فردوسي‌نین شاهنامه‌سی تورکلر حاقّيندا نه‌لر دئییر؟

 آقمیرات گورگنلی

   خوراسانلي فارس شاعيري ابوالقاسیم فردوسي‌نین شاهنامه‌سینه تورکمن ادبيياتيندا اؤزل یئر وئریلیب ، اونو دوغونون ان گؤرکملی شاعیری و اثرینی ایسه بؤیوک ائپوس دئیه تانیتدیریلیب. تورکمنيستانین  یوکسک اؤیرتیم یئری، بیلیم یوردونون دیل فاکولته‌سینده بو فارس اثری حاقّیندا گئنیش اؤلچوده دانیشیلیر. آزادي آدينداکي مرکزي کيتابخانانین دیوارلاریندا شاعیرین اؤزو و اثرلرینی آنلادان شکیل‌لر قازیلیبدیر. دوغروداندا بو "فارس شاه"اثرینه بئله چوخ اؤنم وئرمک بیزیم میلّتین نیینه گره‌ک؟

    فارس ادبييّاتچيلاري شاهنامه پوئزيياسيني ایران (اوخو فارس) ميفولوگيياسي اساسيندا یارانان اولو مانومئنتال دئیه تانیملاییرلار. اثرين یازیلیشینا گؤره بئله بیر روایت وار: " تورک حؤکومدارلاريندا غزنه‌لی سولطان ماحمود "ایران-توران" تاريخي حاقّيندا بير اثر يازيلماسيني بویورموش. ايلک شاهنامه اثريني 996-نجي ایلده مرولي "مسعودي مروزَی" یازماغا باشلار، اوندان سونرا "دقیقی" بو ايشي داوام ائدر، دقیقی اؤلندن سونرا فردوسي ايش باشينا گئچر. فارسلارين اویدوردوغو روایت‌لره گؤره سولطان ماحمود اثرین هر بئیتینه بیر آلتین وئره‌جگینی وعده ائتمیش. فردوسي اؤز "شاهنامه‌سيني" يازيب سولطانا سونار. سولطان ماحمود اثر ایله  تانيش اولاندان سونرا، اونو بگنمز، آلتين يئرينه گوموش درم (درهم) وئرر، فردوسي بونو گؤروب، سولطانین آدینا آشاغیلاییجی قوشغو قوشوب، قورخوسوندان باشقا يئره قاچيب گئدر. آرادان بير نئچه واخت گئچندن سونرا، سولطان ائتدیگی ایشیندن پئشمان اولوب آلتینلاری یوللایار. یوکلو کروان شهرین بیر دروازه‌سیندن گیرنده، آداملار دونیادان گئدن فردوسینی قویلاماق اوچون، اوبیری دروازه‌سیندن چیخیب گئدرمیشلر. شاعیرین قیزی ایسه گؤندریلن آلتینلاری گئری قایتارار.

      فارس ادبيياتچيلاري‌نین اویدوران روایت‌لری بو یئرده بیتیر. بو روایت‌لره ایله ایلگیلی بیرنئچه سورغو اوزه چیخیر:

 1-شاهنامه دوغرودان فارس ميفولوگيياسی اساسيندا يازليبديرمي؟

2-نه اوچون سولطان ماحمود فردوسی‌یه آلتين وئرمه‌دیر، سولطان بو ايشي ایله نه‌یی آنلاتماق ایسته‌ییب‌دیر؟

   شاهنامه‌نین نئجه یازیلیشی و اونون تورکی خالقلاری‌نین میتولوگییاسی اساسیندا تؤره‌ندیگی حاقّیندا چین-ماچین قایناقلاریندا بیلگی وار. فردوسی‌نین قوشان اثری بو ایناجلارا دایانیب یازیلیر. فردوسی اوستالیق ایله روایت‌لرین اورژینالینی دگیشدیریب، اونو فارس روحونا اویغون آهنگده یازیر. او فارس میفولوگییاسیندان فایدالانیب، روستمین آتاسی‌نین بیر سیمورغ قوشی طرفیندن بسلنمه‌سی و س...

     فردوسي اؤز اثرينده فارسلاري جؤمرد و باهادیر، تورکلري ایسه وحشی، ذليل و قورخاق دئیه تانیملاییر. ساواشلاردا سورکلی فارسلار اوستون گلیب، تورکلر ایسه یئنیلیر. فردوسی تورکلره: "بو سیزین آلین یازینیزدیر، اؤز  آشاغیلیغینیزی بویون آلین، فارسلارین بؤیوکلوگونو، تورکلرین  ال آلتیندا اولدوغونا اینانین، فارس پهلوانی روستمی هئچ بیر تورک پهلوانی یئنه بیلمز، یئنسه اونو یالنیز اؤز اوغلو سؤهراب یئنه بیلر." دئیه، روحي یؤندن باسقي سالير. بوتون بو شئی‌لره دیقّتله یاناشدیقدا،

اینسانلاری کمسیدن فردوسی‌نین شاهنامه‌سی ، شئونیستی ایدئالاردان ایلهام آلدیغی آیدینجا گؤرونور.

