسال روحون ضعيفله مه سي ايله اورتايا چيخميشدیر.[52]

آل آروادی نين، ارککلردن و ارککليکله ايلگيلي پیچاق، قيليج، توفنگ آتما کیمی عونصورلردان قورخماسيندان حرکتله، بو روحون بابا ارکيلليگه دوشمان اولدوغو دا ايديعا ائديلميشدیر. آل قاريسي، ارککلرين اوستون اولدوغو بابا ارکيل دوزن ايچينده، ارککلرله اويوملو قادينلارا و اونلارين ميوه لري اولان اوشاقلارا دوشمن بير يئر آلتي ساواشچيسيدير. بو سببله او، بابا ارکيل دوزه نين ييپراتديغي بير دوغا اوستو وارليغين گونوموزه گلميش بير قالينتيسيدير.[53]

آلباستي نين قادين اولاراق گؤرولمه سي، اونون اولو آنا، ايلاهه آنا اينانيشيندان گلمه سي نين بير قانيتي اولاراق اؤنه سورولموشدور. او، هم قوروجو هم ده اؤلوم گتيريجيدير.[54]

آذربايجان’دا هال و آل آدييلا کؤتو بير قادين روحون، زاهی قادين و بالالارا مسلط اولدوغونا اينانيرلار.[55]

تورک دونياسيندا اولدوغو کیمی تورکيه’ده ده بيلينن بو کؤتو روحون، آل قاريسي و قاراقورا دئيه آيريشديغي بليرتيلير. ارضروم و ارزينجان’دا آل قاريسي’نين زاهیلارا دئييل آتلارا مسلط اولدوغونا اينانيلير.[56] آل باسماسين دئيه هاککاري’ده يورغانا ايگنه باتيريلير، زاهی ياتاغي يانينا سوپورگه قویولور.

بيتليس’ده آل قاريسي’نين الي نين برکتلي اولدوغونا، ياخاسينا ايگنه تاخيلاراق اينسانين يانيندا توتولوپ چاليشدیريلاجاغينا اينانيلير. اگر ايگنه چيخارديليرسا آل قاريسي قورتولور. اونون، بير سو پريسي اولدوغونا و آخارسو کنارلاريندا ياشاديغينا اينانيلير.[57]ال قاريسي، اينسانلارا خیدمت ائتمکدن قورتولونجا بير گؤله، آخارسويا، قويويا آتلانار، اگر آرخاسيندان قيرميزي بير رنگ سويون اوستونه چيخمازسا تکرار يئر آلتينداکي روحلار طرفیندن قبول ائديلديگينه، اگر ترسي اولورسا اونون ديگرلري طرفیندن اينسانلارا خیدمت ائتديگي، اوستونه اينسان قوخوسو سينديگي اوچون اؤلدورولدوگونه يوروملانير.[58]

ايغدير’ين توزلوجا ايلچه سينده ياپيلان بير درله مه ده، آل’ين ديشي اولدوغو، ارکگينه ده کاووس(Kaus) دئییلدیگی تثبيت ائديلميشدیر. آيريجا آل، گاوور و موسلومان دييه ايکييه آيريلير؛ گاوور آل، اوشاقلاري ايسسيز يره گؤتوروب يا بير قايادان آتيب اؤلدورور يا دا بوراخیر گئدر.موسلومان آل ايسه ياخالانابيلر و سيخينتييا دوشن اينسانا يارديمجي اولار.[59]

آغري، وان، هاککاري، موش و مالاتيا چئوره سينده آل قيزي، آل قاريسي’نين آغيل، سامانليق، سو کنارلاري و ايسسيز يئرلرده بولوندوغونا و دستورسوز بورالارا گيريلمه مه سي گرکديگينه اينانيلير.[60]

مانيسا’نين قاراجا اوغلانلي کؤيونده، قاپي نين آغزينا قازما کورک قویولور، بير شيشين اوزرينه آلما، پورتاغال، اوزرليک، چؤرک اوتو و ماوي مونجوق، قيرميزي کوردلايلا باغلانير، زاهی نین باشينا آسيلير.[61]

چوخورووا’دا زاهی نین ياتاغي نين آلتينا سوغان، آينا، دراق، چؤره ک، بيچاق، حماییل قويارلار، زاهی نین اوزونو فيرميزي بير اؤرتوکله قاپاتيل ياتاغينا ايگنه تاخارلار. زاهی نين بولوندوغو يئرده کي سولارين، سو قابلاري نين آغزي قاپاتيلير. آل قاریسی’نين قوش شکلينده گليب، سويا مونجوق آتاجاغينا، او سيرادا اوشاغین اؤلجگينه اينانيرلار.[62]

