میللی شاعیر - بختیار واهابزاده

بختیار علی‌یئو

آغجابدیع پداقوژی کالجی‌نین دیرکتورو

آذربایجان ادبیاتی‌نین پارلاق سیمالاریندان بیری اولان بختیار واهابزاده خالقیمیزین یادداشیندا تکجه بؤیوک شاعیر کیمی دئییل، هم ده دوشونن، اویادان و یول گؤسترن بیر فیکیر آدامی کیمی قالیب. اونون پوئزییاسی – ایستیقلال، وطن، آنا دیلی، آزادلیق و اینسانلیق ایدئیالاری‌نین سسی‌دیر. هر بیر میصراعسیندا هم عاغیل، هم اورک، هم ده ویجدان دانیشیر.

واهابزاده‌نین شعرلری ساده جه بدیعی سؤز ییغینی دئییل، روحون ترجومه‌سی‌دیر. اوخوجو اونون میصراعلاریندا هم دوشونور، هم دویور، هم ده روحن صافلاشیر. شاعیر سانکی سؤزه جان وئریر، اونو نفسلی، دویغولو بیر وارلیغا چئویریر.

بختیار واهابزاده‌نین پوئزییاسی آذربایجان خالقی‌نین آغریلی تاریخینی، میللی فاجیعه لرینی و قهرمان روحونو اؤزونده یاشادیر. شاعیرین " گولوستان " پوئماسی ایکی یئره بؤلونموش آذربایجانین دردینی تکجه تاریخی فاکت کیمی یوخ، میللی ویجدانین یاراسی کیمی گؤستریر. واهابزاده اوچون وطن ساده‌جه تورپاق دئییل – دیلدیر، مدنیتدیر، تاریخدیر، اینسانین اؤز وارلیغیدیر. او یازیردی کی، بیر خالقین جوغرافیاسی بؤلونسه ده، روحو بؤلونمه‌ملی‌دیر.

يازان : عباس ائلچین جمعه ۱۴۰۴/۰۹/۲۱ |

Sabir Alim oğlu Əsədov *

1970-80-Cİ İLLƏR CƏNUBİ AZƏRBAYCAN POETİK NÜMUNƏLƏRİNDƏ MİLLİ-MƏNƏVİ DƏYƏRLƏR

Xalqımız əsrlər boyu tolirantlıq nümayiş etdirərək, qonşu dövlətlərlə mehriban, dostluq mövqeyində və sakit yaşamaq üçün əlindən gələni əsirgəməmiş və gələcəyə daim ümidlə baxmışdır. Eyni zamanda həm də vətənimizin mərd və fədakar oğulları tarixən torpaqlarımıza soxulmaq istəyən mənfur və xain düşmənlərin cavablarını vermiş, onların mənfur arzularını gözündə, çirkin niyyətlərini ürəklərində qoymuşlar. Bütün bunlar hamısı həm də poeziyada öz əksini tapmış, söz ustaları tərəfindən qələmə alınmış, tarixin yaddaşına hopdurulmuşdur. Torpaq qədər vacib məsələlərdən biri də ana dili məsələsidir ki, bu da şairlərin yaradıcılığında yüksək pafosla ifadə edilmişdir.

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۴۰۳/۱۰/۲۰ |

منیم آنا دیلیم - اینشاء

منیم آنا دیلیم! بو، او دیلدیر کی، آنالاریمیز بیزه بئشیک باشیندا حیاتین ان حزین سمفونیسی اولان لایلانی بو دیلده دئمیشدیر، بو، او دیلدیر کی، فضولی عشقی، نسیمی دؤزومو، وورغون شیرینلیگی، اوزئییر دونیاسی بو دیلده ایفاده اولونموش، زامان-زامان قانیمیزا، جانیمیزا هوپموشدور.

آنا دیلی بیزیم موقدس ثروتیمیز، آنامیزین دیلی‌دیر. آنا دیلی عؤمروموزه معنا وئرن، اونو گؤزل‌لشدیرن اخلاق درسلیگی‌دیر. آنا دیلی عادیجه بیر ایفاده دئییل. اورک‌لره حرارت گتیرن، اینسانی اؤز کئچمیشینه باغلایان، گله‌جگه سسله‌ین معنوی خزینه‌دیر. آنا دیلی بیزیم کؤکوموز، میلّی مدنیتیمیز، میلّی اخلاقیمیزدیر.

...

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۴۰۱/۰۹/۱۳ |

آنا دیلی مسله‌لرینه عبدالرحیم بیگ حاقوئردی‌یئف یاناشماسی

زلفیه اسماعیل

عبدالرحیم بیگ حاقوئردی‌یئفین چوخ‌شاخه‌لی یارادیجی‌لیغی‌نین موعین ایستیقامت‌لریندن بیری ده آنا دیلی مسله‌لری‌دیر. دوغما وطنی‌نین ایجتیماعی حیاتیندا فعال ایشتیراک ائدن وطنپرور ضیالی خالقیمیزین مدنی-ایجتیماعی حیاتینداکی بوتون چاتیشمازلیق‌لار کیمی آنا دیلی‌نین پروبلم‌لری ده اونو دایم ناراحات ائتمیشدیر. دؤورون ادبی دیل نورماسی‌نین موعین‌لشمه‌سینده همین دؤورون گؤرکملی ضیالی‌لاری ایله یاناشی عبدالرحیم بیگ حاقوئردی‌یئف ده الیفبا، اورفوقرافی، میلّی تئرمینولوژی مسله‌لری‌نین اطرافیندا گئدن موباریزه‌لردن کناردا قالمامیش، دیلچی عالیم‌لرله داها یاخین موناسیبتده اولان ادیب دیل مسله‌لری‌نین موذاکیره‌سینده مرکزی مؤوقع توتموشدو. همچنین ع.حاقوئردی‌یئف اونو ناراحات ائدن اؤتن عصرین ایلک ایکی اون ایل‌لیگی‌نین دیل و الیفبا مسله‌لری حاقدا مطبوعاتدا چیخیش‌لار ائتمیشدی. اونون "‌ادبی دیلیمیز حاقیندا‌" دَیرلی مقاله‌سی او دؤورون قیزغین موذاکیره لریندن آلدیغی تأثوراتین نتیجه‌سی‌دیر.

يازان : عباس ائلچین شنبه ۱۴۰۱/۰۸/۱۴ |

آذربایجان خالقی‌نین طالع کیتابی -  "‌آنامین کیتابی‌"‌

  بؤیوک رئالیست صنعتکار جلیل محمدقولوزاده‌‌نین «آنامین کیتابی» اثری میلّی ایستیقلال، دؤولت‌چی‌لیک، موستقیل‌لیک ایده‌آل‌لارینی اؤزونده عکس ائتدیرن چوخ قیمتلی بدیعی مخزندیر. بو اثر، فیکریمیزجه، باشدان-باشا سمبول‌لار اثری‌دیر. بو پیئس اصل آذربایجان‌نامه‌دیر، آذربایجانچی‌لیق ایدئیالاری‌‌نین منبعی‌دیر. آکادمیک عیسی حبیب‌بیلی‌‌نین سؤزلریله دئسک: «آنامین کیتابی» – آذربایجا‌نین میلّی ایستیقلالی حاقیندا ۲۰-جی عصر بویو یازیلمیش سیلسیله اثرلرین معنوی آناسی‌دیر. ...ج.محمدقولوزاده‌‌نین «آنامین کیتابی» اثری ...میلّی-معنوی اؤزونودرک، وطنچی‌لیک، میلّی بیرلیک و موستقیل‌لیک درس‌لیگی‌دیر. «آنامین کیتابی» – آذربایجا‌نین...طالع کیتابی‌دیر، میلّی ادبیاتیمیزین ان موکمّل آذربایجان‌نامه‌سی‌دیر».