اثرین میلّتچی‌لیک دوشونجه‌سیندن اوغور قازاندیغی‌نین باشقا بیر سببی اولسا، ایشله‌دیلن سؤزلر حاقّیندادیر. فارسی دیلی‌نین لئکسیکاسی‌نین اوستونده ایشله‌ین روس عالیمی پئیسیوکوون(Peysyokow) حئسابلاماغینا گؤره چاغداش فارس دیلینده 250 مین سؤز وار، اونون175 مینی عرب دیلیندن آلینان سؤزلردیر، دئمک فارس دیلینده‌کی سؤزلرین 75٪-ی عربجه‌دیر، قالان25٪ سؤزلر ایسه تورک، موغول ، آوروپا و.. دیللریندن آلینان سؤزلردیر.  

    اساسن فارس ديلينده‌کي سؤزلرين10دان 9-اي آلينما سؤزلردير. بونا باخمایاراق فردوسی‌نین اؤنه سورن شئونیست آهنگلی 60مین بئیتلی اثرینده  باشقا دیللردن هئچ بیر سؤز آلینمادیغی اورتایا آتیلیر، آراسیندا چاره‌سیزلیکدن بیر نئچه عرب سؤزلریندن فایدالاندیغی اوچون او، اؤز اوخوجولاریندان اؤتونج (عؤذور) دیله‌ییر.

     فردوسي اؤز اثرينده یالنیز تورکلري دئییل، عئینی واختدا عربلری ده آشاغیلاییب، اونلاری "دوه سودو ایچیب پاشلاق(سوسمار) اتینی یئین عربلر" دئیه آشاغیلایار. فردوسي فارس و عومومن بوتون دوغو ادبییاتیندا شئونیستی دونیاگؤروشو اولان بیرجه شاعیردیر. نه فردوسي‌دن اؤنجه، نه-ده اوندان سونرا دوغو ادبيياتيندا 2-نجی بير شئونیست سؤز اوستاسینا توش گلینمیر.

    فارسلار طرفیندن "دونيانین اولو ميتولوگيياسيني بيان ائدن " حؤکمونده اؤیولوب عرشه چيخاريلان شاهنامه دا تکجه 4 مین سؤزدن فایدالانیب‌دیر. قارشیلاشدیرما  حؤکمونده دئسک روس ديلينده 200 مین سؤز اولسا، پوشکين اؤز اثرينده 17 میندن آرتيق سؤزدن فایدالانیب‌دیر. حجم باخیمیندان بئله بؤیوک اولان شاهنامه‌ده 4مین سؤزدن فایدالانیرسا، بو اثرین پوئتیک مضمونی آچیقجا اورتایا چیخیر.

    غزنه‌لی تورک سولطاني ماحمود فردوسی‌یا شاهنامه اثري قوشماق بويروغونو وئرنده، ایران-توران  ساواشلاری‌نین اوبیئکتویو گؤرونوشونو بیان ائدیلمگینی طلب ائدر. اثر قوشولوب سولطانا سونولاندا،سؤزله‌شن شئی‌لرین ترسینه قارشی گلر. سولطان ماحمود اؤزونو "آلپ ار تونقا"-نین(فردوسی اونو افراسیاب آدینا دگیشدیرر) حقیقی میراثچیسی ساییردی. او دؤنمده آلپ ار تونقانین قهرمانلیغی ائل آراسیندا گئنیشجه یاییلمیشدی. بو میلّی دستاندا آلپ ار تونقانین مردلیگی،باجاریقلیغی، ائل-گون هم توپراق اوستونده گؤسترن باهادیرلیغی وصف ائدیلیر بو ميلّي دستان تورکلرین آراسيندا گئنیش یاییلماسی، حتی یوز ایللر گئچسه‌ده تورکلرین آلپ ار تونقانی اورکلرده ابدی‌لشدیرمکلری حاقّیندا 11.نجی یوز ایلین اولو تورک دیلچی عالیمی کاشغارلی ماحمود اؤز "دیوان لغات الترک" اثرینده آلپ ار تونقانین اؤلومو حاقّیندا بئله یازیب‌دیر:

  "آلپ ار تونقا اؤلدومو؟

 يامان دونيا قالديمي؟

 فلک اؤجون آلديمي؟

 ايندي اورک داغلانیر."

   ائله-ده 11-نجي یوز ایلین اولو تورک شاعيري، "قوتادغو بيليک"(موتلولوق وئریجی عئلم) اثري‌نین يازيچيسي بالاساغونلو"یوسف اولوغ حاجب خاص" هم اؤز اثرينده آلپ-ار تونقانی حؤرمت ایله یاد ائدیر.

