
آذربايجانین "ويکتور هوگو"سو : حبیب ساهیر
ائسمیرا فواد شوکورووا
کؤچورن: عباس ائلچین
حياتي:
حبيب ساهير 1903-جو ايلين ماييندا تبريز شهرينین سورخاب محلّهسينده دونيايا گلميشدير. آتاسي ميرقوام مشروطه اينقيلابي زاماني اؤلدورولوب 5 ياشلي کؤرپهنین طالع قاپيسيني يئتيمليک، اؤکسوزلوک آدلي سيتم دؤيموشدور. حياتين ايلک آغير ضربهسيني آلان حبيبين بو اوغورسوزلوق بوتون عؤمرو بويونجا سانکي اونونلا بيرگه آدديملاميش، آغري-آجيلارلا دولو کدرلي ياشامينین بونؤوره داشيني قويموشدور. چوخ-چوخ سونرالار خاطيرلرينده يازميشدي: "بئش ياشينا چاتديم. کنديميزده فيرتينا قوپدو. آتام بير پاييز گئجهسي قوناق گئتدي، بير داها دؤنمهدي. يئتيم قالديق. آلتيميزا کؤهنه کئچه سالديق، آجليق گؤردوک، کورلوق چکديک، بؤيودوک...(1)"
کتاب "زبان ترکی در بوته زبانشناسی تطبیقی" در 400 صفحه به قیمت 25000 تومان توسط انتشارات اختر تبریز منتشر گردید. مقالاتی تحت همین عنوان از نخستین پیش شماره نشریه "امید زنجان" در سال 72 منتشر گردید و علاقمندان بیشماری را گرد آورد و استقبال بیحدی از آن بعمل آمد. سپس به صورت کتابی مستقل در سال 1376 توسط انتشارات زنگان (با مدیریت دکتر مهدی افضلی) چاپ و منتشر شد و تمام تیراژ این کتاب به تعداد 2000 جلد در عرض یک هفته در جشنواره اقوام در تهران بفروش رفت.
در این کتاب، زبان ترکی در تطابق با 7 زبان زنده ی جهان، زیباییها، توانمندیها و مشخصات آنها مورد بررسی قرار می گیرد. عناوینی مانند: انتخاب یک زبان بین المللی / سرچشمه ی زبان / آشنائی با زبانهای جهان / علم زبان شناسی / زبانشناسی تطبیقی / تداخل واژگان / زبان و فرهنگ / تنوع زبانها / اسطوره زبان / زبانهای فراساخته مانند اسپرانتو / پایگاه های استنادی / رتبه بندی مقالات بین المللی / تاریخ خط ترکی / زبان معیار ترکی / حضور و تاثیر زبانها بر یکدیگر / زبان بنیادین ترکی - اسم - صفت - فعل و فرمها و وجوه افعال / قسمتهای مختلف بیان - اعداد و حروف اضافه در زبان ترکی / ضرورت ایجاد فرهنگستان زبان ترکی / تدریس زبان ترکی در مدارس و . . .

دؤولت، ديل، ديلچيليک
صلاح الدین خليلوو
کؤچورن: عباس ائلچین
بير حاديثهلر دونياسي، بير بيليکلر دونياسي، بير ده سؤز دونياسي وار. اساس وظیفهلردن بيري بو دونيالار آراسيندا قارشيليقلي آنلاشما، آدئکوات موناسيبت قورماقدير. سؤز، آنلاييش، لوْگوْس عادي دانيشيق ديلينين اساسيني تشکيل ائدير. محض بونا گؤرهدير کي، بير چوخ فيلوسوفلارين فيکرينه گؤره، عادي دانيشيق ديلي حقيقي وارليغين اؤزودور. يعني حاديثهلر دونياسي دا، ايدئيالار دونياسي دا محض عادي دانيشيق ديلي سايهسينده حياتيلَشير، اينسانيلَشير و بيزيم اوچون دونيايا چئوريلير.
بير اونسيت واسيطهسي اولماقلا برابر، ديل هم ده بيليکلرين ساخلانماسي، اؤتورولمهسي و منيمسهنيلمهسينه خيدمت ائدير. ديلي بيلمهين آدام همين ديلده ساخلانميش بيليک و دَيرلر سيستئميني ده منيمسهيه بيلمز.