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۴۰۰/۱۰/۲۷ |

گونئی آذربایجان ادبیاتیندا شهریار مرحله‌سی 

  ائسمیرا فواد 

   1925-جی ایلده ایران خاندانینی فارس منشالی پهلوی سولاله‌سی‌نین الینه کئچمه‌سیله گونئی آذربایجاندا ایجتیماعی فیکرین اینکیشافی و مدنی ترقّیسی ساحه‌سینده درین بؤهران‌لار یارانمیش، خالقین حیاتیندا، دوشونجه طرزینده و یاشاییشیندا دییشیک‌لیک‌لر، جیدی سیاسی آشینمالار باش وئرمیشدی. چونکی پهلوی رژیمی ایراندا آذربایجان تورکجه‌سینده یازیب-اوخوماغی، ایجتیماعی یئرده، حتّی کوچه‌ده ده تورکجه دانیشماغی یاساق ائتمیشدی. بو دؤورده آذربایجان تورکجه‌سینده یازان شاعیر و یازیچی‌لار حبس اولونور، گوللـه‌له‌نیر، سورگونه گؤندریلیردی. تورکجه یازیلمیش کیتاب‌لار تونقال‌لاردا یاندیریلیردی. بو قاداغا و تعقیب‌لر 1979-جو ایل ایران ایسلام اینقیلابینادک داوام ائتدی. اوستاد شهریارین  "حئیدربابایا سالام"  منظومه‌سی‌نین ایراندا و بوتون یاخین شرقده  "‌حئیرت، ائی سؤز‌"  افکتی یاراتماسی دا اصلینده بو آغیر قاداغا و یاساق‌لار دؤورونده آذربایجان تورکجه‌سی‌نین میلّی دوشونجه ایله یئنیدن قوووشوب بولاق تک چاغلاماسی ایله باغلی ایدی. هم ده بو مشهور پوئما گونئی آذربایجان ادبیاتیندا شهریار مرحله‌سی‌نین و ادبی مکتبی‌نین یارانماسینا گتیریب چیخاردی. 

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۴۰۰/۰۷/۲۹ |

 آذربایجان تنقیدی رئالیزمینده آنادیلی میلّی وارلیغین تملی کیمی

  رامیز قاسیموف 

  فیلولوژی اوزره فلسفه دوکتورو، دوسنت

  میلّی اویانیش، ایجتیماعی ترقّی و معنوی اینکیشاف دؤورو کیمی کاراکتریزه اولونان 20. عصرین اوّل‌لرینده ان چوخ گوندمده اولان مسله‌لردن بیری محض آنادیلی مسله‌سی ایدی. خالقی اویانیشا دعوت ائتمک، گئنیش کوتله‌لری میلّی دَیرلر، ایستیقلال و اینکیشاف دوشونجه‌سیله معاریف‌لندیره‌رک یئنی ایجتیماعی-سیاسی دؤنمه داخیل ائتمک هم ده آنادیلی‌نین رولونا و اونون فعالیت دایره‌سینه دیقتی آرتیریردی. بئله بیر زاماندا یئنی ایجتیماعی-سیاسی موحیطه هانسی دیلله داخیل اولماق و فعالیت گؤسترمک مسله‌سی اولدوقجا موهوم مسله کسب ائدیردی. چوخ‌سایلی ضیالی‌لارین ایشتیراک ائتدیگی بو زنگین سیاسی-معنوی موحیطده دیل مسله‌سی هئچ ده بیرمعنالی موذاکیره اولونموردو. آکادمیک ت.حاجی‌یئف‌دن دوغرو عومومی‌لشدیرمه‌دیرکی،  " دؤورون ادبی-بدیعی دیل اطرافینداکی ایختیلاف‌لاری  "ملا نصرالدین"له  "‌فویوضات‌"ین پولمیکاسیندا داها آیدین گؤرونور‌"‌.  

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۴۰۰/۰۶/۲۸ |

عمادالدین نسيمي‌نین "ديلبرا، من سندن آيري..." غزلي‌نین تحليلي 
دوکتور آیتن ااحمدووا 

دیلبرا من سندن آیرو عؤمر-و جانی نئیله‌رم؟

تاج-و تخت-و مولک-و  مال-و خانیمانی نئیله‌رم؟

ایسته‌رم وصل-ی جامالین تا قیلام درده دوا

من سنین بیمارینام، اؤزگه دوانی نئیله‌رم؟

ائی موسلمانلار، بیلین، کیم یاری ایله خوشدور جاهان،

چونکو یاردان آیرو دوشدوم، بو جاهانی نئیله‌رم؟

چوخ دوعالار قیلمیشام من خالیقین درگاهینا،

چون مورادیم حاصیل اولماز، من دوعانی نئیله‌رم؟

دیلبر آیدیر: ائی نسیمی، صابیر اول قیلما فغان،

من بو گون صبر ائیله‌سم، دانلا فغانی نئیله‌رم

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۸/۰۳/۰۱ |

جليل محمدقولوزاده و میلّی ديل مسله‌سی... 
ائلچين ابراهيموو

...تورک کوتله‌لري اوچون ادبي ديله و عومومي ايملايا چوخ بؤيوک احتیاج واردير و اعتيقاديميز دا بوندادير کي، بير بئله ديل گئج-تئز ووجودا گله‌جکدير... 
جليل محمدقولوزاده 

    جليل محمدقولوزاده ياراديجيليغي ايله آذربايجان مدنیّتي و ايجتيماعي فيکير تاريخينده ابدیاشارليق قازانميش گؤرکملي و بؤيوک شخصيتلردن بيريدير. البتّه او، بو زيروه‌يه ابدیاشارليغين تميناتچيسي، نوواتورلوغون ان باريز نومونه‌سي کيمي مئيدانا چيخان ياراديجيليغيندا - ايستر ادبي، ايسترسه ده ايجتيماعي فعاليتينده بير چوخ ايلکلره ايمضا آتماسي ايله اوجالميشدير. آذربايجان ادبياتيندا تنقيدي-رئاليست نثرين و ايلک ساتيريک مطبوع اورقا‌نین ("ملا نصرالدین") اساسي‌نین قويولماسي، میلّی دراماتورگیاميزدا تراژي‌کومئدیا‌نین، ايلک آللئقوريک منظوم درامين ياراديلماسي و س. يئنيليکلر بو بؤيوک صنعتکارين آدي ايله باغليدير. اديبين ادبي-ايجتيماعي فعاليتينه نظر يئتيرديکده بير داها امين اولورسان کي، بو چوخ‌شاخه‌لي فعاليتين آرخاسيندا وطن، میلّت سئوگيسي، خالقينا، اونون میلّی ديلينه بؤيوک محبت و صداقت دايانير. 
قئيد ائتمک لازيمدير کي، اديب ياراديجيليغي‌نین بوتون ساحه لرينده آنا ديلي (میلّی ديل - ائ.اي.) مسله‌سینه خوصوصي ديقّت آييرميشدير. گؤرکملي عاليم مير جلال پاشايئو بو باره‌ده بئله يازير: "جليل محمدقولوزاده جسارتله دانيشيق ديليني، جانلي ديلي، آذربايجانليلارين شيرين، الوان، آهنگدار، مزه‌لي، سليس، سربست دانيشيغيني يازیا، کيتابا، حتّي بديعي اثره گتيرميشدير". 
آذربايجاندا اون دوققوزنجو عصرين ايکينجی ياريسيندا آنا ديليميزين صافليغي اوغروندا و اليفبا مسله‌سی ايله باغلي ميرزه فتحعلی آخوندزاده، حسن بيگ زردابي، فيريدون بيگ کؤچرلي و عمر فايق نعمان‌زاده طرفيندن آپاريلان موباريزه‌ني ييرمينجی عصرين اوّللرينده جليل محمدقولوزاده و ناشيري اولدوغو "ملا نصرالدین" ژورنالي داوام ائتديرميشدير. 