چوخورووا’داکي وارساقلار آراسيندا آل باسارسا اوشاغین عياش حاليني آلديغينا، اؤزوندن گئچذيگينه اينانيلير. بونو اؤنله مک اوچون ده هرکسين بير اودون گتيريب آتماسييلا آتش ياخيلير و عياش آشي پيشيريلير. آيريجا آل باسان اوشاغین آرديچ آغاجي نين قوووغوندان گچيريليرسه بو دورومدان قورتولاجاغينا اينانيلير.[63]

آل قاریسی اينانمالارينا طيب و پسيکولوژي آچيسيندان باخيلديغيندا ايسه دوغوم سونراسي دپرسيونويلا ايلگيلي اولدوغو گؤرولمکده دير. زاهی قادينين دوغومدا قان و سيوي(مایع) ایتکیسی ، ميکروب قابماسي، دوغوم سونراسيندا چئشيدلي خسته لیکلره دعوتنامه چيخارماقدادير. بونا سئوگي، ايلگي، دستک گؤرمه مه ده اکله نينجه دوغوم سونراسي دپرسيونو اولوشماقدا، چئشيدلي سانريلار گؤروله بيلمکده دير.[64]

زاهیليک دؤنمينده آل قاریسیيلا قورولان ايلَتيشيم و ياشانديغينا اينانيلان اولايلارلا ايلگيلي بیر چوخ اؤرنک ده يايينلانميشدیر.[65]

آتش، اوجاق روحو

آنانين دوغوم ياپماسييلا عاييله نين تمليني اولوشدوردوغو دوشونولورسه، بعضي تورک توپلولوقلاريندا عاييله نين سورکليليگيني تمثيل ائدن ائوين اوجاغي نين روحونون، آتشين روحونون ديشيل بير عونصور اولاراق گؤرولدوغو آنلاشيلا بيلر. بعضي توپلولوقلاردا اوجاق یییه سی، ارکک قبول ائديلير، حتی زاهی قادينلارين ائوين اوجاغينا ياخینلاشماسي ياساقلانير[66]اما آلتايليلاردا ايسه آتش ديشي بير روح اولاراق قبول ائديلير.

بورادا آتشين روحونون اؤنميني و قوتسالليغيني بليرتمک اوچون آتش روحونا خیطاب اولاراق بير شامان ايلاهيسيندان بير بؤلوم وئرمک اويغون اولاجاقدير: " اوتوز ديشلي آتش آنام، قيرخ ديشلي قايين آنام، گوندوزلري بيزيم اوچون چاليشيب چابالیییرسان، قارانليق گئجه لرده بيزي (کؤتو روحلاردان) قورويورسان؛ گلنلرين باشينداسان؛ گئدنلرين آرخاسينداسان!… اوراغا بنزيين هيلال دگيشير، اسکي ايل گئدیر، يئني ايل گلير. من ده سنين قوروموش آغزيني (ساچيلارلا) ايسلاتماغا گلديم. سن قارانليق گئجه لرده گنج قیزلار کیمی ساچلاريني دالغالانديراراق اويناییرسان، قيرميزي ايپکلي قوماشلار ساللاياراق گنج آل قيسراق اوزرينده گزيرسن، آيدين گئجه لرده معصوم اوشاق صورتينه گيریرسن! اولوسون قوروجوسو، سورولريميزين بکچيسيسن! آلتين ياپراقلي موقددس قايين آغاجي نين [ياخوت هوش آغاجينين] گؤلگه سينده دينله نيرسن! قارا ياناقفلي آغ قوچ سنه قوربان اولسون! قويروق ياغي نين ساغ يانيندان کسيليب دوققوز دنه شيشده قيزارديلميش ياغلارلا آغزيني ياغلاییرسان. دوققوز پارچا قيرميزي و آغ شریتلر، پاچاورالار(چینقیللار) سني سوسله ییر. قويونون سینه سی سنه قوربان اولسون! " [67]

تلئوت تورکلري، آتش روحونا اوت انه (آتش آنا) دئیرلر. چوواشلارا گؤره آتش روحو، ارکک و ديشي اولاراق ايکي دنه دير، بيرينه آتش آتا، ديگرينه آتش آنا دئییلیر.[68]

