میللی شاعیر - بختیار واهابزاده

بختیار علی‌یئو

آغجابدیع پداقوژی کالجی‌نین دیرکتورو

آذربایجان ادبیاتی‌نین پارلاق سیمالاریندان بیری اولان بختیار واهابزاده خالقیمیزین یادداشیندا تکجه بؤیوک شاعیر کیمی دئییل، هم ده دوشونن، اویادان و یول گؤسترن بیر فیکیر آدامی کیمی قالیب. اونون پوئزییاسی – ایستیقلال، وطن، آنا دیلی، آزادلیق و اینسانلیق ایدئیالاری‌نین سسی‌دیر. هر بیر میصراعسیندا هم عاغیل، هم اورک، هم ده ویجدان دانیشیر.

واهابزاده‌نین شعرلری ساده جه بدیعی سؤز ییغینی دئییل، روحون ترجومه‌سی‌دیر. اوخوجو اونون میصراعلاریندا هم دوشونور، هم دویور، هم ده روحن صافلاشیر. شاعیر سانکی سؤزه جان وئریر، اونو نفسلی، دویغولو بیر وارلیغا چئویریر.

بختیار واهابزاده‌نین پوئزییاسی آذربایجان خالقی‌نین آغریلی تاریخینی، میللی فاجیعه لرینی و قهرمان روحونو اؤزونده یاشادیر. شاعیرین " گولوستان " پوئماسی ایکی یئره بؤلونموش آذربایجانین دردینی تکجه تاریخی فاکت کیمی یوخ، میللی ویجدانین یاراسی کیمی گؤستریر. واهابزاده اوچون وطن ساده‌جه تورپاق دئییل – دیلدیر، مدنیتدیر، تاریخدیر، اینسانین اؤز وارلیغیدیر. او یازیردی کی، بیر خالقین جوغرافیاسی بؤلونسه ده، روحو بؤلونمه‌ملی‌دیر.

يازان : عباس ائلچین جمعه ۱۴۰۴/۰۹/۲۱ |

Cavad Heyət və 45 yaşlı "Varlıq" dərgisinin birinci sayı

Eynulla Mədətli

AMEA Fəlsəfə institutunun elmi işlər üzrə direktor müavini, tarix elmləri doktoru, fövqəladə və səlahiyyətli səfir

DOKTOR CAVAD HEYƏTİN ANADAN OLMASININ 100 VƏ "VARLIQ" DƏRGİSİNİN 45 İLLİYİNƏ HƏSR EDİLİR

2025-ci ilin mayın 24-də Doktor Cavad Heyətin anadan olmasının 100 illiyi tamamlanacaq. Eyni zamanda, onun təməlini qoyduğu, sahiblik və redaktorluq etdiyi, şəxsi vəsaiti ilə maliyyələşdirdiyi "Varlıq" dərgisinin (jurnalının) bu il 45 yaşı tamam olur. Qəlbində və əməllərində böyük Azərbaycan sevgisini yaşadan və təmsil edən bu nurlu şəxsiyyəti ölkəmizdə sevir və dəyərləndirirdilər. Güney Azərbaycanda haqlı olaraq Dədə Qorquda bənzədilən və el ağsaqqalı, vətənpərvər ziyalı kimi tanınan Doktor Cavad Heyət vətəni İranı ürəkdən sevən və onun elminə, mədəniyyətinə sədaqətlə xidmət edən alim və mütəfəkkir idi. İranda cərrahlıq sahəsində bir sıra ilklərin və tibb dərsliklərinin müəllifi olan həkim kimi, eyni zamanda, hələ Qacarlar dövründən adlı-sanlı ailənin mənsubu kimi həm şahlıq dönəmində, həm də İslam Cümhuriyyəti zamanında özünün ədəbiyyat, mədəniyyət, dilçilik, fəlsəfə, ilahiyyat və sair sahələrdəki tədqiqatları ilə şan-şöhrət qazanmışdı. İstanbulda tibb təhsili alması və yaranan ailə bağları bu ölkəyə, ardınca bütün türk xalqlarına onun gənclik dövründən formalaşan maraq və sevgisini daha da artırmışdı. Hələ sovetlər dönəmində, 1982-ci və 1987-ci illərdə Azərbaycanın görkəmli tibb professoru Nurəddin Rzayevin dəvəti ilə Bakıya gəlməyə nail olmuş, Bəxtiyar Vahabzadə, Xudu Məmmədov və başqa görkəmli alim və ədiblərimizlə tanışlıq və dostluq əlaqələri qurmuşdu. Ölkəmiz müstəqillik qazandıqdan sonra daha tez-tez Azərbaycan Respublikasına səfər edən Cavad Heyət bizim tanınmış elm və mədəniyyət xadimlərimizin, yaradıcı ziyalılarımızın çevrəsində sevilən və dəyərləndirilən həmvətənimizə çevrilmişdi. Onun milli istiqlal şairimiz Bəxtiyar Vahabzadə ilə dostluğu böyük şaxsiyyətlərin böyük dostluğundan daha üst səviyyədə idi və xarici səbəblər üzündən güneyli-quzeyliyə bölünmüş Azərbaycan xalqının vahidliyinin, birliyinin və bölünməzliyinin təcəssümü idi. Cavad Heyət Azərbaycanın bir çox Universitetlərin və elmi qurumların fəxri doktoru seçilmiş, 70 illiyi, 80 illiyi, 85 illiyi ölkəmizdə yüksək səviyyədə qeyd edilmiş, bir çox kitabları burada nəşr edilmiş, eləcə də haqqında kitablar, məqalələlər yazılmışdı. Ömrünün son aylarına qədər xəstələrini müalicə etməkdən, Azərbaycanın həm Güneyində, həm də Quzeyində maarifçilik fəaliyyətini davam etdirməkdən vaz keçməmişdi. Bu sətirlərin müəllifinin 1993-cü ildə Naxçıvan Dövlət Universitetində Doktor Cavad Heyətlə tanışlıqdan başlanan dostluğu Tehranda diplomatik xidmətlə əlaqədar çalışdığı 1996-2001-ci illərdə daha da yaxın və səmimanə olmuş və bu mənəvi bağlılıq böyük şəxsiyyətin vəfatınadək davam etmişdi.

يازان : عباس ائلچین جمعه ۱۴۰۴/۰۱/۱۵ |

منیم آنا دیلیم - اینشاء

منیم آنا دیلیم! بو، او دیلدیر کی، آنالاریمیز بیزه بئشیک باشیندا حیاتین ان حزین سمفونیسی اولان لایلانی بو دیلده دئمیشدیر، بو، او دیلدیر کی، فضولی عشقی، نسیمی دؤزومو، وورغون شیرینلیگی، اوزئییر دونیاسی بو دیلده ایفاده اولونموش، زامان-زامان قانیمیزا، جانیمیزا هوپموشدور.

آنا دیلی بیزیم موقدس ثروتیمیز، آنامیزین دیلی‌دیر. آنا دیلی عؤمروموزه معنا وئرن، اونو گؤزل‌لشدیرن اخلاق درسلیگی‌دیر. آنا دیلی عادیجه بیر ایفاده دئییل. اورک‌لره حرارت گتیرن، اینسانی اؤز کئچمیشینه باغلایان، گله‌جگه سسله‌ین معنوی خزینه‌دیر. آنا دیلی بیزیم کؤکوموز، میلّی مدنیتیمیز، میلّی اخلاقیمیزدیر.

...

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۴۰۱/۰۹/۱۳ |

آنا دیلی مسله‌لرینه عبدالرحیم بیگ حاقوئردی‌یئف یاناشماسی

زلفیه اسماعیل

عبدالرحیم بیگ حاقوئردی‌یئفین چوخ‌شاخه‌لی یارادیجی‌لیغی‌نین موعین ایستیقامت‌لریندن بیری ده آنا دیلی مسله‌لری‌دیر. دوغما وطنی‌نین ایجتیماعی حیاتیندا فعال ایشتیراک ائدن وطنپرور ضیالی خالقیمیزین مدنی-ایجتیماعی حیاتینداکی بوتون چاتیشمازلیق‌لار کیمی آنا دیلی‌نین پروبلم‌لری ده اونو دایم ناراحات ائتمیشدیر. دؤورون ادبی دیل نورماسی‌نین موعین‌لشمه‌سینده همین دؤورون گؤرکملی ضیالی‌لاری ایله یاناشی عبدالرحیم بیگ حاقوئردی‌یئف ده الیفبا، اورفوقرافی، میلّی تئرمینولوژی مسله‌لری‌نین اطرافیندا گئدن موباریزه‌لردن کناردا قالمامیش، دیلچی عالیم‌لرله داها یاخین موناسیبتده اولان ادیب دیل مسله‌لری‌نین موذاکیره‌سینده مرکزی مؤوقع توتموشدو. همچنین ع.حاقوئردی‌یئف اونو ناراحات ائدن اؤتن عصرین ایلک ایکی اون ایل‌لیگی‌نین دیل و الیفبا مسله‌لری حاقدا مطبوعاتدا چیخیش‌لار ائتمیشدی. اونون "‌ادبی دیلیمیز حاقیندا‌" دَیرلی مقاله‌سی او دؤورون قیزغین موذاکیره لریندن آلدیغی تأثوراتین نتیجه‌سی‌دیر.