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۸/۰۲/۲۵ |

بختیار واهاب‌زاده ياراديجيليغيندا آنا ديليميزين مؤوقئعيي 
شابي‌زاده ووصال علي اوغلو 
سومقاييت دؤولت اونيوئرسيتئتي

کؤچورن: عباس ائلچین

    ديل هميشه میلّی اؤزونو درک ائتمه باخيميندان خالقين تاريخينده آپاريجي مؤوقئع توتموشدور. آذربايجان ادبي ديل تاريخينه غييابي سياحت ائتسک و دؤورون آذربايجان ديلي ايله، موعاصير آذربايجان ديلي آراسيندا اساسلي فرقلري موشاهيده ائده بيلريک. هله اوزاق کئچميشدن بو گونه ديل موجاهيدلري‌نین مقصديؤنلو امگي سايه‌سينده موعاصير آذربايجان ديلي موکمّل سويييه‌يه چاتميشدير. ديل هم ده مخصوص اولدوغو خالقين اينتئللئکتوال سوييّه‌سي‌نین بيلاواسيطه گؤستريجيسيدير. آذربايجان خالقي دا دونيا‌نین ان قديم خالقلاريندان بيري اولدوغو اوچون، اؤزو قدر قديم اولان ديل تئندئنسيياسينا ماليکدير. بوتون ديللر کيمي آذربايجان ديلي ده ايکي ايستيقامتده يارانيب اينکيشاف ائتديگي اوچون، بو ديلين تاريخيني ايکي نؤوعه آييرماق لازيمدير.

1. آذربايجان شيفاهي ادبي ديل تاريخي.
2. آذربايجان يازيلي ادبي ديل تاريخي.

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۷/۰۷/۰۳ |

بختیار وهاب‌زاده‌نین آناديلي اوغروندا موباریزه‌سی 
دوکتور اردال کارامان

قافقاز اونیوئرسیتئتی تورک دیلی و ادبییّاتی بؤلومو

کؤچورن: عباس ائلچین

اؤزت 
روسلارين، آذربايجاني ايشغال ائتمه‌سييله بيرلیکده هر آلاندا چئشیدلی دَیيشيکليکلر یارانیر.  بو آلانلاردان بيريسي ده ديلدير. بو تاریخدن إعتيبارن آذربايجان تورکجه‌سي ايکينجي پلاندا قالير. روسجا‌نین اؤن پلاندا توتولدوغو بو دؤنمده، آيدينلارين آناديلين اؤنميني وورغولايان چئشیدلی چاليشمالارلا خالقي بيلينجلنديرديکلريني گؤروروک. بو آيدينلاردان بيريسي ده شئعیرلرييله بير عؤمور بويو آناديلي‌نین گرکليليگيني وورغولايان بختیار واهاب‌زاده‌دير. واهاب‌زاده‌‌نین، سوْوتئتلر بیرلیگي دؤنمينده، اؤِزنه مخصوص بير اوسلوبلا، میلّتين گله‌جگي و دوامي اوچون آناديلي‌نین اؤنميني و گرکليليگيني وورغولاديغيني، بو آلاندا قلمييله موباریزه ائتدیگیني گؤرمکده‌يیک. چاليشماميزدا، شاعيرين، بوتون باسقيلارا باخمایاراق، بو اوغوردا وئرميش اولدوغو موباریزه‌نی اله آلديق. 

آچار سؤزلر: بختیار واهاب‌زاده، آناديلی، شئعیر، موباریزه 

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۷/۰۷/۰۱ |

حافیظ شيرازي ياراديجيليغيندا تورک اوْبرازي
پاشا علي‌ اوغلو 
ايبراهيم قولييئو

    اعجازکار قلميندن چيخميش ليريک شئعیرلري ايله فارس ديللي پوئتيک فيکرين زيروه‌سينده دايانان و تخمينن يئددي عصر ياخين شرق ادبییاتي‌نین ايدئيا - بديعي ايستيقامتيني موعين‌لشديرن حافیظ شيرازي‌نین ياراديجيليغيندا تئز-تئز راست گلينن سؤزلردن بيري ده "تورک" و اونون "تورکانِ-شيراز" ،"تورکِ-سمرقندي" ،"شاهِ-تورکان" ،"تورکِ-عاشق کُش" ،"بچّه‌یِ-تورکان" کيمي تعييني ترکيبلريدير.
 شاعيرين ياراديجيليغيندان قيزيل بير خط کيمي کئچن بو ايفاده اطرافيندا ادبییات تدقيقاتچيلاري، کلاسيک پوئزيياني و اورتا چاغ طريقتلريني آراشديرانلار آراسيندا دايم جيدّي موباحيثه‌لر گئتميش و بو گون ده همين موباحيثه لر داوام ائتمکده‌دير. بعضيلري حافیظين بو سؤزو تورک ائتنيک-ميلّي منسوبيتي‌نین آدي کيمي، ديگرلري "جسور" ،"قودرتلي" و س. آنلاميندا ايشلَنن ديل واحيدي کيمي و اوچونجو قيسيم ايسه، صوفي تئرميني اولاراق "گؤزل" ،"ديلبر" ،"قلب اووسونچوسو" معناسيندا ايشلتديگني بيلديريرلر. مؤوضونون تحليلينه کئچمزدن اؤنجه سؤزون سئمانتيک-ائتيمولوژي تاريخينه قيسا بير نظر سالاق.

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۷/۰۵/۰۴ |

ناصر منظوري‌نین "آواوا" روماني حاقّيندا

سخاوت ساحيل 

     جنوبي آذربايجانلي يازيچي ناصر منظوري‌نین "آواوا" (تئهران، 2005) روما‌نیندان اوّل، اونون 1994-جو ايلده يازديغي "قاراچوخا" (تئهران، 1994) آدلي کيچيک حجمليي روما‌نیني اوخوموشدوم. اثرين اوسلوبونا و تحکييه‌سينه حئيران اولموشدوم. ايلک باخيشدان ساده گؤرونن ستروکتور روما‌نین اوخونوشونو آسانلاشديرسا دا، اوخودوقجا درين قاتلارا ائنيب، مؤليفين مورکّب قلم تئخنولوگيياسي‌نین و پئشه‌کارليغي‌نین شاهيدي اولدوم. گؤزله‌ديگيمه عکس اولاراق جنوبلو قارداشيميز مني اؤز اوخوجوسونا چئويرميشدي. 
     جنوبي آذربايجان ادبي موحيطينه هر زامان ماراغيم اولوب، بو داها چوخ پوئزييا ايله باغلي ايدي. طبيعي کي بونون سببلري وار: آزادليق، آيريليق و س. مؤوضولار داها چوخ شعرين هدفي اولوب. 
     جنوب پروْزاسي حاقّيندا موختليف فيکيرلر وار (فارسجا يازان آذربايجانلي مؤليفلرين اثرلريني چيخماق شرطي ايله). بوردا بئله ايديعا ائديرلر کي، اوردا آذربايجانجا تحصيل اولماديغي اوچون ادبي ديل فورمالاشماييب و س. لاکين ادبي ديل آنلاييشي شرطي مسله اولدوغوندان، بو حاقّدا يازماق ايسته‌ميرم، اساس مقصديم منظوري‌نین رومانيدير.