ديلين داشيييجيسي يالنيز بو ديلي بيلن، بو ديلده دانيشان کونکرئت اينسانلار دئييل، اونلارين توپلوسو دا دئييل، بوتؤولوکده میلّت، جمعيیّتدير؛ کوتله يوخ، ستروکتورلاشميش سوسيال سيستئمدير و بو جمعییّتده ديل اؤزو ده بير سوسيال اينستيتوت کيمي فورمالاشير و اونون مؤوجودلوغونون داکونکرئت اينسانلاردان آسيلي اولمايان اوبيئکتيو رئال فورمالاري (قرامماتيکا، لوغتلر، کيتابلار، ديسکلر و س.)، مادّيلشميش سوسيال حافیظه يارانير. خالقين بوتون نومايندهلري سادهجه بو ديلده دانيشديغي حالدا، اونو تام شکيلده، بوتؤو بير فئنوْمئن کيمي تدقيق ائدن، قورويان، عومومي جهتلريني، قانونا اويغونلوقلاريني، اينواريانتلاريني، هابئله، باشقا ديللره نظرن خوصوصيتلريني اؤيرنن ايختيصاصلاشميش آداملار – ديلچيلر يئتيشير.
ديلچيلر چوخ واخت سؤزلرين معناسيندان صرف-نظر اولوناراق آنجاق فورماني، ستروکتورو اؤيرنمهيه چاليشيرلار. نَيين دئييلمهسي يوخ، نئجه دئييلمهسي، هانسي قايدايا عمل ائديلمهسي اؤنه چکيلير. دوغرودان دا، اونلارين اساس ايشي محض فورمالارين، قاليبلرين اؤيرهنيلمهسيدير.
مير مهدی اعتيمادين حيات و ياراديجيليغينا بیر باخيش
ائسميرا فواد شوکورووا
کؤچورن: عباس ائلچین
حياتي:
مير مهدی اعتیماد 1900-جو ايلده تبريزده سئييد محمد کيشينین عاييلهسينده دوغولموش، لاپ کيچيک ياشلاريندان دؤورون طلبلرينه اساسن کؤهنه اوصوللو مکتب موعلّیمي موللا يوسيفدن عرب ديلي درسي آلماغا باشلاميشدير. عرب و فارس ديليني اؤيرنن اعتیماد ايبتيدایي تحصيليني ميرزه عبدالقاسيم خانین "اوصول جديد" مکتبينده آلير، داها سونرا "طاليبييّه مدرسهسينده صرف-نحو، فيقه، حيکمت عئلملريني ده اؤيرهنير و او، عالي مکتب سوييّهسينده تحصيل آلير. لاکين ادبییّاتا بؤيوک ماراق و سئوگيسي اونو دايم موطاليعه ائتمهیه، موتمادي اولاراق بديعي ادبییّات اوخويوب اؤيرنمهيه، بيليک و معلوماتيني آرتيرماغا ايستيقامتلنديرير. مير مهدی اعتیماد تحصيليني بيتيريب خالق معاريفي ساحهسينده فعاليته باشلايير. اوخوماق هوسينده اولانلار اوچون تبريزده يئني اوصوللو "اعتيماد مدرسهسي"ني آچماغا نايل اولور.
1920-جي ايللرده، اعتیمادين ادبي-بديعي و پئداقوژي فعاليیته باشلاديغي موهوم تاريخي مرحله ده يئني میلّی اويانيشين، خيياباني حرکاتينین تاثيري گونئي آذربایجان مکانیندا گئنيش ياييلميشدي. شئيخ محمد خيياباني ايسه بؤيوک عئلم، ادبییّات آدامي ايدي و بو دؤورده يارانان ادبییّاتي خوصوصي ديقتله ايزلهييردي. او دئييردي: "ايندي بيزه غم و کدر گتيرن ادبییّات لازيم دئييل. گنجلريميز يئني تحصيل دالينجا گئتمهليدير، بو ايشده ادبییّاتين رولو بؤيوکدور."[1]