يازان : عباس ائلچین شنبه ۱۴۰۱/۰۸/۱۴ |

ایستعمارچی‌لار و تحصیل مسئله‌سی     

هر ایستعمارچی اؤلکه‌نین، اؤز شراییطینه  گؤره یئریتدیگی  آیری سیاست‌لری واردیر. اینگیلیس‌لر، فرانسه‌لی‌لر، روسلار، هولندلی‌لر، بلژیکلی‌لر، ایسپانیالی‌لار و باشقالاری، آمان‌سیزجاسینا، رنگلری، دیللری و دینلری اؤزلریندن فرقلی اولان اؤلکه‌لرین اوشاق‌لارینی محو و تارمار  ائتمیشدیلر.    

  اینگیلیس  ایستعمارچی‌لاری، یئرلی اوشاق‌لاری اینگیلیس کولتورونه حئیران قیلماغا، اؤز کولتور و مدنیّت‌لریندن اوتانج دویماغا، اؤز میلّی دیللری یئرینه اینگیلیسجه‌نی ایشلتمگه و مسیحی‌لشدیرمگه چوخ اؤنم وئریرلر. اینگیلیس‌لرین، اؤزل‌لیکله هیندیستانداکی تشبوث‌لری گؤز اؤنونده توتولورسا، موستملکه‌لرده سوردوردوگو تعلیم و تربیّه‌نین اساس‌لاری بئله‌جه خولاصه اولونا بیلر:     

  1 - موستملکه اؤلکه‌لرینده، اینگیلیس کولتورونو، یوکسک طبقه‌دن باشلایاراق ‌خالق طبقه‌لرینه ائندیرمک، اونلاردا اسکیک‌لیک دویغولارینی درینلشدیرمک، 

  2 -ایبتیدایی تحصیلی آنا دیللرینده، اورتا و عالی تحصیلی ایسه اینگیلیس دیلینده آلماقلا یئرلی و میلّی دیللرین مدنی دیل کیمی اینکیشافی‌نین قارشی‌سینی آلماق، خاریجی دیلده علم اؤیرنمگین چتینلیگیندن ایستیفاده ائده‌رک گنج یئرلی اوشاق‌لارین شوعورونون فورمالاشماسینی لنگیتمک و اونلاری مؤوضولاری آنلامادان ازبرله‌مگه مجبور ائتمک،  

  3 – ایمتیحان‌لاری آسان و سو کیمی توتماق کئیفیت بؤحرانی چیخاراراق مظلوم، مغلوب، یاری ضیالی یئتیشدیرمک، 

  4 - میسیونر مکتب‌لری و کالج‌لری آچماقلا موستملکه خالقینی مسیحی‌لشدیرمک...

سیّد احمد آرواسی  (تورکیه قزئتی‌: 23/10/1986) 

کؤچورن:عباس ائلچین   

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۴۰۱/۰۳/۱۸ |

دیلین و نیطقین تفکّورله علاقه‌سی 

تفکّور و دیل

 دونیانی دیلسیز تصووّر ائتسک او آنلاییش‌لارسیز، مدنیت‌سیز اولاردی.­اینسان اونلار آراسیندا رابیطه  رولونو اویناییر. دیل اینسانین فیکیرلشدیگی، قاورادیغی و یاددا ساخلادیغی شئی‌لره تاثیر ائدیر. مووافیق اولاراق تعلیم اینسانین سؤزلو (فیکری) گوجونو آرتیرماق مقصدی داشیییر. لاکین فیکری پروسه‌لر اکثر حاللاردا سؤزسوز باش وئریر. 

  دیلین تفکّوره تاثیری پسیکولوژی‌ده چوخ موباحیثه‌لی مسله‌دیر. دیلچی بنجامین لی وورف تصدیق ائتمک ایسته‌ییردی کی، دیل تفکّور اوصولونو موعین ائدیر. وورفون لینقویستیک نیسبی‌لیک نظریه‌سینه گؤره موختلیف دیللر گئرچکلیگی موختلیف جور قاوراماغا گتیریب چیخاریر. «دیل اؤزو اینسانین اساس ایدئیاسینی فورمالاشدیریر».  وورف  تصدیق ائدیر کی، "خوپی" طایفاسیندا فعلین کئچمیش زامان فورماسی یوخدور. وورفا گؤره خوپی طایفاسی آسانلیقلا کئچمیش حاقیندا فیکیرلشه بیلمز. 

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۴۰۱/۰۲/۰۱ |

محمد امین رسول‌زاده ایرثینده تعلیم - تربیه مسله‌لری 

   آذربایجان ایجتیماعی-سیاسی تاریخی‌نین گؤرکملی شخصیت‌لریندن اولان  محمد امین رسول‌زاده، عئینی زاماندا پداقوژی فیکیر تاریخیمیزده ده ان لاییقلی یئرلردن بیرینی توتان  نظریه‌چی‌دیر. علمی-پداقوژی باخیش‌لاری‌نین کؤکونده میلّی‌لیک، واریث‌لیک، خلقی‌لیک، موعاصیرلیک دوران م.ا.رسول‌زاده بو گونکو تحصیل قوروجولوغوندا بؤیوک اهمیت کسب ائدن وطنداش-شخصیت آنلاییشینی یاراتمیشدی.  ­­­

  او، یوزایل‌لیک‌لر عرضینده تحصیلین فارس، عرب، 19. عصردن سونرا ایسه روس دیللرینده آپاریلماسینی کسکین تنقید ائده رک یازیردی:

" تزاریزم آذربایجاندا روس‌لاشدیرما سیاستینی ایکی ایستیقامتده حیاتا کئچیرمگه باشلادی: بیرینجیسی، عولمالاری، موللالاری و افندی‌لری ایداره‌لرده مأمور وظیفه‌سینه تعیین ائده‌رک اؤز خیدمتی قوللوقچولارینا چئویریردی، ایکینجیسی ایسه آذربایجانلی اوشاق‌لاری روس مکتب‌لرینده اوخودوب اونلاردان روس طبیعتلی  "‌اوُچیتِل‌لر(موعلیم‌لر)‌"  حاضیرلاییردی. بئله‌لیکله، دوغما کلاسیک‌لریمیز عوضینه، گونئی آذربایجانداکی  "‌میرزه‌لر‌"  فردوسی‌نی، سعدی‌نی، قوزئی آذربایجانداکی  "‌اوُچیتل‌لر‌"  ایسه پوشکینی، لرمونتوفو، تولستویو و باشقالارینی تبلیغ ائتمگه باشلاییردیلار. نه فارس‌لاشمیش  "‌میرزه‌لر‌" ، نه ده روس‌لاشمیش  "‌اوُچیتل‌لر‌"  خالقین ایستک و آرزولارینی باشا دوشوردولر."

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۴۰۰/۱۱/۱۲ |

گونئی آذربایجان ادبیاتیندا شهریار مرحله‌سی 

  ائسمیرا فواد 

   1925-جی ایلده ایران خاندانینی فارس منشالی پهلوی سولاله‌سی‌نین الینه کئچمه‌سیله گونئی آذربایجاندا ایجتیماعی فیکرین اینکیشافی و مدنی ترقّیسی ساحه‌سینده درین بؤهران‌لار یارانمیش، خالقین حیاتیندا، دوشونجه طرزینده و یاشاییشیندا دییشیک‌لیک‌لر، جیدی سیاسی آشینمالار باش وئرمیشدی. چونکی پهلوی رژیمی ایراندا آذربایجان تورکجه‌سینده یازیب-اوخوماغی، ایجتیماعی یئرده، حتّی کوچه‌ده ده تورکجه دانیشماغی یاساق ائتمیشدی. بو دؤورده آذربایجان تورکجه‌سینده یازان شاعیر و یازیچی‌لار حبس اولونور، گوللـه‌له‌نیر، سورگونه گؤندریلیردی. تورکجه یازیلمیش کیتاب‌لار تونقال‌لاردا یاندیریلیردی. بو قاداغا و تعقیب‌لر 1979-جو ایل ایران ایسلام اینقیلابینادک داوام ائتدی. اوستاد شهریارین  "حئیدربابایا سالام"  منظومه‌سی‌نین ایراندا و بوتون یاخین شرقده  "‌حئیرت، ائی سؤز‌"  افکتی یاراتماسی دا اصلینده بو آغیر قاداغا و یاساق‌لار دؤورونده آذربایجان تورکجه‌سی‌نین میلّی دوشونجه ایله یئنیدن قوووشوب بولاق تک چاغلاماسی ایله باغلی ایدی. هم ده بو مشهور پوئما گونئی آذربایجان ادبیاتیندا شهریار مرحله‌سی‌نین و ادبی مکتبی‌نین یارانماسینا گتیریب چیخاردی. 