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۷/۰۵/۰۲ |

صفوي ساراييندا تورک ديلي [اوچونجو بؤلوم]
  3. صفويلر دؤورونده تورک ديللي ادبییّات

    اون بئش-اون آلتينجی عصرلرده تورک دؤولتلرينده تورک ديلينده (فارس ديلي ايله ياناشي) گؤزل شئعیر نومونه‌لري ياراديليردي. او زامانلار ‌نَینکي خالق ايچينده، حتّي سارايدا دا تورک ديللي ادبییّات کيفايت قدر گئنيش ياييلميشدي. حؤکمدارلار و وزيرلر بئله، تورکجه شئعیر يازير، حتّي بو ديلده ديوان ياراديرديلار. خوراساندا امير حسین بايقارا‌نین وزيري قودرتلي شاعير عليشير نوایي، داها سونرالار شئيباني خانلاري (او جومله‌دن، محمد شئيباني، عبیدخان) جيغاتاي ديلينده يازيرديلار. بؤيوک موغوللار ايمپئريياسي‌نین بانيسي بابور شاه دا تورکجه گؤزل شئعیر و نثر نومونه‌لري ياراديردي. قاراقويونلو دؤولتي‌نین گوجلو حؤکمداري جهانشاهين "حقيقي" تخلوصو ايله تورکجه ديواني واردير.

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۷/۰۲/۲۳ |

آذربایجان جومهورییتینده  میلّی آزلیقلارین تحصیل حوقوقلاری

     میلّی آزليقلارين حوقوقلاري عومومي اينسان حوقوقلاري‌نین ترکيب حيصه‌سي اولدوغو اوچون آزليغين هر بير نوماينده‌سي شخصي موختارییت حوقوقونا ماليکدير. شخصي موختارییت بوتون حوقوقلاري، هابئله، دؤولتين وطنداشي اولان آزليقلار اوچون بير چوخ سوسيال و مدني شرطلري احاطه ائدير. آنا ديلي آزادليغي بوتون شخصي و ايجتيماعي حياتا تاثير ائدير. محض، آنا ديلينده اينسان اؤزونودرک حيسي قازانير، بو ايسه جمعيیتده آداپتاسييا اوچون واجيب شرطلردن بيريدير. 
     موستقيل آذربايجان دؤولتي و اونون قوروجوسو حئيدر علی‌یئو هميشه اؤلکه‌ميزده ياشايان میلّی آزليقلارين ديلين، مدنییتين، عادت-عنعنه‌لرينه ديقّتله ياناشميش، قايغي گؤسترميشدير. آوروپا شوراسي‌نین تام حوقوقلو عوضوو اولان آذربايجان رئسپوبليکاسي همين قورومون 5 نويابر 1992-جي ايلده قبول ائتديگي "رئگيونال ديللرين و يا آزسايلي خالقلارين ديللري‌نین آوروپا خارتيياسي" پرينسيپلريني حياتا کئچيرمک اوچون عملي تدبيرلر گؤرور. 
     بو گون آذربايجاندا ياشايان میلّی آزليقلارين نوماينده‌لري اؤز آنا ديللرينده سربست دانيشيرلار. بير چوخ عالي و اورتا مکتبلرده آنا ديللري‌نین ايشله‌نيلمه‌سي تأمين اولونور، عادت-عنعنه‌لره حؤرمتله ياناشيلير. 
    رئسپوبليکادا ياشايان میلّی آزليقلارين دئمک اولار کي، هاميسي آذربايجا‌نین دؤولت ديليني بيلير، بو ديلدن ائتنيکلرآراسي اونسیيت واسيطه‌سي کيمي ده ايستيفاده اولونور.

يازان : عباس ائلچین جمعه ۱۳۹۶/۱۲/۰۴ |

نييه "شاعير سؤزو، البته، يالاندير" ؟ !

گولشن علي‌يئوا-کنگرلي،

فيلولوگييا عئلملري دوکتورو، پروفئسور

      آرتيق بئش يوز ايلدير ثوبوت اولونوب کي، فوضولي صنعتي بيتيب-توکنمز بير دريادير. بو صنعت مينلرله معنالاري گيزلنميش دورلو-دورلو گؤوهرلردن عيبارتدير. "آذربايجان فوضولي‌شوناسليغي" تدقيقاتيندان سونرا کئچن هر گون گؤستردي کي، حقيقتن ده "فوضوليدن يازماق و فوضولي سئحرينه توتولماماق، فوضولي‌يه اسير اولماماق چوخ موشکولدور. کيم اوندان يازيرسا، بو اولو جادوگرين سئحرينه دوشور، تاثيريندن ياخا قورتارا بيلمير" (م.عاديلوو). اصلينده "اولو جادوگر"اين بو اسارتي ان بؤيوک سعادتدير. فوضولي‌يه اسير دوشمک، اونون سئحرينده - فوضولي صنعتي‌نين پوئتيک آوُراسيندا ياشاماق اينسانا بؤيوکلوک، عظمت، نجيب بير سئوينج بخش ائدير. زامان کئچديکجه فوضولي‌شوناسليغي تدقيق ائدرکن اورگيمده قالان نيسگيلدن ياخا قورتارا بيلميرم، عکسينه، ايلان گوللـه‌يه توش گئدن کيمي ذهنيم و قلبيم مني او پروبلئملره - فوضولي شئعیرينه دوغرو چکيب آپارير. بئله پروبلئملردن بيري داهي شاعيرين "لئيلي و مجنون"آ داخيل اولان "جان وئرمه غمی‌ عشقه کي، عشق آفتي-جاندير" ميصراعسي ايله باشلانان غزلي‌نين سون بئيتينده‌کي"فوضولي يالاني"دير:

 گر دئرسه فوضولي کي، - "گؤزللرده وفا وار"

آلدانما کي، شاعير سؤزو، البتّه، يالاندير.

يازان : عباس ائلچین شنبه ۱۳۹۶/۱۱/۲۱ |

تورک بديعي تفکّورونون و شئعیر ديلي‌نين اينکيشافيندا نسيمي‌نين رولو

مؤليف: کاميل آللاهياروو     

 کؤچورن: عباس ائلچین

  اورتا عصرلرده موسلمان تورکلرين بديعي تفکّورونون و شئعیر ديلي‌نين اينکيشافيندا عیمادالدین نسيمي‌نين يئريني و خيدمتلريني آنلاماق و موعينلشديرمک اوچون تورک شئعیر مدنيتي‌نين تکامول يوللارينا قيسا بير نظر سالماق لازيمدير.