سونوج

بورايا قدر وئريلن اؤرنکلرده اينسانين ياراديلماسي نين، چئشيدلي بويلارين تؤره مه سي نين کؤکه نييله ايلگيلي اوزرينده دورولموشدور. بو آنلاتيلاردا توپلاييجيليق ياپان قادينين، دوغورغان اولماسييلا قوتساللاشدیريلديغي گؤرولور. بو سببله آغاجدان تؤره مه لر، توپراق و سودان اولوشان پالچیقدان ياراديلمالار، توپلاييجيليق و تاريم دؤنمي نين ميتولوژيسيني اولوشدورور. آيريجا آق انه(Ak Ene)، آنا مايگيل(Ana Maygıl)، اوماي(Umay)، آيييهيت (ايييهيت هوتون)( Ayııhıt (Ayııhıt Hotun)) و اييهسيت(İeyehsit)، اولوو سوورون تويون(Uluu Suorun Toyon)، آلتاي و ياکوت ميتولوژيسينده دوغوملا، آناليکله ايلگيلي قوتسال روحلاردير. آلبيس، آل قاريسي ايسه ارکک اگمن ياپي نين دئنتيمينه گيرن قاديندان اؤچ آلان ديشيل بير روح اولاراق يوروملانا بيلر.

چئشيدلي حئیوانلاردان تؤره مکله ايلگيلي عونصورلردا بير ديشي قورد موتيفي ديشيندا گئنلده بونلارين اريل عونصور اولدوغو دیققتي چکر. بو دا اينسان توپلولوقلاري نين آوجيليقدان چوبانليغا گئچدیگي دؤنمده ارکک اگمن عونصورلرين باشاد اولماسييلا آچيخلانا بيلر.

Muharrem Kaya, Türk Mitolojisinde Anne, Psikanaliz Yazıları, Annelik, İlkbahar 2007, Bağlam Yay., s. 75-97.

قایناقلار:

[1] Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü.

[2] Alâeddin Şenel, İlkel Topluluktan Uygar Topluma, Bilim ve Sanat Yay., 6. baskı, Ankara, 2001, s. 140-157.

[3] Özkul Çobanoğlu, “Türk Mitolojisi”, Türk Dünyası Ortak Edebiyatı, Türk Dünyası Edebiyat Tarihi, c. 1, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yay., Ankara, 2001, s. 36-38.

[4] Mualla Türköne, Eski Türk Toplumunun Cinsiyet Kültürü, Ark Yay., Ankara, 1995, s. 98-99; Ümit Hassan, Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler, V Yay., Ankara, 1986, s. 72-75; Çobanoğlu, a.g.m., s. 38-41.

[5] Abdülkadir İnan, “Türk Mitolojisinde ve Halk Edebiyatında Kadın”, Makaleler ve İncelemeler, Türk Tarih Kurumu Yay., 2. bs., Ankara, 1987, s. 275.

[6] İsmail Taş, Türk Düşüncesinde Kozmogoni-Kozmoloji, Kömen Yay., Konya, 2002, s. 82-83.

[7] Mircea Eliade, Kutsal ve Dindışı, çev. Mehmet Ali Kılıçbay, Gece Yay., Ankara, 1991, s. 145.

[8] A.e., s. 160-177.

[9] Taş, a.g.e., s. 80-82.

[10] Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm, Türk Tarih Kurumu Yay., 5. bs., Ankara, 2000, s. 15.

[11] A.e., s. 15-19.

[12] Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, c.1, Türk Tarih Kurumu Yay., 2. bs., Ankara, 1993, s. 483-490; İnan, a.g.e., s. 21; Taş, a.g.e., s. 84-85.

[13] Taş, a.g.e., s. 85.

[14] A.e., s. 85-86.

[15] Saim Sakaoğlu, “Bir Efsane Motifi Üzerine”, Efsane Araştırmaları, Selçuk Üniversitesi Yay., Konya, 1992, s. 30-31.

[16] Yaşar Çoruhlu, Türk Mitolojisinin Anahatları, Kabalcı Yay., İstanbul, 2002, s. 104.

[17] A.e., s. 104-105.

[18] Taş, a.g.e., s. 86-88.

[19] Çoruhlu, a.g.e., s. 105.

[20] Ebulgazi Bahadır Han, Şecere-i Terƒkime (Türkmenlerin Soykütüğü), haz. Zuhal Kargı Ölmez, Simurg, Ankara, 1996, s. 232-233.

[21] Ögel, a.g.e., s. 17-18.

[22] A.e., s. 20-21.

[23] A.e., s. 21-22.

[24] A.e., s. 22-23.

[25] A.e., s. 27-28.

[26] A.e., s. 594.

[27] A.e., s. 595-596.

[28] A.e., s. 556, 573, 588.

[29] Jean-Paul Roux, Orta Asya’da Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar, çev. Aykut Kazancıgil, Lale Arslan, Kabalcı Yay., İstanbul, 2005, s. 394-402.

[30] Ögel, a.g.e., s. 81-82.