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۴۰۰/۰۷/۲۹ |

میلّی‌لشمک  

  جانلی ایشلر، تاریخی دییشیک‌لیک‌لر بیزه گؤستریر کی، هر جمعیت، هر فرد، هر دورلو عنعنه‌سیندن، موقدساتیندان، ایمکان و اعتیقادیندان آز-چوخ ال چکدیگی حالدا میلّی‌ دیلیندن اصلا و اصلا واز کئچمه‌میشدیر. و هئچ واخت دا کئچه‌مز. چونکی هر میلّتین ادبیاتا مالیک دیلی او میلّتین روحو، نیشانه‌یی-مؤوجودیتی‌دیر. اوندان محروم اولدوغو گون مرحوم اولموش، اوندان اوزاقلاشدیغی گون قبرینه یاخلاشمیش دئمکدیر. 

  تاریخ بیزه گؤستریر کی، بیر میلّتین جاهانگیرلیگی، حؤکومتی، حتّی یئری-یوردو دا الیندن آلینسین، مادام کی، میلّی‌ ادبیاتی وار، او میلّت محو ائدیلمز. دیلی کسیلمه‌ین میلّتین ووجودو کسیلمز، ادبیاتی یاشایان میلّت هئچ واخت اؤلمز. 

  دونیادا بدبخت او میلّت‌دیر کی، اؤزگه میلّتین سیلاحیندان زیاده دیل و ادبیاتینا اسیر اولاراق یاشاماقدادیر. هله، زمانمیزده میلّی‌ ادبیاتینا مالیک اولمایان بیر میلّته حدّی-روشده چاتمامیش بیر بالا نظر ایله باخیب جمعیتی-اقوام عاییله‌سینه قبول ائدیلمه‌مه‌سی، اؤز موقدّراتی‌نین اؤزونه وئریلمک ایسته‌نیلمه‌سی بیزیم کیمی اؤز دیل و ادبیاتینی سئومه‌ین‌لر اوچون نه گؤزل بیر درسی عیبرت‌دیر. 

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۴۰۰/۰۶/۰۷ |

دیلیمیز کیملیگیمیزدیر 

پروفسور نصیب نصیبلی 

  اوروپانین مودرن‌لشمه‌سی رفورم دؤنمینده (16. یوزایل)[1] سیاسی حیاتی روم کیلیساسی‌نین اینحیصاریندان قورتارماقلا باشلادی. عئینی زاماندا لاتین دیلی‌نین اینحیصاریندان قورتولماقلا اینگیلیس‌لر، فرانسیزلار، آلمان‌لار و ب. آراسیندا میلّت‌لشمه سورجی‌نین اؤنو آچیلدی. کیلیسا‌لاردا عیبادتین، مکتب‌لرده تحصیلین، ادبیاتدا شعیرین و نثرین دیلی یئرلی دانیشیق دیلی اولدو. میلّی کیلیسا‌لار، میلّی تحصیل سیستمی، میلّی ادبیات، میلّی صنعت، میلّی موسیقی… شکیل‌لنمگه باشلادی. میلّی کیملیگین/میلّت‌لشمه سورجی‌نین مرکزینه دیلی دئییل، مذهبی قویان خالق‌لاردا (مثلاً، ایرلند‌لی‌لرده، اسکاتلندلی‌لرده) سورج فرقلی یؤنده ایره‌لی‌له‌دی. رسمی اینگیلیس دیلینه لوْیال (وفالی)  یاناشان، آما فرقلی مذهبله وارلیغینی قوروماغا چالیشان بو خالق‌لار بو گون ده میلّی پروبلم‌لرینی چؤزموش دورومدا دئییللر. 

  آذربایجاندا میلّت‌لشمه تاریخی ایرلند و اسکاتلند اؤرنگینی خاطیرلادیر. اتنیک/میلّی کیملیگین مرکزینه مذهبین قویولماسی دیگر دَیرلری، اؤزل‌لیکله دیلی ایکینجی پلانا کئچیرمیش اولدو.[2] تورکجه‌میز[3] عصرلر بویو عزیزلنمه‌دی، نوازیش گؤرمه‌دی، عکسینه یادلارین دیل‌لری مؤعتبر ساییلدی، سئویلدی، گلیشدی. اوسته‌‌لیک آذربایجان دوشمن‌لری بو اؤلکه‌نی اسارتده ساخلاماق اوچون وارلیق سببینی-دیلینی دایم هدفده ساخلادی. سونوجدا میلّی دَیرلریمیز آراسیندا ان چوخ ضرر چکن ده تورکجه‌میز اولدو. 

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۴۰۰/۰۶/۰۱ |

تورک دونیاسی اوچون اورتاق دیل - زامانین طلبی   

  ائلچین ابراهیموف   

  20.جی عصرین اوّل‌لرینده ایستر آذربایجاندا، ایسترسه ده تورک خالق‌لاری‌نین یاشادیغی دیگر بؤلگه‌لرده میلّی دیرچلیش، میلّی اویانیش پروسه‌لری تورک خالق‌لاری‌نین بیرلیگی ایدئیاسینی دا آکتوال‌لاشدیردی. 

  تورک خالق‌لاری‌نین بیرلیگی ایدئیاسیندا اؤنملی مسله‌لردن بیری ده اورتاق دیل مسله‌سی ایدی. اوزون مودّت تزار روسیه‌نین اسارتی آلتیندا یاشایان تورک خالق‌لاری آراسیندا اورتاق اونسیت دیلی‌نین یارادیلماسی مسله‌سی دؤورون ضروری پروبلم‌لریندن بیرینه چئوریلمیشدی. اسماعیل بیگ قاسپیرالی‌نین نشر ائتدیردیگی  " ترجومان "  قزئتی، جلیل محمدقولوزاده‌نین آذربایجاندا چیخاردیغی  " موللا نصرالدین "  درگیسی تکجه روسیه‌نین اسارتی آلتیندا اولان تورک خالق‌لاری طرفیندن دئییل، هم ده ایمپراتولوغون سرحدلریندن چوخ-چوخ کناردا سئویله-سئویله اوخونوردو. بوندان علاوه ، 20. عصرین اول‌لرینده تورکیه ایله علاقه‌لرین گوجلنمه‌سی ده اورتاق دیل ایدئیاسینی گوندمه گتیرمیشدی. خوصوصیله، تورکیه ده تحصیل آلمیش آذربایجان ضیالی‌لاری بو ایدئیانین گئرچکلشمه‌سی اوغروندا موباریزه‌سینی قئید ائتمک اولار.     

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۴۰۰/۰۵/۱۰ |

دیلین میلّت حیاتینداکی یئری و اؤنمی

علی اوغوزکان

تاریخده دیلسیز یاشامیش میلّت یوخدور. او حالدا بیر میلّت اولاراق یاشایابیلمه‌نین یولو دیلدن گئچدیگی کیمی اورژینال بیر توپلوم اولمانین یولو دا باغیمسیز بیر دیله صاحیب اولماقدان گئچر.

  دیل، بیر میلّتین دیگر بیر میلّتدن فرقلی قونوشماسی‌دیر. میلّتلر دویغولارینی، دوشونجه‌لرینی، ائورنده‌کی بوتون وارلیقلاری اؤزلرینه گؤره سسلندیریرلر. دیل بیر میلّتین سس دونیاسی‌دیر. میلّت بو آنلامدا دیله اؤز دامغاسینی وورور.

دیل بیر میلّتین دوشونجه سیستمینی گؤستریر. اینسان دوشوندوکلرینی دیله یانسیتدیغینا گؤره بیر دیل اونو دانیشان میلّتین نئجه دوشوندوگونو، ذهنی‌نین نئجه چالیشدیغینی اورتایا قویار؛ میلّی  دوشونجه بیچیمینی اورتایا چیخاریر. میلّتلرین حیات گؤروشلری، دوشونجه طرزلری، ذکا کسکینلیگی، روح درینلیگی و دویغو اینجه‌لیگی او میلّتین دیلینده ساخلی‌دیر. آتاسؤزلری، اؤزدئییشلر بونون ان گؤزل بلیرتیلری‌دیر. «دیل دوشونجه‌نین آیناسی‌دیر.» سؤزو بونو آنلادیر.