 معلومدور کي، اسکي تورک شئعیري هر بير بندده (تيرادادا) هر بيري بير ساده جومله‌دن عيبارت اولان ميصراعلارين سينتاکتيک باخيمدان بير-بيرينه پارالئل قورولماسي و اونلارين سونلوقلاري‌نين دا اوخشار قرامماتيک قافييه ايله بيتمه‌سي، همچنين ميصراعلارين اولينده اوخشار و يا عئيني سسلرين (آلليتئراسييا‌نين) اولماسي پرينسيپلرينه اساسلانيردي. بو شئعیر فورماسي قديم تورکلرين سؤزون ماگيک گوجونه اينامي ايله باغلي يارانميشدي. اوغورلو اوْو ائتمک، ياغيش ياغديرماق، خسته‌ليکلري ساغالتماق و يا قارا قووّه‌لري اؤزلريندن اوزاقلاشديرماق مقصديله قديم اينسانلار موختليف روحلارا و تانريلارا دوعالار اوخويور و يا اونلارين شأنينه آلقيشلار سؤيله‌ييرديلر. بئله دوعالار، اووسونلار، آلقيش و قارغيشلار اوخونان زامان سؤزون تاثير گوجونو آرتيرماق اوچون موختليف سؤزلر، سؤز بيرلشمه‌لري و جومله‌لر دفعه‌لرله تکرار اولونوردو و بوتون بو پارالئل تکرارلار متنده ريتم و آهنگي ده خئيلي آرتيريردي. بو تکرارلارين ياراتديغي بديعي-ائستئتيک تاثير قووّه‌سيني آنلاديقدان سونرا اينسانلار آرتيق بيله‌رکدن، شوعورلو صورتده اونلارين بديعي ايمکانلاريندان بهره‌لنمه‌يه چاليشميش و اؤزلري و طايفالاري اوچون عزيز و موقدس سايديقلاري مؤوضو و مطلبلري بئله يوکسک و طمطراقلي اوسلوب اساسيندا قورماغا چاليشميشلار. آوازلا اوخونان متنلرده "ماناس" ائپوسوندا، "دده قورقود کيتابي"ندا و س.) بو يوکسک بديعي اوسلوبا خاص اولان عونصورلر (جومله‌لرين سينتاکتيک باخيمدان اويغونلوغو، هئجا برابرليگي باخيميندان اونلارين بير-بيرينه ياخينليغي، آلليتئراسييا، قرامماتيک قافييه و سؤز تکرارلاري‌نين چوخلوغو و س.) موسيقي عاميللري‌نين تاثيري آلتيندا داها گوجلو شکيلده تجسّوم اولوندوغونا گؤره اونلاري پوتئنسيال-شئعیر، نقل ائديلن، دانيشيلان متنلري ايسه (اورخون متنلري، "اوغوز-کاغان" داستاني، "دده قورقود کيتابي"‌نين نقل ائديلن حيصه‌لري و س.) پوتئنسيال-نثر آدلانديرماق اولار (7، 8-16). آلليتئراسييايا ايسه قديم تورکلر قوهوملوق، ياخينليق علامتي کيمي باخيرديلار و مضمونجا بير-بيرينه باغلي جومله‌لرين و سؤز بيرلشمه‌لري‌نين اولينده عئيني سسلري ايشلتمکله، اونلارين معنا و قورولوش باخيميندان دا ايليشکيلي اولماسيني گؤسترمک ايسته‌ييرديلر (7، 34-35).

يازان : عباس ائلچین جمعه ۱۳۹۶/۰۷/۲۸ |

فردوسي‌نین شاهنامه‌سی تورکلر حاقّيندا نه‌لر دئییر؟

 آقمیرات گورگنلی

   خوراسانلي فارس شاعيري ابوالقاسیم فردوسي‌نین شاهنامه‌سینه تورکمن ادبيياتيندا اؤزل یئر وئریلیب ، اونو دوغونون ان گؤرکملی شاعیری و اثرینی ایسه بؤیوک ائپوس دئیه تانیتدیریلیب. تورکمنيستانین  یوکسک اؤیرتیم یئری، بیلیم یوردونون دیل فاکولته‌سینده بو فارس اثری حاقّیندا گئنیش اؤلچوده دانیشیلیر. آزادي آدينداکي مرکزي کيتابخانانین دیوارلاریندا شاعیرین اؤزو و اثرلرینی آنلادان شکیل‌لر قازیلیبدیر. دوغروداندا بو "فارس شاه"اثرینه بئله چوخ اؤنم وئرمک بیزیم میلّتین نیینه گره‌ک؟

    فارس ادبييّاتچيلاري شاهنامه پوئزيياسيني ایران (اوخو فارس) ميفولوگيياسي اساسيندا یارانان اولو مانومئنتال دئیه تانیملاییرلار. اثرين یازیلیشینا گؤره بئله بیر روایت وار: " تورک حؤکومدارلاريندا غزنه‌لی سولطان ماحمود "ایران-توران" تاريخي حاقّيندا بير اثر يازيلماسيني بویورموش. ايلک شاهنامه اثريني 996-نجي ایلده مرولي "مسعودي مروزَی" یازماغا باشلار، اوندان سونرا "دقیقی" بو ايشي داوام ائدر، دقیقی اؤلندن سونرا فردوسي ايش باشينا گئچر. فارسلارين اویدوردوغو روایت‌لره گؤره سولطان ماحمود اثرین هر بئیتینه بیر آلتین وئره‌جگینی وعده ائتمیش. فردوسي اؤز "شاهنامه‌سيني" يازيب سولطانا سونار. سولطان ماحمود اثر ایله  تانيش اولاندان سونرا، اونو بگنمز، آلتين يئرينه گوموش درم (درهم) وئرر، فردوسي بونو گؤروب، سولطانین آدینا آشاغیلاییجی قوشغو قوشوب، قورخوسوندان باشقا يئره قاچيب گئدر. آرادان بير نئچه واخت گئچندن سونرا، سولطان ائتدیگی ایشیندن پئشمان اولوب آلتینلاری یوللایار. یوکلو کروان شهرین بیر دروازه‌سیندن گیرنده، آداملار دونیادان گئدن فردوسینی قویلاماق اوچون، اوبیری دروازه‌سیندن چیخیب گئدرمیشلر. شاعیرین قیزی ایسه گؤندریلن آلتینلاری گئری قایتارار.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۶/۰۶/۰۶ |

Ferdusinıñ Şah-naması Türkler hakında näme diyyär?

 Akmırat Gürgenli

 Horasanlı pars şahırı Abulkasım Ferdusinıñ Şah-namasına Türkmen edebiyatında has orun berilip, onı gündogarıñ iñ görnükli şahırı ve eserini bolsa beyik epos dilip tanadılyar. Türkmenistanıñ yokarı okuw jaylarında, universitetdir dil institutında bu pars eseri hakında giyñ möçberde gürrüñ edilyär. Azadı adındakı merkezi kitaphananıñ diywarlarında şahırıñ özi we eserlerini añlatyan suwratlar gazlıpdır. Dogurdanam bu "pars şa" eserine şeyle köp üns bermek biziñ milletimize nämä gerek?

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۶/۰۶/۰۵ |

تورکييه ادبییّاتيندا تورکچولوک و ميلّیيت‌چيليک ايدئولوگيياسي

آيدان اومودووا

    تورکييه ادبییّاتي تاريخي‌نين ديقته لاييق مرحله‌لريندن بيري اولان میلّی ادبییّات 1911-جي ايلده عؤمر سئيف‌الدين و مسلکداشلاري‌نين سلانيکده نشر ائتديکلري "گنج قلملر" ژورنالي ايله باشلاييب، 1923-جو ايلده جومهوريیتين قورولماسينا قدر فعاليت گؤسترن بير ادبي جرياندير. اساسيندا تورکييه تورکجه‌سي‌نين ساده‌لشديريلمه‌سي پرينسيپي اولان میلّی ادبییّات ضييا گؤک‌آلپين بو حرکاتا قوشولماسيندان سونرا    تورکچولوک دوشونجه‌سي ايله داها دا قوووتلنميشدير.