  فردوسي اؤز شاهنامه‌سينده تورکلرین ميلّي قهرمانی آلپ ار تونقانین آدینی افراسیابا دگیشدیریب، اونو اورگی قارا، پیسلیک آردیندا اولان آدام حؤکمونده تانیملایار. فردوسی‌دن سونرا فارس ادبییاتیندا اونو بئله تانیتدیرماقدادیرلار. بو بير اولاجاق شئی. بير واخت ایلاملار ایله دوشمن اولان آکادلار، ایلاملارین سئوگیلی تانریلاری، آکادلار اوچون ان قورخونج تانری حؤکمونده تانیملانیب‌دیر.

  فردوسي‌‌نین یاشایان دؤنمی(934-1020) ایران، غزنه‌لی تورک حاکيمييّتي آلتیندا‌دیر. فردوسي اؤز اثريني بئله شئونیستی روحدا یازماغی، تورکلرین حؤکومتينه جیداییب بيلينمه‌ديک رئاکسييا، قارشيليق و اونونون نتيجه‌سيدي. غزنه‌لی سولطانين و تورک خالقي‌نین فردوسي طرفيندن آشاغیلانماسی باغیشلانماز گوناه‌دیر. بونا گؤره سولطان ماحمود آلتین یئرینه کوموش یوللایار. بونا بنزه‌ین باشقا بیر حادیثه‌ ده عؤمر خیام "نوروزنامه" اثرینده فارسلاری باهادیر گؤرستمگه قالخیشار. خیام اؤز اثرینی   سلجوقلی سولطان "بؤروک-یاریغا" سونوب بؤیوک تؤحفه گؤزله‌یر آنجاق سولطان اونو سویوق قارشیلایار. خیام ائدن یالنیشینا دوشونوب قالار. شاهنامه‌نین يازيلماغيندان 300 ایلدن چوخ گئچندن سونرا تورکلرین بؤیوک سرداری امیر تئیمور فردوسی‌نین مزاری‌نین باشینا گئدیب: "قالخ آیاغا، قورخاقلیغینا گولوب، مسخره ائتدیگین تورکی ایندی گؤر" دئمیش. بو فاکتین اؤزو فردوسی‌نین فارس شئونیزمینه قوللوق ائدیندیگینی گؤستریر.

  فارسلارین اورتایا آتان روایت‌لرینه گؤره سولطان ماحمود سونوندا پئشمان اولوب، اثرین قدرینی بیلیب شاعیر آلتین یوللاندیغینی سؤیلر. بو کؤکوندن ساختا و اویدورما بیر شئی. سولطان ماحمود پئشمان اولاجاق کیمی بیر یالنیش ایش گؤرمه‌میشدی.

  فردوسی‌نین شاهنامه‌سینده ساختالاشمیش دستانلاری اوزه چیخاران، فارس ادبییاتینا قوللوق ائتمیش تورک سویلو احمد شاملو، 1994-نجي ایلده آمريکانین برکلي بیلیم یوردوندا ایلگینج چيخيش ائتدي. اونون فيکيرينه گوره "دميرچي کاوه" و  چیگینلريندن اژداها چيخیب دوران "ضحاک" دستاني کؤکوندن ترسينه. ظالیم دئییلیب گؤستریلن ضحاک یورددا بای-قئوداللارین چیخارلارینی تهلوکه سالان یور-یوخسوللارین یارارینا رئفورملار گئچیردیگی اوچون تاختدان ائندیریلن فریدون شاهین  قوشقورتماغی دميرچي کاوه آياغا قالخیب، ضحاکي دئویریب، فريدوني تاختا چیخاریر. فردوسي‌نین شاهنامه‌سينده ایسه ضحاکی چوخ آجیماسیز یر آدام اولاراق تانیملایار. چیگینلریندن چیخیب دوران اژدهالاری کؤشوتمک اوچون هر گئجه ایکی ایگیدی اؤلدوروب، اونون بئیینلرینی اژدهالارا وئریلدیگینی بیان ائدیلیر.

بیز بو کیچیک مقاله‌ده فردوسی‌نین قوشدوغو شاهنامه‌سی‌نین تورکلره نئجه باخدیغی حاقّیندا دوروب گئچدیک. تورکمنیستانلی عالیملریمیز بو اثره گؤره درین آراشدیرمالار آپاریب، اثرین حقیقی اوبرازینی ائل-گونه آچیقلامالارینی اومود ائدریریک.

تورکمنجه‌دن کؤچورن: عباس ائلچین


آچار سؤزلر: تورکمن, فردوسی, شاهنامه, تورک
يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۶/۰۶/۰۶ |