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۸/۱۰/۰۱ |

دیل امانتی

استفان نمانیا (وفات ایلی 1200 میلادی) صرب نمانیچ کرال‌لیغی‌نین بانیسی و صرب پراواسلاو کیلیسا‌سی‌نین تأسیس‌چیسیدیر. نمانیچ عاییله‌سی صرب میلّتی‌نین یارانیب مؤحکملنمه‌سی اوچون چوخ چالیشمیش، نهایت 19.عصرده صرب میلّیتی‌نین یارانماسی و صرب پراواسلاو کیلیساسی‌نین موستقیل‌لیگینه شراییط یاراتمیشلار. دیل امانتی کیمی مشهور اولان استفان نمانیانین وصیتنامه‌سی صرب میلّتی‌نین میلّی سؤزلشمه‌سیدیر. بعضاً صربستانین قزئت و ژورناللاریندا چاپ ائدیلن دیل امانتینی بو اؤلکه‌نین بوتون تحصیل و مدنیت موسیسه‌لری‌نین دیوارلاریندا موشاهیده ائتمک مومکوندور. نمانیا بو مکتوبوندا دیلی میلّتین جؤوهری حساب ائدیر. 

استفان نمانیانین وصیتنامه‌سی‌نین بیر حیصه‌سی 
عزیز اوشاغیم! 
اؤز وطنینی موحافیظه ائتدیگین کیمی اؤز دیلینی موحافیظه ائت. شهرلری، یوردو و حیاتی ایتیرمک کیمی سؤزلری ده ایتیرمک اولار. لاکین دیلینی، یوردونو و حیاتینی ایتیرمیش بیر میلّتدن نه قالار؟ (او داها میلّت دئییلدیر). 

اوغلوم! 
هئچ بیر یاد سؤز دیلینه گتیرمه. یاد سؤز دیلینه گتیرنده بیل کی، سن اونا غالیب گلمه‌میسن، بلکه داخیلدن اؤزونله بیگانه‌لشمیسن. دیلینین ان کیچیک و ضعیف سؤزلرینی ایتیرمکدنسه اؤلکه‌نین ان بؤیوک و مؤحکم شهرلرینی ایتیرمک یاخشیدیر. اراضیلری تکجه قیلینجلا یوخ، بلکه دیلله ده فتح ائتمک اولار. آگاه اول کی، دیلی‌نین اسارته دوشموش و اونودولموش سؤزلری سنین بیگانه‌نین اسارتینه دوشمگی‌نین معیاریدیر. دیلینی باشقالارینا اودوزان میلّتلرین حیاتی دا دایانیر. 

.....

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۸/۰۷/۱۷ |

دیلیمیز - میلّي کیملیگیمیز!

(دیل، اونسیت، کولتور و میلّت) 

آینور طالیبلی 

    تاریخده نوفوذ قازانمیش میلّتلرین و اونلارین کولتورلری‌نین، مدنیّتلری‌نین وار اولدوغونو گؤسترن ان اؤنده دلیل هئچ شوبهه‌سیز کی، اونلارین دیللریدیر. محض بو دا بیلینیر کی، بیر میلّتی اولوشدوران، مئیدانا گتیرن تمل باغلاردان - قاوراملاردان بیری و ان اساسی دیلدیر.بو آراشدیرمامیزین مؤوضوسو دیل قاورامی، دیل و دوشونجه آراسینداکی علاقه، دیلین میلّتین و میلّتلرین کولتورلری‌نین مئیدانا گلمه‌سینده‌کی رولو، بیز تورکلرین دیلی و اورتاق تورکجه‌‌نین اؤنمی اولاجاقدیر. 
دیل قاورامی حاقّیندا چوخ تانیم واردیر. اسکی زامانلاردان بری دیلچیلر طرفیندن "دیل" قاورامی موختلیف شکیل‌لرده تانیملانمیش اولسا دا، بو تانیملار آراسیندا بیر-بیرینی حؤکماً بوشا چیخاراجاق دوزئیده بیر فرقلیلیک مؤوجود دئییلدیر. 
بونلارین بیر قیسمی بئله‌دیر: تاریخسل، توپلومسال و کولتورل بیر اولقو – قاورام اولاراق دیل اینسا‌نین اؤزونو و دونیانی آنلاماسینی تأمین ائدن و اینسانلار ایله ایلَتیشیمی – اونسیتی و آنلاشمانی مومکون ائدن تمل اینسانی یئتیدیر. مشهور دیلچی، تورکولوق محرّم ائرگین دوشونجه‌سینه گؤره ایسه "دیل اینسانلار آراسیندا آنلاشیلمانی تأمین ائدن طبیعی بیر آراج – واسیطه، اؤزونه‌مخصوص یاسالاری – قانونلاری اولان و آنجاق بو قانونلار چرجیوه‌سینده گلیشن - اینکیشاف ائدن جانلی بیر وارلیق، تملی بیلینمه‌ین زامانلاردا آتیلمیش گیزلی آنلاشمالار سیستمی، سسلردن هؤرولموش توپلومسال بیر قورومدور". بو تانیما گؤره دیل، یوزیللر بویو گلیشه‌رک مئیدانا گلمیش سوسیال بیر قورومدور. میلّتی بیرلشدیرمکده و قورومادا تأثیرلی گوجلو بیر اورتاق میراثدیر. باشقا بیر ایفادیله دیل طبیعی و سیستملی بیر آنلاشما واسیطه‌سیدیر؛ میلّي کولتورون آیناسی و داشیییجی‌سیدیر؛ توپلومون کولتورل دَیرلرینی ایفاده ائتمک اوچون واسیطه اولاراق بیرلیک و بوتونلوگو مئیدانا گتیرمکده تأثیرلی بیر عونصوردور. 

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۸/۰۷/۰۸ |

اورتاق تورک الیفباسینا دؤنوش: تاریخ و چاغداشلیق 
دوکتور فایق علی اکبرلی

خولاصه 
مقاله‌ده گؤستریلیر کی، 1926-جی ایلین فوریه 26-دان مارسین 5-دک باکی‌دا کئچیریلن تورک‌سویلو خالقلارین تورکولوژی قورولتایی‌نین قارشیسیندا دوران اساس پروبلملردن بیرینجیسی میلّی الیفبا و میلّی دیل مسله‌سی اولموشدور. تورکولوژی قورولتایین کئچیریلمه‌سی‌نین اساس تشبوثچولری ایسه یئنی تورک الیفباسی (ی‌ت‌ا) کومیته‌سی و آذربایجانی آراشدیرما و اؤیرنمه جمعیتی ایدی. تورکولوژی قورولتایدا عرب الیفباسیندان لاتین الیفباسینا کئچیریلمه‌سی چاغریشینا جاوابلار دینلنمیشدیر. قورولتایا قاتیلان 131 نوماینده‌دن 93-او تورک‌سویلو، یئرده قالانلاری دیگر خالقلارین تمثیلچیلری اولموشلار. یئنی تورک الیفباسی مسله‌سینده ایکی جریان: 1) لاتین‌چیلار و 2) ایصلاحاتچیلار (عرب الیفباسی طرفدارلاری) مؤوجود اولموشدور. عئینی زاماندا، مقاله‌ده چاغداش دؤورده ده اورتاق تورک الیفباسی‌نین یارانماسی‌نین اهمیتیندن بحث اولونموشدور. 