   تورکچولوک - "تورک بيرليگي" پرينسيپي ايله حرکت ائديب دونياداکي بوتون تورکلري میلّی دوشونجه و دويغو اطرافيندا بيرلشديرمگي قارشيسينا مقصد قويان سياسي بير جرياندير. ايلک نؤوبه‌ده "تورانجي" بير فيکيرله يئر اوزونده‌کي بوتون تورک عيرقيني بير آرايا توپلاماق هدفلنميشدير. داها سونرا بو مقصد بير آز داها کيچيکلشديريله‌رک آنادولو و اورتا آسییا تورکلريندن عيبارت بير دؤولت قورما ايستيقامتينده اينکيشاف ائتميش، لاکين بوتون بو سعي‌لر بوشا چيخاراق"آنادولو تورکلوگو" ايدئياسي آکتوال‌ليق قازانميشدير. تورک ادبییّاتي تاريخي‌نين بؤيوک تورکچو-میلّییتچي شخصيتي اولان ضییا گؤک آلپ "توران" آدلي شئعيرينده "تورانجيليق" دوشونجه‌سيني بئله ايفاده ائتميشدير:

 وطن؛ نه تورکييه‌دير تورکلره، نه تورکوستان،

وطن؛ بؤيوک و مقدس بير اؤلکه‌دير: توران!

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۶/۰۵/۱۷ |

پنبه‌يي-داغي-جنون ايچره نهاندير بدنيم-غزلی‌نین  آچیقلاماسی

صداقت احمدووا

   دئييرلر، پ.اي.چايکووسکي دؤرد-بئش ياشلاريندا ايکن قولاقلاريني اللري ايله برک-برک سيخاراق اوتاقدان اوتاغا قاچارميش. سونرالار آيدين اولوب کي، اوشاق قولاقلارينا دولان آرامسيز موسيقي سسلريندن جانيني قورتارماغا چاليشير.

   م.فوضوليني موطاليعه ائدرکن منه ائله گلير کي، بؤيوک شاعيرين ده قولاقلارينا آرامسيز اولاراق پوئتيک ايفاده‌لر دولورموش و اونلارين هاميسيني يازييا آلماغا ماجال تاپميرميش. فوضولي‌نين هر پوئتيک ايفاده‌سي‌نين بير شئعير، هر بئيتي‌نين بير محبت حئکايه‌سي اولدوغو "مشهوري-جاهاندير" ،غزللريني ايسه بوتؤو بير داستانا برابر توتماق اولار. عيرفاني-فلسفي غزللر (عيرفان، بيليک، معريفت، عئلم و دوشونجه‌دن حاصيل اولان يئتکين‌ليک؛ عاريف‌ليک آنلاميني ايفاده ائدير. باخ:" آذربايجان کلاسيک ادبياتيندا ايشله‌ديلن عرب و فارس سؤزلري لوغتي" ؛باکي، 1981)؛ بعضاً رمزلرله، بعضاً آچيق-آشکار صوفي‌ليگي تبليغ ائدن عيرفاني غزللر؛ ايجتيماعي غزللر؛ چوخلوغو تشکيل ائدن عاشيقانه-دونيوي غزللر... و عيرفاني عشقي "تصوير" ائتمک اوچون دونيوي عشقين "رنگ"لريندن ايستيفاده... بو، دونيوي عشقين اؤزونو داها دا اوجالتميرمي؟ هم ده او درجه‌ده کي، او عشقين "آياقلاري" يئردن اوزولور، بلکه بولودلارين پاک عاغليغينا، بلکه سمانين صاف ماوي‌ليگينه قاريشيب ابدي‌لشير...

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۶/۰۵/۱۷ |

غلامحسین ساعدی؛ دويغو و ايضطيرابلاريني پانتوميملرينده عکس ائتديرن يازيچي

پروانه مممدلي

       تبريزده دوغولان، عؤمرونون سون ايللريني پاريسده ياشاييب يارادان،ايستعدادلي آذربايجانلي ناثير غلامحسین ساعدی جمعي 53 ايل عؤمور سورسه ده دونيا ادبياتيندا اؤز ايمضاسيني قويا بيلدي.

       ساعدی بوتون عؤمور بويو اؤز سينه‌سينده بير آغري داشيدي. ساعدیيه گؤره" بوتون آذربايجان تورکلري (گونئي آذربايجان نظرده توتولور.پ.م.) دوغولان گوندن ديلسيز ايديلر…"اهاليسي‌‌نين اکثريتي آنا ديليندن محروم اولان خالقين دانيشيغي بير نؤوع پانتوميم اويونونا بنزه‌يير-بونو دا ساعدی سؤيله‌ميشدي.و تأسوفلر اولسون کي،بو حال بو گون يئنه ده داوام ائدير… ساعدی فارسجا يازماغا محکوم اولونسا دا،بديعي اثرلرينده ده، پوبليسيستيک يازيلاريندا دا دايم بو مؤوضويا توخونوردو.

     چوخشاخه‌لي ياراديجيليغا ماليک اولان غلامحسین ساعدی دراماتورق، ناثير، پوبليسيست، سسئناريست، ائتنوقراف، ترجومه‌چي کيمي زنگين و رنگارنگ بير ایرث قويوب گئتميشدير. غلامحسین ساعدی جنوبي آذربايجاندا و ايراندا ميستيک رئاليزم مکتبي‌نين بانيسي ساييلير.اونون اثرلري ياشاديغي اؤلکه‌‌نين حودودلاريني آشميش،گئنيش شؤهرت قازانميشدير سسئناريسي اساسيندا چکيلميش "اؤکوز(گاو)" فيلمي بئرلين‌فيلم فئستيواليندا بيرينجيليک اؤدولو آلميشدير. 1982-جي ايلدن فرانسا‌نين پايتاختي پاريسده ياشايان غلامحسین ساعدی‌نين يازديغي سسئناريلر اساسيندا بو اؤلکه‌ده تاماشالار حاضيرلانميش،فيلم چکيلميشدير. غلامحسین ساعدی‌نين «بيلده ياس» حئکایه‌لر سيلسيله‌سي، «قورخو» حئکایه‌لر مجموعه‌سي، «من، کئچل و کئيکاووس» حئکایه‌سي 70-جي ايللرده روس ديلينه ترجومه ائديلميشدير.