[31] A.e., c. 1, s. 83.

[32] A.e., s. 96-97.

[33] Taş, a.g.e., s. 104-106.

[34] A.e., s. 107.

[35] Çoruhlu, a.g.e., s. 119.

[36] Ögel, a.g.e., s. 56-57.

[37] Yuriy Vasilyev, Saha Türkleri, Yakutsk, 1997, s. 8.

[38] Ögel, a.g.e., s. 433.

[39] İnan, a.g.e., s. 39.

[40] Muharrem Ergin, Orhun Âbideleri, Boğaziçi Yay., İstanbul, 1994, s. 72.

[41] A.e., s. 25-26.

[42] Çoruhlu, a.g.e., s. 39; Yaşar Kalafat, Doğu Anadolu’da Eski Türk İnançlarının İzleri, Atatürk Kültür Merkezi Yay., 3. bs., Ankara, 1999, s. 18.

[43] Kâşgarlı Mahmûd, Divânü Lugâti’t-Türk, çeviri, uyarlama, düzenleme: Seçkin Erdi, Serap Tuğba Yurteser, Kabalcı Yay., İstanbul, 2005, s. 621.

[44] İnan, a.g.e., s. 36-39.

[45] Zeki Başar, Erzurum’da Tıbbi ve Mistik Folklor Araştırmaları, Atatürk Üniversitesi Yay., Ankara, 1972, s. 67-69.

[46] Kalafat, a.g.e., s. 18-19.

[47] İnan, a.g.e., s. 169, 172.

[48] A.e., s. 169.

[49] A.e., s. 170.

[50] Kalafat, a.g.e.,s. 25 (M. Köse, “Alkarısı Hakkında”, Türk Folklor Araştırmaları, 1964, sayı: 185, s. 3605-3607’den).

[51] İnan, a.g.e., s. 170-171.

[52] Abdülkadir İnan, “Al Ruhu Hakkında”, Makaleler ve İncelemeler, Türk Tarih Kurumu Yay., 2. bs., Ankara, 1987, s. 265-266.

[53] Seyfi Karabaş, “Yazılı Yazın ile Budunbilim Arasında İlişki”, Bütüncül Türk Budunbilimine Doğru, Yapı Kredi Yay., İstanbul, 1999, s. 402.

[54] Celal Beydili, “Al Karısı”, Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, çev. Eren Ercan, Yurt Kitap Yayın, Ankara, 2005, s. 39.

[55] Ehliman Ahundov, Azerbaycan Halk Yazını Örnekleri, aktaran: Semih Tezcan, TDK Yay., Ankara, 1994, s. 446-447, 502.

[56] Kalafat, a.g.e., s. 25 (N. Sarı, “Erzurum’da Alkarısı”, Halkbilgisi Haberleri, İstanbul, 1930, sayı: 8, s. 11-13’ten).

[57] Kalafat, a.g.e., s. 25 (M. Yılmaz, “Elazığ’da Alkarısı İnanmaları”, Türk Folklor Araştırmaları, 1967, sayı: 215, s. 63-81.

[58] Başar, a.g.e., s. 97.

[59] Şükrü Elçin, “Al-Karı”, Halk Edebiyatı Araştırmaları II, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., Ankara, 1988, s. 425.

[60] Kalafat, a.g.e., s. 26.

[61] Esma Şimşek, “Çukurova’da Anlatılan “Alkarısı” Efsanelerinin Türk Efsaneleri İçerisindeki Yeri”, 1. Uluslararası Karacaoğlan ve Çukurova Halk Kültürü Sempozyumu 21-23 Kasım 1990 Adana Bildiriler, Arif Ofset, Adana, t.y., s. 537 (Asker Kartarı, Halkbilim Araştırmaları, Gelenekler İnançlar, cilt 1, Mersin, 1988, s. 43-44’ten).

[62] Şimşek, a.g.m., s. 538; Ahmet Gökbel, Anadolu Varsaklarında İnanç ve Adetler, AKM Yay., Ankara, 1998, s. 94.

[63] Gökbel, a.g.e., s. 95.

[64] Hülya Çevirme, Ayşe Sayan, “Alkarısı İnanmaları ve Bilim”, Millî Folklor, sayı: 65, Bahar 2005, s. 67-72.

[65] Özkul Çobanoğlu, Türk Halk Kültüründe Memoratlar, Akçağ Yay., Ankara, 2003, s. 124-130.

[66] Vasilyev, a.g.e., s. 7.

[67] İnan, a.g.e., s. 68-69.

[68] Kalafat, a.g.e., s.61

برچسب‌ها: تورک میتولوژیسی