آچار سؤزلر:  تورکولوژی قورولتای، یئنی تورک الیفباسی کومیته‌سی، تورک رونیک الیفباسی، لاتین الیفباسیی، عرب الیفباسی، اورتاق تورک الیفباسی 

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۸/۰۶/۱۱ |

ایراندا آذربایجان تورکجه‌سی‌نین موعاصیر وضعیتی 
شاهنیسه طاهر قیزی روستمووا 

   مین ایللردیر بوگونکو ایران اهالیسی‌نین بؤیوک حیصه‌سینی تشکیل ائدن آذربایجانلیلار اینکیشافین بوتون ساحه‌لرینده الده ائتدیکلری اوغورلارلا بو اؤلکه‌‌نین میلّی-مدنی، ایقتیصادی و سیاسی زنگینلیگینی داها دا آرتیرمیش، دؤولتچیلیگینی قورویوب ساخلامیشلار. لاکین اؤزلری‌نین ده اعتیراف ائتدیگی کیمی، اونلار ایران آنایاساسیندا گؤستریلدیگی قدر ده میلّی و مدنی حاقلارینی آلمامیشلار. گونوموزه قدر داوام ائدن ایقتیصادی، سیاسی و مدنی آیری-سئچکیلیک اونلارین بو تمل حاقلار اوغروندا موباریزه‌سینه اساس اولموشدور. خوصوصیله دیل مسله‌سی بو موباریزه‌‌نین اوستون ترکیب حیصه‌سی اولموش و میلّی اؤزونودرکین درینلشمه‌سینده اساس فاکتور کیمی قییمتلندیریلمیشدیر.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۸/۰۵/۲۱ |

ایران تحصیل سیستئمینده آنا دیلی مسله‌سی 
شاهنیسه روستمووا 

گیریش 
تحصیل واسیطه‌سیله هر بیر خالق میلّی و معنوی دَیرلرینی یاشاداراق اینکیشاف ائتدیریر. گوجلو دؤولتچیلیگین یارانماسی و قورونماسی اوچون لازیم اولان میلّی شوعور محض تحصیل نتیجه‌سینده فورمالاشیر، قووّتله‌نیر. لاکین تحصیل سیستئمی میلّتین اؤز آنا دیلی و میلّی-معنوی دَیرلری اساسیندا فورمالاشدیقدا میلّی شوعورون اینکیشافینا تکان وئریر. اؤز آنا دیلینده تحصیل آلمایان بیر خالقین میلّی کیملیگینی یاشاتماسی و میلّی مدنیتینی اینکیشاف ائتدیرمه‌سی حلّی چتین اولان مسله‌لردندیر. 
چوخ میلّتلی اؤلکه‌لرده تحصیل سیستئمی مسله‌سی فرقلیدیر. بو اؤلکه‌لرین بعضیسی ائتنیک فرقلیلیکلری، چوخ دیللی‌لیگی قبول ائدیر و تحصیل سیستئملرینی بو دَیرلر اساسیندا قورور (کانادا ایکی دیللی، بئلژیک اوچ‌دیللی، سوئد ایکی دیللی). بعضی دؤولتلر ایسه میلّی چئشیدلی‌لیگی مؤوجود قورولوشا قارشی تهدید کیمی گؤرور. بئله دؤولتلر تحصیل سیستئمینی تک دیل، تک ائتنیک اساسیندا قورور،"واحید دؤولت، واحید میلّت، واحید دیل" آدی آلتیندا اؤلکه‌ده‌کی دیگر خالقلاری آسیمیلاسیون ائتمگه چالیشیر. بو باخیمدان، قونشو ایرانی میثال گؤسترمک اولار. چاغداش ایراندا، پهلویلر دؤورونده اولدوغو کیمی، تحصیل سیستئمی فارسلاشماغا و ایرانچیلیغا خیدمت اساسیندا قورولموشدور.
حالبوکی ایران مودئرن دؤولتلرین تجروبه‌سیندن فایدالانان قونشو افغانیستان و عراق کیمی چوخ میلّتلی اؤلکه‌لردن اؤرنک آلا بیلر. عراقین 30 ژانویه 2005-جی ایل تاریخینده رئفئرئندوما وئریلن یئنی آنایاساسی‌‌نین 3 و 4-جو مادّه‌لرینده عراقین موختلیف ائتنیکلر، دینلر، مذهبلردن تشکیل اولوندوغو، عربجه‌‌نین و کوردجه‌‌نین عراقین رسمی دیللری اولماسی قئید اولونور. آنایاسا‌نین بو مادّه‌لرینه اساساً، غئیری-عرب منشالی عراقلیلارین اؤولادلاری‌نین اؤزل و یا دؤولت تحصیل اورقانلاریندا اؤز آنا دیللرینده (تورکمانجا، سوریانیجه، ائرمنیجه) تحصیل آلماق حوقوقلاری وار. 2014-جو ایل ژانویه‌نین 7-ده عراق مجلیسی سس چوخلوغو ایله عرب دیلی ایله یاناشی، کورد دیلینی رسمی دیل کیمی تانیدی. ائلجه ده افغانیستان آنایاساسی‌‌نین 16-جی مادّه‌سینده دئییلیر: "پشتو  و دری دیللری دؤولتین رسمی دیللریدیر. جمعیتین اکثریتی‌نین اؤزبکجه، تورکمنجه و یا بلوچجا دانیشدیغی بؤلگه‌لرده بو دیللر 3-جو رسمی دیل کیمی قبول اولونور". آنایاسا‌نین 43-جو مادّه‌سینده ایسه افغانیستان دؤولتی‌نین ائتنیکلرین آنا دیلینده تحصیل آلماسی اوچون لازیمی شراییط یاراتماسی‌نین ضروری‌لیگی قئید اولونموشدور(24).

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۸/۰۵/۱۳ |

جليل محمدقولوزاده و میلّی ديل مسله‌سی... 
ائلچين ابراهيموو

...تورک کوتله‌لري اوچون ادبي ديله و عومومي ايملايا چوخ بؤيوک احتیاج واردير و اعتيقاديميز دا بوندادير کي، بير بئله ديل گئج-تئز ووجودا گله‌جکدير... 
جليل محمدقولوزاده 

    جليل محمدقولوزاده ياراديجيليغي ايله آذربايجان مدنیّتي و ايجتيماعي فيکير تاريخينده ابدیاشارليق قازانميش گؤرکملي و بؤيوک شخصيتلردن بيريدير. البتّه او، بو زيروه‌يه ابدیاشارليغين تميناتچيسي، نوواتورلوغون ان باريز نومونه‌سي کيمي مئيدانا چيخان ياراديجيليغيندا - ايستر ادبي، ايسترسه ده ايجتيماعي فعاليتينده بير چوخ ايلکلره ايمضا آتماسي ايله اوجالميشدير. آذربايجان ادبياتيندا تنقيدي-رئاليست نثرين و ايلک ساتيريک مطبوع اورقا‌نین ("ملا نصرالدین") اساسي‌نین قويولماسي، میلّی دراماتورگیاميزدا تراژي‌کومئدیا‌نین، ايلک آللئقوريک منظوم درامين ياراديلماسي و س. يئنيليکلر بو بؤيوک صنعتکارين آدي ايله باغليدير. اديبين ادبي-ايجتيماعي فعاليتينه نظر يئتيرديکده بير داها امين اولورسان کي، بو چوخ‌شاخه‌لي فعاليتين آرخاسيندا وطن، میلّت سئوگيسي، خالقينا، اونون میلّی ديلينه بؤيوک محبت و صداقت دايانير. 
قئيد ائتمک لازيمدير کي، اديب ياراديجيليغي‌نین بوتون ساحه لرينده آنا ديلي (میلّی ديل - ائ.اي.) مسله‌سینه خوصوصي ديقّت آييرميشدير. گؤرکملي عاليم مير جلال پاشايئو بو باره‌ده بئله يازير: "جليل محمدقولوزاده جسارتله دانيشيق ديليني، جانلي ديلي، آذربايجانليلارين شيرين، الوان، آهنگدار، مزه‌لي، سليس، سربست دانيشيغيني يازیا، کيتابا، حتّي بديعي اثره گتيرميشدير". 
آذربايجاندا اون دوققوزنجو عصرين ايکينجی ياريسيندا آنا ديليميزين صافليغي اوغروندا و اليفبا مسله‌سی ايله باغلي ميرزه فتحعلی آخوندزاده، حسن بيگ زردابي، فيريدون بيگ کؤچرلي و عمر فايق نعمان‌زاده طرفيندن آپاريلان موباريزه‌ني ييرمينجی عصرين اوّللرينده جليل محمدقولوزاده و ناشيري اولدوغو "ملا نصرالدین" ژورنالي داوام ائتديرميشدير. 

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۸/۰۲/۲۵ |

بختیار واهاب‌زاده ياراديجيليغيندا آنا ديليميزين مؤوقئعيي 
شابي‌زاده ووصال علي اوغلو 
سومقاييت دؤولت اونيوئرسيتئتي

کؤچورن: عباس ائلچین

    ديل هميشه میلّی اؤزونو درک ائتمه باخيميندان خالقين تاريخينده آپاريجي مؤوقئع توتموشدور. آذربايجان ادبي ديل تاريخينه غييابي سياحت ائتسک و دؤورون آذربايجان ديلي ايله، موعاصير آذربايجان ديلي آراسيندا اساسلي فرقلري موشاهيده ائده بيلريک. هله اوزاق کئچميشدن بو گونه ديل موجاهيدلري‌نین مقصديؤنلو امگي سايه‌سينده موعاصير آذربايجان ديلي موکمّل سويييه‌يه چاتميشدير. ديل هم ده مخصوص اولدوغو خالقين اينتئللئکتوال سوييّه‌سي‌نین بيلاواسيطه گؤستريجيسيدير. آذربايجان خالقي دا دونيا‌نین ان قديم خالقلاريندان بيري اولدوغو اوچون، اؤزو قدر قديم اولان ديل تئندئنسيياسينا ماليکدير. بوتون ديللر کيمي آذربايجان ديلي ده ايکي ايستيقامتده يارانيب اينکيشاف ائتديگي اوچون، بو ديلين تاريخيني ايکي نؤوعه آييرماق لازيمدير.