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۶/۰۱/۲۷ |

کلاسیک ایرث؛ جیغاتای (اؤزبک) ادبییاتی

دوکتور آلماز عولوی

       جيغاتاي (اؤزبک) ادبياتي ايصطيلاحي مونقول ايستيلاسيندان سونرا اورتا آسییادا تشکّول ائتميش تورک ديللي ادبیياتا، خوصوصن امير تئيمور و تئيموريلر دؤورونده مئيدانا گلن تورک ديللي ادبياتا شاميل ائديلير. قئيد ائدک کي، تورک ادبياتي تاريخينده‌کي جيغاتاي (اؤزبک) ادبياتي دؤورو بيردن-بيره يارانماميشدير. بو ادبياتين قديم کؤکلري آوئستاداکي شئعیر و اساطيرلر، اورخان –يئني‌سئي آبيده‌لرين، تورک-اويغور ادبياتينا و س. گئديب چيخير. ادبياتشوناسليقدا ايسه بو دؤور ادبي آبيده‌لري تورک ديللي خالقلارين موشترک ادبیياتي حساب ائديلير. جيغاتاي (اؤزبک) ادبياتي‌نين ياخين تاريخينه ايسه ايسلامدان سونراکي دؤورده يارانميش-يوسيف بالاساقونلونون "قوتادقو-بيليک" ،ماحمود قاشقارلي‌نين "دیوان لغات الترک" و س. اثرلر عاييددير. عئيني زاماندا اونون يئني بير اينکيشاف مرحله‌سيني خارزم – آلتين اوردو تورک ادبياتي احاطه ائدير. 17 عصرليک تاريخه ماليک اولان جيغاتاي-تورک ادبياتي بوتؤولوکده تورک‌ديللي ادبياتين نهنگ بير قولودور. يوخاريدا قئيد ائديلديگي کيمي، دار معنادا نظرده توتولان جيغاتاي ادبياتي‌نين ايسلامدان سونراکي دؤورونون يئني بير صحيفه‌سي اولان خارزم و آلتين اوردو جيغاتاي (اؤزبک) ادبياتي خوراسان و ماوراوننهرده تشکّول تاپميش و اينکيشاف ائتميشدير. بو دؤور شاه و شاهزاده‌لر ساراييندا اساس ديل تورک - جيغاتاي (اؤزبک) ديلي ايدي. امير تئيمور دؤورونون ايلک بديعي اثري تاريخي فاکت اولاراق اميرين اؤزونون 1381-جي ايلده اويغور اليفباسي ايله يازيلميش اون بير سطيرليک «کيتابه‌سي»دير. همين «کيتاب»نين متنيني آوروپالي تورکولوق ن. ن. پوننئ ترجومه ائتميشدير: (کيتابه‌نين باش طرفينده‌کي اوچ سطير-عرب حرفلري ايله اولان سطيرلر اوخونماميشدير) "يئددي يوز. . . . قارا توخماق" (تخمينن قيپچاق) اؤلکه‌سينه قويون ايلي باهاري‌نين اورتا آييندا تورانين سولطاني تيمور بي ايکي يوز مين عسگري ايله آد-ساني اوچون توختاميش خانين اوزرينه هوجوم ائتدي. بو يئره گليشي تاريخه دوشسون دئيه موحاريبه ائتدي. تانري بونو عدالته يازسين، اينشالللاه. تانري خالقا رحم ائيله‌يه و بيزي دوعا ايله ياد ائده‌لر" (6،ص80-103).

يازان : عباس ائلچین جمعه ۱۳۹۵/۱۲/۰۶ |

 مختومقولو فراقي و  18. عصرده اوغوز تورکلري‌نين ادبياتي

  پاشا علی اوغلو 

 فيلولوگييا عئلملري دوکتورو 

  تورکمن خالقي‌نين ان بؤيوک شاعيري، بوتون تورک خالقلاري ادبياتي‌نين ان گؤرکملي نوماينده‌لريندن بيري مختومقولو فراقي خالق شئعیري ايله کلاسيک شئعیر عنعنه‌لريني بيرلشديرن صنعتکارلارداندير. دؤولتمند آزادي و نورمحمد قريب عندليبين سيماسيندا تورکمن ادبياتيندا اؤزونو بيروزه وئرن بو جريان مختومقولو فراقي‌نين شخصينده اؤز زيروه‌سينه چاتميشدير. مختومقولو شئعیري رئاليزمه، حيات گئرچکليگي‌نين رئاليست تصويرينه مئيل ائدن تورکمن پوئزيياسي‌نين ان پارلاق صحيفه‌سيدير. م.فراقي ياراديجيليغي خالقين حيات طرزي، معیشتي، سئوينج و کدري ايله سيخي صورتده باغلي اولان، اصلينده تورکمن خالقي‌نين ائنسيکلوپئديياسي اولان بؤيوک صنعتکاردير. شاعير تورکمن خالقي‌نين حياتي‌نين ان چتين، ضيديتلرله دولو، داخيلي چکيشمه‌لرين، اؤلکه‌لرآراسي موناقيشه‌لرين  گئتديگي بير دؤورده ياشاييب-ياراتميش، هميشه قلبي خالقي‌نين قلبي ايله بير وورموش، اونون سئوينج و کدرينه شریک اولموشدور. ياشاديغي دؤورون حاقسيزليقلاريني، عدالت‌سيزليکلريني آمانسيز تنقيد هدفينه توتان، خالقيني آزاد، خوشبخت گؤرمک ايسته‌ين، تورکمنلره داخيلي چکيشمه‌لره سون قويوب، وطني دوشمن تاپداغي آلتينا دوشمه‌يه قويماماغي، اؤلکه‌ني بير يومروق کيمي بيرلشيب مودافيعه  ائتمگي تؤوصييه ائدن، سؤزون اصل معناسيندا ميلّي شاعيردير.   

.......

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۴/۰۷/۱۲ |

     دیل بیر ایلََتیشیم  آراجیدیر. دویغو، دوشونجه و ایستکلر دیل ایله کؤچورولور. دویغو و دوشونجه‌لرین کؤچورولمه‌سینده سؤزو سؤیله‌ین کیشی قایناق، سؤیله‌نن بیر سؤز (مئساژ، ایلَََتی)، ایلتیلن سؤزو آلان آلیجی و بیر ده ایلتیشیمین ائدیلدیگی ایلتیشیم اورتامی واردیر. بو دوزه‌نه‌یه ایلتیشیم سیستئمی دئیلیر. بو یؤنویله دیل ان ائتکین بیر ایلتیشیم آراجیدیر. 

   هر صنعت دالی‌نین اؤزونو ایفاده ائدیش طرزی فرقلی‌دیر. رسام رنگلرله، موسیقیچی سسلرله، مئعمار آنا ماد‌ه‌سی توپراق و داش اولان مادّه‌لرله صنعتینی یئرینه گتیریر. ادبییّّاتین دا آنا ملزمه‌سی دیلدیر. دیل سایه‌سینده دویغولار، دوشونجه‌لر، سئوینجلر اوزونتولر دیله گتیریلیر. بو باخیمدان دیل اولمادان ادبییّات اولماز؛ دیل ادبییّاتی، ادبییّات دا دیلی بسلر، گلیشدیریر. ادبی اثرلر سایه‌سینده دیل گلیشیر؛ آنلام زنگینلیگی قازانیر و سؤزجوک ساییسی آرتار. بو یؤنویله دیل آلتینا، شاعیر و یازارلار دا بو آلتینی ایشله‌ین قویومجویا(زرگره) بنزه‌دیلیر. حئکایه‌لر، رومانلار، شئعیرلر، تئاتر تورونده‌کی  اثرلر دیل ایله یازیلیر. دیلین دیگر اؤنملی بیر یانی دا اولوسال بیرلیک و برابرلیگی ساغلاماسیدیر. عینی دیلی قونوشان، عینی دویغو دوشونجه و زؤوقلری پایلاشانلار، کدرده و قیوانجدا(ایفتخاردا) بیرلیکده حرکت ائدرلر. 