1. آذربايجان شيفاهي ادبي ديل تاريخي.
2. آذربايجان يازيلي ادبي ديل تاريخي.

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۷/۰۷/۰۳ |

تروْیا آتي و ديل 
تورال عوثمان 

"مغلوب میلّتلر، غاليب و فاتئح میلّتلرين عؤرفلريني، عادتلريني و عنعنه‌لريني تقليد ائدر." ايبن خلدون

"بابيل قوللـه‌سي و آفازييا" آدلي يازيدا اله ساليناجاق اينسانلار اولاراق اؤزوموزو تانيماغيميز اوزريندن ديل مؤوضوسونا فلسفي زمينده اولان ياناشمامين عومومي چرچيوه‌سيني خولاصه ائتمه‌يه چاليشاراق و شاهيدي اولدوغوم گئديشاتين منظره‌سي‌نين تئولوژي، فلسفي، علمي، تاريخي، ادبي، ايجتيماعي و باشقا يؤنلرينه ديقّت چکمه‌يه جهد ائده‌رک ديلين ماهيیتي‌نين و هر بير ساحه‌ده اولان بير چوخ ناتامامليغين کؤکونون هارادان قايناقلانديغيني آراشديرماق باخيميندان عومومي موشاهيده‌لريمي يازميشديم. همين يازينين داوامي و بير چوخ باشقا تفرروعاتلارين ايفاده اولونماسي ضرورتيندن بعضي مسله‌لري قئيد ائتمک احتيياجي حيس ائتديم. ديل مؤوضوسو فلسفي زمينده چوخ درين مؤوضو اولماقلا ياناشي تاريخ بويو بير چوخ موتفکّيرلر، عاليملر، فيلوسوفلار، شاعيرلر بونا ائله بير يؤن وئريبلر کي، بوردا آرتيق بوتون سؤزلرين دئييلديگي ظنّينه قاپيلا بيله‌ريک، لاکين منيم مسله‌م صيرف يئني بير سؤز دئمک نامينه نسه يازماق يوخ، کئچميشدن ميراث قالان بيليگي و حيکمتي حاضيرکي پروبلئملري گؤستره بيله‌جک شکيلده کئچيلميش يولدان ايندييه گتيره بيله‌جگيميز مسله‌نی ايفاده ائتمکدير. همچنين ليسانيميز، ادبياتيميز، دوشونجه حياتيميز ايله باغلي اوزرينده دورولماديغيني دوشوندوگوم بعضي عومومي مسله‌لرله علاقه دار موشاهيده‌لريمي يازماق نيتينده‌يم.

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۷/۰۵/۱۸ |

کيمليگيميزي تصديق ائدن میلّی ثروتيميز

سردار زئينال

فيلولوگييا اوزره عئلملر دوکتورو

     منيم اوچون هر بير سؤز بير تاريخ، هر سؤز بير تاريخي حاديثه،بير يئنيليک، بير وارليق، بير اونودولماز زاماندير. ديليميزده اؤز ايشلکليگيني ايتيريب تاريخين آرخيوينه قوشولان سؤزلر اؤزلري ايله برابر ايفاده ائتديکلري آنلاييشي، مفهومو، تاريخي ده دفن ائديب بيزدن اوزالاشيرلار. ديلين ايل‌به‌ايل اينکيشاف ائتمه‌سي، يئني سؤزلر قبول ائديب موعيّن سؤزلري ديلين آلت قاتينا گؤندرمه‌سي گونون رئال حاديثه‌سي کيمي داوام ائديب و داوام ائتمکده‌دير. بيزي احاطه ائدن ايجتيماعي موحيط، موختليف قوروملارين ياراديلماسي، يئني ايجتيماعي – سياسي موناسيبتلر ديليميزه اؤزلري ايله برابر يئني سؤزلر، يئني تئرمينلر، يئني ايفاده واسيطه‌لري ده گتيرير. بو گون آذربايجان ديليندن ايستيفاده ائدنلرين هاميسي‌نین باشا دوشدويو، هاميسي‌نین لئکسيکونونا داخيل اولان ائله سؤزلر واردير کي، اولا بيلسين کي، همين سؤزلرين بعضيلري قيرخ، اللي ايل بيزدن سونرا گلن نسيللر اوچون تاپماجايا چئوريله‌جک، معناسي آنلاشيلمايان بير ديل واحيدي اولاجاقدير. حسن اوغلودان باشلاميش، نسيمي، فوضولي، سئييد عظيم و ديگرلري‌نین اثرلرينده فعال صورتده ايشلنن اصل تورک سؤزلري واردير کي، بيز بوگون همين سؤزلرين معناسيني آنلاماقدا چتينليک چکيريک. آذربايجان تورکجه‌سينده يازديغي اثرلري ايله فخر ائتديگيميز بؤيوک اوستاد محمد فوضولي‌نین زمانه‌سي‌نین ان ساده ديلينده يازديغي غزللريني تام آنلاماق اوچون بو گون لوغتلرين کؤمگي اولمادان کئچينه بيلميريک.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۷/۰۳/۰۷ |

دؤولت، ديل، ديلچيليک

صلاح الدین خليلوو

کؤچورن: عباس ائلچین

    بير حاديثه‌لر دونياسي، بير بيليکلر دونياسي، بير ده سؤز دونياسي وار. اساس وظیفه‌لردن بيري بو دونيالار آراسيندا قارشيليقلي آنلاشما، آدئکوات موناسيبت قورماقدير. سؤز، آنلاييش، لوْگوْس عادي دانيشيق ديلي‌نين اساسيني تشکيل ائدير. محض بو­نا گؤ­ر­ه‌دير کي، بير چوخ فيلوسوفلارين فيکرينه گؤره، عادي دانيشيق ديلي حقيقي وارليغين اؤزودور. يعني حاديثه‌لر دونياسي دا، ايدئيالار دونياسي دا محض عادي دانيشيق ديلي سايه‌سينده حياتيلَشير، اينسانيلَشير و بيزيم اوچون دونيايا چئوريلير.

    بير اونسيت واسيطه‌سي اولماقلا برابر، ديل هم ده بيليکلرين ساخلانماسي، اؤتورولمه‌سي و منيمسه‌نيلمه‌سينه خيدمت ائدير. ديلي بيلمه‌ين آدام همين ديلده ساخلانميش بيليک و دَيرلر سيستئميني ده منيمسه‌يه بيلمز.

   ديلين داشيييجيسي يالنيز بو ديلي بيلن، بو ديلده دانيشان کونکرئت اينسانلار دئييل، اونلارين توپلوسو دا دئييل، بوتؤولوکده میلّت، جمعيیّتدير؛ کوتله يوخ، ستروکتورلاشميش سوسيال سيستئمدير و بو جمعییّتده ديل اؤزو ده بير سوسيال اينستيتوت کيمي فورمالاشير و اونون مؤوجودلوغونون داکونکرئت اينسانلاردان آسيلي اولمايان اوبيئکتيو رئال فورمالاري (قرامماتيکا، لوغتلر، کيتابلار، ديسکلر و س.)، مادّيلشميش سوسيال حافیظه يارانير. خالقين بوتون نوماينده‌لري ساده‌جه بو ديلده دانيشديغي حالدا، اونو تام شکيلده، بوتؤو بير فئنوْمئن کيمي تدقيق ائدن، قورويان، عومومي جهتلريني، قانونا اويغونلوقلاريني، اينواريانتلاريني، هابئله، باشقا ديللره نظرن خوصوصيتلريني اؤيرنن ايختيصاصلاشميش آداملار – ديلچيلر يئتيشير.

    ديلچيلر چوخ واخت سؤزلرين معناسيندان صرف-نظر اولوناراق آنجاق فورماني، ستروکتورو اؤيرنمه‌يه چاليشيرلار. نَيين دئييلمه‌سي يوخ، نئجه دئييلمه‌سي، هانسي قايدايا عمل ائديلمه‌سي اؤنه چکيلير. دوغرودان دا، اونلا­رين اساس ايشي محض فورمالارين، قاليبلرين اؤيره‌نيلمه‌سيدير.

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۶/۰۹/۱۶ |

Dövlət, dil, dilçilik

 Səlahəddin Xəlilov

Bir hadisələr dünyası, bir biliklər dünyası, bir də söz dünyası var. Əsas vəzifələrdən biri bu dünyalar arasında qarşılıqlı anlaşma, adekvat münasibət qurmaqdır. Söz, anlayış, logos adi danışıq dilinin əsasını təşkil edir. Məhz bu­na gö­rə­dir ki, bir çox filosofların fikrinə görə, adi danışıq dili həqiqi varlığın özüdür. Yəni hadisələr dünyası da, ideyalar dün­yası da məhz adi danışıq dili sayəsində həyatiləşir, insaniləşir və bizim üçün dünyaya çevrilir.

Bir ünsiyyət vasitəsi olmaqla bərabər, dil həm də  biliklərin saxlanması, ötürül­mə­si və mə­­nimsənilməsinə xidmət edir. Dili bilməyən adam həmin dildə saxlanmış bilik və dəyərlər sistemini də mənimsəyə bilməz.

Dilin daşıyıcısı yalnız bu dili bilən, bu dildə danışan konkret insanlar deyil, onlarıntoplusu da deyil, bütövlükdə millət, cəmiyyətdir; kütlə yox, strukturlaşmış sosial sistemdir.Və bu cəmiyyətdə dil özü də bir sosial institut kimi formalaşır və onun mövcudluğunun dakonkret insanlardan asılı olmayan obyektiv real formaları (qrammatika, lüğətlər, kitablar, disklər və s.), maddiləşmiş sosial hafizə yaranır. Xalqın bütün nümayəndələri sadəcə bu dildədanışdığı halda, onu tam şəkildə, bütöv bir fenomen kimi tədqiq edən, qoruyan, ümumicəhətlərini, qanunauyğunluqlarını, invariantlarını, habelə, başqa dillərə nəzərənxüsusiyyətlərini öyrənən ixtisaslaşmış adamlar – dilçilər yetişir.

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۶/۰۸/۲۳ |

تورکجه‌نين یابانچی ديللرده‌کي اون مينلرجه کلمه‌سي

دوکتور یوسوف گدیکلی

کؤچورن:عباس ائلچین

    ديل مسله‌سي دارتيشيليرکن بير گئرچک هر زامان گؤز آردي ائديلميشدير. بو، تورکجه‌نين باشقا ديللرده اولان اون مينلرجه کلمه‌سي‌نين هيچ عاغیلا داهي گتيريلمه‌مه‌سيدير. موغولجا، اوردوجا کیمی آرتیق چوخ اوزاقدا قالميش ديللر ايله فارسجا، ارمنیجه، گورجوجه کیمی اؤن آسیيا ديللري، يونانجا، بولغارجا، مقدونیه‌جه، آلبانجا، رومنجه، صئربجه-کرواتجا، مجارجا و حتی روسجا کیمی بالکان، اورتا و قوزئي آوروپا ديللرينده اون مينلرجه تورکجه کلمه واردير. تورکجه ساده‌جه سؤزلوکلري ائتکيله‌مکله قالماميش، بوتون بالکان ديللري‌نين مورفولوژي[صرف] و سینتاکسيسیني[نحو] دا ائتکيله‌ميشدير.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۶/۰۸/۲۲ |

Til mas'alası

Abusupyan Aqay 1917 yil

Til mas'alası — сan berip сan alağan ullu bir mas'ala. Din mas'alasından soň, til mas'alasından ullu mas'ala yoq. Til yağından tüz bolğan millet özgelerden har zaman alğa barır. Til yağından bir qıyını yada bir tersligi bolğan millet har zaman artda qalır. Orus paçalıqnı üç-dört ay aldınğı zamanlarında [1]til mas'alasından bahs etmege [2]amalıbız yoq edi. Oruslar bizge amal busa öz tilibizni unutdurup, orus til berejek ediler. Maktaplarda, madrasalarda, cağrapiya yimik, tawarıx yimik dünyanı ilmuların orus til bulan tügül busa oxumağa iznu bermey ediler. Murat — bizin oruslaşdırmaq edi.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۶/۰۴/۱۲ |

تورکلرين ابدي قايغيسي - آنا ديلي اوغروندا موباريزه

 آنار  رضا

       بوتون تاريخ بويو غربده ده، شرقده ده دؤولت، ايمپئراتورلوق، سلطنت، دين و حتّي خالق آنلاييشلاري اولموشدور. لاکين 18. يوزايلليگين آوروپا معاريفچي - ائنسيکلوپئديستلرينه قدر اينديکي معنادا میلّت آنلاييشي يوخ ايدي. هرچند، ان ائرکن تورک متنلرينده بو سؤزه راست گلمه‌سک ده، بو آنلاييشين معناجا آنالوقونو سئزيريک. ان ائرکن تورک متنلري "اورخون-يئني‌سئي آبيده‌لري" آدييلا تانينان رونيک يازيلاريدير. باهادير گولتکين‌-ين خاطيره‌سينه حصر اولونان ائپيتافييادا تورک بودونو (خالقي) خاطيرلانير. بورادا همين سؤز، ظنيمجه، يالنيز "خالق" آنلاييشيني دئييل، همچنين میلّت آنلاييشيني عکس ائدير. چونکي متنده محض میلّی کئيفیيّتلر آچيقلانير و محض همين کئيفيتلرين ايتيريلمه‌سينه گؤره گيلئي، تأسوف اؤز عکسيني تاپير.

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۵/۱۱/۲۸ |

کودکس کومانیکوس(Codex Cumanicus)

دوچئنت دوکتور ژاله دميرجي

کؤچورن:عباس ائلچین

     تورک ديلي و کولتور تاریخي باخيميندان سون درجه اؤنملي اثرلردن بيريسي اولان کودکس کومانیکوس، 9-14. یوز ایللر آراسيندا اورتا آسيانين باتيسيندان باشلايان، قوزئيده اورتا ايديل بؤلگه‌سينده، گونئيده قيريما، باتيدا تونا قيييلارينا(ساحیل‌لرینه) قدر اوزانان و دشتي قيپچاق (قيپچاق بوزقيري) دئیلن گئنيش جوغرافيادا ياشاميش اولان قیپچاق (کومان) [1] تورکلريندن گونوموزه گله‌بيلميش تک اثردير.

     کودکس کومانیکوسون بيلينن تک يازما نوسخه‌سی وئنئدیکده ساينت مارکوس کیتابخانا‌سيندا‌دير. بو کیتابخانا 830 ایلینده اينجيل يازان مارکوسون ايسکلتي اوزرينه تیکیلمیشدیر.  اثر، فلورانسالي شاعير پئترارک طرفیندن آنتونيوس وون فيناله‌دن آلينميش و 1362ده ديگر کيتابلارييلا بيرليکده وئنئد‌يک جومهورييتينه هدييه ائديلميشدير. بوندان دولايي Codex de Petrarque آدييلا دا آنيلماقدادير.[2]

يازان : عباس ائلچین شنبه ۱۳۹۵/۰۳/۰۱ |

وطن دیلی

 (آذربايجان ديلينده بيرينجي درس کيتابينا داير) 

   سیدجعفر پیشه‌وری (1947-1893)

     بيز کئچن مقاله ميزده قزئتين 11-جي نؤمره‌‌‌سينده آذربايجانين بؤيوک خالق معاريف  خاديمي روشدييّه‌نين موختصر شرحي-حاليني يازيب قئيد ائتديک کي، روشدییّه بؤيوک تجروبه‌لي بير موعلّيم ايدي. او، تعليم و تربيت اوصولونون اساسي اولان آنا ديليني تبليغ و ترويج ائديردي. بئله کي، او هر شئيدن اول آذربايجان اليفباسيني آسانلاشديرماق فيکرينه دوشموش و صووتي اوصول ايله آذربايجان ديليني درس دئمک تشبّوثونده اولموشدور. بو اوصولون کؤمگي ايله اوشاقلار اؤز آنا ديللريني 60 ساعاتليق تدريس مودتينده يازيب-اوخوماغي اؤيرنه بيلرلر. 

  آذربايجان ديلي‌نين تدريسي اوچون روشدییّه‌نين تأليف ائتديگي مشهور کيتاب، قيرخ ايل بوندان قاباق تبريزده چاپ و نشر اولموش  " وطن ديلي "  آدلي تاريخي اثردير... بو اثرين موختصر عئلمي تحليليندن قاباق ذيکر ائتمک لازيمدير کي، حاجي ميرزه حسن روشدییّه‌نين آذربايجان ديلينده تعليم آلان شاگيردلري بو گون آذربايجانين ان معروف گؤرکملي معاريف خاديملريني ووجودا گتيرميشلر. اونلار ريضا شاه دؤورونده و حال-حاضيردا  " فارسيدن فارسي‌يه "  تحصيل آلان بعضي بدبخت جاوانلار کيمي ساوادسيز، ايراده‌سيز و سوست دئييلديلر. اونلار ياشاييب ياراتماغا اؤيرنميشلر. اونلار اؤز آنا ديللريني، آذربايجان ديليني گؤز ببگي کيمي سئويب قوروماغي اؤزلرينه ان موهوم بير وظيفه  حساب ائديرلر. 