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۴/۰۴/۰۹ |

قازاخ ادبياتي‌نين تاريخي کؤکلري

 پروفئسور  نيظامي تاغي‌سوي     

      قازاخ ادبياتي‌نين تاريخي کؤکلري قديمدير. اونون ان باشليجا خوصوصيتي شيفاهي خالق ياراديجيليغي عنعنه‌لرينه باغلي اولماسيندادير. بو ادبياتين تشککول و اينکيشافيندا موهوم رولو خالق نغمه‌کارلاري – آکينلار(akın)، ژيرشي(jirşı) و ژيراولار(jırau) اويناييرديلار. قازاخلارين شيفاهي ياراديجيليغيندا خالقين اورک چيرپينتيلاري، ميللي موستقيلليک اوغروندا موباريزه، عادت-عنعنه‌لري، دوشونجه طرزي، نغمه‌لري، روايتلري، افسانه‌لري، ناغيللاري، قهرمانليق و ائپيک پوئمالاري، آتالار سؤزو، ضرب‌المثللري عکسيني تاپيب. قازاخ فولکلوروندا سؤزون حقيقي معناسيندا نسيلدن-نسله اؤتورولن اينجيلر وار. قازاخ خالقي‌نين معنوي زنگينليگي ايچينده «آلپاميش»، «قوبلاندي-باتير»، «يئر-تورقين»، «قمبر» و س. کيمي ياد ائللی‌لري لعنتله‌‌ين ائپيک پوئمالار، سئوگي، دوستلوق، صاديقليک و س. کيمي کئيفيتلري آشيلايان ليرو-ائپيک «کوزي-کورپئش» و «بايان-سلو»، «قيز-ژيبئک»، «ايمان-شولپان» و باشقا پوئمالار، «بئکئت حاقيندا داستان»، «يساتاي و مهمبت»، «اوتئگئن» و س. کيمي تاريخي پوئمالار وار. 

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۲/۰۵/۱۷ |

جيغاتاي ادبياتي و داهي نوایی 

 آلماز اولوي

جيغاتاي ادبياتي‌نين نوایی دؤورونده تورک ديلي خوصوصي اينکيشاف مرحله‌سي کئچميشدي. تورک ديلي ائله بير زيرويه‌جن ترققي ائتدي کي، ايسلام دونياسي‌نين اوچ بؤيوک ديليندن بيرينه چئوريلدي. علیشیر نوایی‌نين ادبي فعاليتي‌نين  " باهار واختي "  سولطان حسین بايقارا ساراييندا چاليشديغي ايللره تصادوف ائتميشدير. 

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۲/۰۳/۱۳ |

  اويغور تورکلرينده فولکلور و ادبیاتين اينکيشافي (بیرینجی بؤلوم)

یازان: علی شامیل

کؤچورن:عباس ائلچین 

   اؤزت:

   چين خالق رئسپوبليکاسي نين شینجان -اويغور موختار رايونونو (شينجان اويغور آوتونوم رايونلوک) آذربايجاندان تخمينن دؤرد مين کيلومئترليک بير مسافه آييرير. عئيني سويدان اولدوغوموزا گؤره مي، يوخسا تاريخين گئديشيندنمي اوخشار طالعيي ياشاييريق. علاقه لريميز زامانين سورعتييله آياقلاشماسا دا، قان يادداشي سايه سينده هله ده ادبي اثرلريميزين آدلاريندا، مؤوضولاريندا بير اوخشارليق وار. توپونيم و شخص آدلاريميزين دا بؤيوک بير حيصه سي عئينيدير.  

  بو گون چينده ياشايان سويداشلاريميز اويغور، بيز ايسه آذربايجانلي آدلانيريق. هر بيريميزين ده آيريجا (آز قالا بير-بيريندن تدريج اولونموش) تاريخي، ادبيات تاريخي، ديل تاريخي و س. ياراديليب. اصلينده، 20-جي يوز ايله دک آذربايجان تورکلري نين ادبياتي عوثمانلي تورکلري نين ادبياتيندان نه قدر فرقلنيرديسه، اويغورلارين ياراتديغي ادبي اثرلر ده اؤزبکلرينکيندن بير او قدر فرقله نيردي. اونا گؤره ده بونلار داها چوخ اوغوز و جيغاتاي آدييلا آدلانديريليرديلار. بو ايکي قروپ آراسيندا ائله جيدي فرق ده يوخ ايدي. حتّی 19-جو يوز ايلده ياشاميش شاعيرلريميزين اثرلري آراسيندا جيغاتاي تورکجه سينده يازيلميش نومونه لره راست گلينديگي کيمي، اؤزبکيستاندا ياشاميش شاعيرلر ده 20-جي يوز ايله دک اوغوز تورکجه سينده ده قلملريني سيناميشلار. 

  دونيادا باش وئرن سياسي حاديثه لر، بيزلري تاثير آلتينا آلان دؤولتلرين استراتئقلري نين حاضيرلاديغي چوخ سايلي پلانلار ايسه بو فرقي آرتيرماغا خيدمت ائديردي. بئله ليکله، اويغور فولکلورو، ادبیاتي، اويغور نثری، اويغور پوئزییاسی، اويغور درامچيليغي و س. تئرمينلر مئيدانا گلدي. اويغور اديبلري روس تاثيري آلتيندا قالان قارداشلاري آراجيليغي ايله و يا شخصن روسييا واسيطه سيله دونيانين اينکيشافيني ايزله يرک آوروپا ادبياتيندان گلمه ژانرلاري دا منيمسه ديلر. چاغداش اويغور درامچيليغي، اويغور تئاتري بئله جه فورمالاشدي و شؤهرت قازاندي. حاضيردا اويغور ديلي و ادبياتي چينين شینجان-اويغور موختار رايونوندا، قازاخيستاندا و اؤزبکيستاندا اينکيشاف ائدير. چينين قوزئيينده بيزيمله عئيني ديل عاييله سينه منسوب اولان خالقلاردان اويغور، قازاخ، قيرغيز، تاتار، اؤزبک، سالور و ساري اويغور تورکلري ياشاييرلار.  

  مقاله ده اويغور فولکلوروندان و يازيلي ادبياتيندان دانيشيلاجاق. بو ادبياتين عبدالرحیم نیزاری (1776-1849)، صادیر پَلواني (1798-1871)، توردوش آخون قريبي (19-جو يوزايل)، نوروز آخون ضیایی (19-جو يوزايل)، بيلال ناظیم (1824-99)، عبدالخالیق اويغور (1901-33)، موللا شاکير (1825-98)، آرمييا نيمشئهيت (1906-72)، زونون قديري (1911-89)، احمد ضییاتي (1913-89)، لطف اله مُطلیپ (1922-45)، خئوير تؤمور (1922-91)، عبدالرحیم اؤتکور (1923)، تورقون آلماس (1924)، عبدالکریم خوجا (1928-88)، طیبجان علی یوپ(1930-89)، محمدجان صاديق (1934)، عبدو شکور محمدامین (1934-95)، قييوم توردي (1937-97)، زوردون صابیر (1937-98)، قوربان بارات (1939)، محمدعلی زونون (1939)، محمدجان راشيدين (1940)، احد توردي (1940)، بوغدا عبدالله (1941)، جلال الدین بهرام(1942)، تورسون يونوس (1942)، روزي ساييت (1943-2001)، امین احمدی (1944)، محمدامین هوشور (1944)، تورسونجان ليتيپ (1945)، توختي آيوپ (1945)، محمد عوثمانجان ساووت (1946)، نورمحمد توختي (1949)، عبدالله ساووت (1950)، احمد امین(1950) ايبايدوللا ايبراهيم (1951)، محمد باغراش (1952)، خاليده ايسرایيل (1952)، اختم عؤمر (1963) و ب. نوماينده لري اويغور ديلي نين زنگينلشمه سي و ايجتيماعي فيکرين فورمالاشماسي اوچون آز ايش گؤرمه ميشلر.  

  آچار سؤزلر: شینجان-اويغور، ادبيات، فولکلور، چاغداش درامچيليق، تئاتر، اوپئرا

يازان : عباس ائلچین شنبه ۱۳۹۲/۰۱/۲۴ |