    يئري گلميشکن قئيد ائتمک لازيمدير کي، بير چوخ ساتقين و خاين دؤولت باشچيلاري و تئهرانين ديگر يازيچي و قزئتچيلري بعضي آذربايجان ديليني، خالقين اؤز ديليني اوخوماغي و بونونلا آذربايجان خالقي‌نين ميلّي مدنيت و موختاريتي‌نين بونؤوره سيني ياراتماقدا  " خاين "  حساب ائديرلر. بيز فيرقه‌ميزين قراري اوزره بونلارين هذيانلارينا جاواب وئرمه‌یه‌جه‌ییک. لاکين دئمک ايسته‌ييريک کي، خوب آغالار! يوز ايلدن آرتيق عؤمرونو معاريف و مدنيیّتين اينکيشافي اوغروندا وقف ائتميش ميرزه حسن روشدییّه‌لر ده خاين ايديلر؟ حؤرمتلي يازيچي و قزئتچيلر، آيا 3 مين ايلدن آرتيق مدنيیّت تاريخي اولان چوخ ميليونلو بؤيوک ميلتين اؤز ديلينده يازيب اوخوماغي و ساوادلانيب ترققي ائتمه‌سي خيانتدير؟ 

     " وطن ديلي "  آنا ديلي دئمکدير. بؤيوک معاريف‌پرور بو کيتابي يازارکن حقيقي بير روانشوناس کيمي اوشاقلارين ياش سوييّه سيني، قلبيني و احوالي-روحييّه سيني نظره آلاراق اونون ايدراک قابيليتينه مووافيق صورتده حئکايه و ميثاللاري ترتيب ائتميشدير. 

     مؤليف داها چوخ کيتابين ديل و اوسلوبونا فيکير وئرميشدير. ديلين ساده، طبيعي اولماسيني، اوشاق اوچون چتينليک تؤرتمه‌يه‌جگيني و حياتي درک ائتمک اوچون سؤزون بؤيوک اهميیّتيني نظره آلان روشدییّه آذربايجان ديلي‌نين صافليغيني قوروماغا خوصوصي سعي ائتميشدير. 

     او، آيري-آيري شئيلر و مفهوملاري اوشاغين ذهنينه حک ائتمک اوچون ان جانلي و حياتي بير اوصول سئچير. بو دا آتالار سؤزلري واسيطه‌سي ايله مفهوملاري آنلاشديرماقدير. اوشاق عاييله‌ده ائشيتديگي آتالار سؤزو واسيطه‌سي ايله مؤليفين آشيلاماق ايسته‌ديگي تزه بير مفهومو داها تئز منيمسه‌يير، اوزون مودت ذهنينده ساخلايير. 

  نصيحت‌چيليک کيتابدا اساس مسله‌دير. لاکين روشدییّه‌نين نصيحت‌چيليگي خورافاتدان خاليدير. مؤليفين مقصدي يالنيز جانلي اينسان تربييه ائتمک اولدوغو اوچون او، ان تاثيرلي واسيطه‌لردن ايستيفاده ائتميشدير. 

  کيتابدا درج اولونان حئکايه و منظومه‌لرده اخلاقي نتيجه‌لر علاحيدده قئيد اولونور.  " وطن ديلي "  کيتابي آذربايجاندا، دوغما آذربايجان ديلي‌نين بيرينجي درس کيتابي کيمي تاريخده قالاجاق و خالق اونون مؤليفيني قديردانليقلا ياد ائده‌جکدير. 

    سمندر 

   " آذربايجان "  قزئتي ، نؤمره: 23،  اوکتيابر  1945-جي ايل.

کؤچورن: عباس ائلچین 

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۴/۱۲/۱۷ |

قاسپیرالی‌نين تورک دونياسيندا وئرديگي ديل و کولتور موباریزه‌سي 

پروفئسور دوکتور  مهمت ساراي

کؤچورن:عباس ائلچین 

       قاسپیرالی ايسمايل بيگ، يئتيشمه ایللرینده 1874  ده ايلک ايستانبولا گلميشدي. بير ایله قدر قالديغي ايستانبولدا ايسمايل بيگين ديقّتینی چکن ان اؤنملي مسله‌لردن بيري ده تورک ديلي اوزرينده گئدن موناقیشه‌لر ايدي.   تنظیماتلا باشلايان و 1860لي و 1870لي ایللرده عوثمانلي آيدينلاري آراسيندا اوزون دارتيشمالارا صحنه اولان ديل مسله‌سی قاسپیرالینی سون درجه ائتکیله‌میشدی. ايشده بو سيرالار تانيديغي  " شمس الدین سامي، احمد میدحت ، محمد امين و نجيب عاصیم بيگلر کیمی عوثمانلي آيدينلاري ايله دوستلوغونو داها دا گليشديرميش و عؤمرونون سونونا قدر ده دوام اائتديرميشدير. بالاخره بیر چوخ کيشي‌نين ده قاتيلاجاغي بو تورک آيدينلارينا گؤره، تورکلرين کولتور ساحه‌سینده اینکیشاف ائده‌بیلمه‌سی اوچون تورکجه‌‌نین میلّی ديل اولاراق موطلقن گليشديريلمه‌سي گره‌کیردی. 

  يوخاريدا ذيکر ائديلن فيکير آداملاري‌نين گؤروشلريني بير- بير آچيقلامادان اوّل، بورادا، ديل و ميلّييت‌چيليک مسله‌سی‌نين عوثمانلي تورکييه‌سينده نئجه گليشديگيني قيساجا ايضاح ائتمکده فايدا واردير: 

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۴/۰۹/۰۱ |

عصرلرین، نسیللرین یادیگاری آنا دیلیم! 

سئوینج حسنلی

 " بیر میلّتین مالینی، دؤولتینی و حتّی وطنینی  الیندن آلسان اؤلوب ایتمز، آمّا دیلینی آلسان محو

  اولار و اوندان بیر نیشان قالماز "  

  اوشینسکی 

    آنا دیلی! عصرلردن، نسیللردن بیزه یادیگار قالان، ایللر اؤتسه ده اینسانی عظمتلی بیر قووّه ایله اؤزونه چکن بیر سِحر، بیر افسون! آنا دیلی! آنامیزین بئشیگیمیز باشیندا بیزه لای-لای دئدیگی حزین بیر نغمه ! ننه‌لریمیزین شیرین-شیرین ناغیل دئدیگی حیکمتلی بیر سؤز! 

      بیز دونیایا گؤز آچاندا ایلک کلمه‌لری بو دیلده ائشیتدیک. تانری بیزه ائله گؤزل نعمت باغیشلامیشدیر کی، بو نعمتی اوجا و عزیز توتماق، اونو یاشاتماق هامیمیزین بورجودور. 

      آذربایجان دیلی تورک دیللری آراسیندا سس و معنا اینجه‌لیکلرینه گؤره بوتون دیللردن سئچیلیر. دونیانین گلیب گئتمیشینی گؤرموش بابالاریمیز، ننه‌لریمیز، ائلجه گلیب کئچمه‌میش، گلیب بو دونیانین بو دیلده گؤزللیک، مودریکلیک دونونو بیچمیش، بو دیلده اینسانی، گؤزل اولان هر شئیی دونیانین یاشاری ائتمیشدیر. آزی مین ایللیک تاریخی اولان داغ شلاله‌سی کیمی صاف، بوللور کیمی ترتمیز آنا دیلیمیز خالقیمیزین فولکلورلا یوغرولموش تفکّور سوزگجیندن کئچیب جیلالانمیش و بو گون دونیانین 60 میلیوندان چوخ آذربایجان خالقی‌نین میلّی-معنوی ثروتینه چئویریلمیشدیر. آنا دیلی هر میلّتین معنوی وارلیغیدیر، اونون قول- قانادیدیر. هئچ بیر مادّی نعمت و ایمکانات آنا دیلینی عوض ائتمه‌یه قادیر دئییل. بیر میلّته مادّی دولانیشیق حوقوقو وئریب، اونون دیلینی الیندن آلماق میلّتی معنوی یوخ ائتمک، اریتمک، تاریخ صحنه‌سیندن ‌سیلیب آتماق دئمکدیر.

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۴/۰۷/۰۱ |