
تروْیا آتي و ديل
تورال عوثمان
"مغلوب میلّتلر، غاليب و فاتئح میلّتلرين عؤرفلريني، عادتلريني و عنعنهلريني تقليد ائدر." ايبن خلدون
"بابيل قوللـهسي و آفازييا" آدلي يازيدا اله ساليناجاق اينسانلار اولاراق اؤزوموزو تانيماغيميز اوزريندن ديل مؤوضوسونا فلسفي زمينده اولان ياناشمامين عومومي چرچيوهسيني خولاصه ائتمهيه چاليشاراق و شاهيدي اولدوغوم گئديشاتين منظرهسينين تئولوژي، فلسفي، علمي، تاريخي، ادبي، ايجتيماعي و باشقا يؤنلرينه ديقّت چکمهيه جهد ائدهرک ديلين ماهيیتينين و هر بير ساحهده اولان بير چوخ ناتامامليغين کؤکونون هارادان قايناقلانديغيني آراشديرماق باخيميندان عومومي موشاهيدهلريمي يازميشديم. همين يازينين داوامي و بير چوخ باشقا تفرروعاتلارين ايفاده اولونماسي ضرورتيندن بعضي مسلهلري قئيد ائتمک احتيياجي حيس ائتديم. ديل مؤوضوسو فلسفي زمينده چوخ درين مؤوضو اولماقلا ياناشي تاريخ بويو بير چوخ موتفکّيرلر، عاليملر، فيلوسوفلار، شاعيرلر بونا ائله بير يؤن وئريبلر کي، بوردا آرتيق بوتون سؤزلرين دئييلديگي ظنّينه قاپيلا بيلهريک، لاکين منيم مسلهم صيرف يئني بير سؤز دئمک نامينه نسه يازماق يوخ، کئچميشدن ميراث قالان بيليگي و حيکمتي حاضيرکي پروبلئملري گؤستره بيلهجک شکيلده کئچيلميش يولدان ايندييه گتيره بيلهجگيميز مسلهنی ايفاده ائتمکدير. همچنين ليسانيميز، ادبياتيميز، دوشونجه حياتيميز ايله باغلي اوزرينده دورولماديغيني دوشوندوگوم بعضي عومومي مسلهلرله علاقه دار موشاهيدهلريمي يازماق نيتيندهيم.
بدبختليک گتيرن بخشيش ايفادهسيني بيز تروْیا آتي اوچون ائشيتميشيک، هرچند ايلک اوّل بو آتين تانريلار طرفيندن تروْیاليلارا بخش ائديلديگي، خوشبختليک و صولح گتيرهجگي ظنّ ائديلسه ده تاريخدن بيز بونون بدبختليک گتيرديگيني و فساد چيخارديغيني بيليريک. اصلينده تاريخده فيلوسوفلارين بيليگين منبعيي و ديلين فلسفهسي ايله علاقهلي چوخ درين و اوزون موزاکيرهلرينين عومومي گؤرونتوسونه باخساق و همچنين چوخ واخت تئولوگييادا دا ديلين هئچ ده اينسان اوچون موثبت خاراکتئرده آنيلماديغيني نظره آلساق ديلين ماهيیت اولاراق اينسانا بخش اولونماسينين بلکه ده بدبختليک گتيرديگيني و فيتنه چيخارديغيني دئيه بيلهريک. آمّا کانتين تانرينين اثري اولماسي اعتيبارييله طبيعتين تاريخينين ياخشيليقلا باشلاديغي، اينسانين اثري اولماسي اعتيبارييله آزادليغين تاريخينين ايسه پيسليکله باشلاديغي فيکري سانکي هم پرومئتئيين گؤيون اودونو اوغورلاييب اينساني آيدينلاتماسييلا هم ده قاداغان اولونموش مئيوهيله علاقهلي بير ايشاره کيمي اينسان بيليگينين منشأيينين اوغورلوغا دايانديغي و اونو پيسليک واسيطهسي ايله الچاتان ائديلمهسي دوشونجهسي موعيّن فلسفي نتيجهلره گتيريب چيخاريب کي، بو مسلهنی بعضي فيلوسوفلاري دا مشغول ائتديگي گؤرونور، حالبوکي آدمه آللاه طرفيندن اسماء کُلّهانين[ایسملرین کولّو-هامیسی،باخ: بقره سورهسی31 آیه] اؤيرهديلمهسي سادهجه مؤوجودلوغونون اوّليندن اينساني اوغرو قيسمينده جزالانديريلميش کيمي گؤرمکدن تام باشقا بير ياناشماني و نتيجهني ايفاده ائتميش اولور.(1)
تروْیا موحاريبهسي ايله تقريبن ياخين زاماندا اولدوغو احتيمال اولونان تاريخده حض. موسانين اؤز قؤومونو ميصيردن چيخارماسي حاديثهسینين و کليمالله [آللاهلا دانیشان] آدلانديريلان حض. موسانين تور داغيندان گئري قاييدارکن قؤومونو قيزيل بوزووا سيتاييش ائتديگيني گؤردوکده اليندهکي لؤوحهلري يئره سالماسي، قؤومون وعد اولونموش تورپاغا گيرمکدن ايمتيناع ائتمهسي ايله 40 ايل عرضينده ضلالت ايچينده چؤلده دولاشماسي حاديثهلريني بيليريک. بو ميثالي تصادوفي چکمهديم، بئله کي، حض. موسا ايله باغلانان عهددهکي "اؤلدورمهيهجکسن" ،"اوغورلوق ائتمهيهجکسن" کيمي امرلرين گتيريلمهسي ايله اصلينده هم ده بير اخلاقي قايدا، بير ديل، بير ايجتيماعيي قورولوش گتيريلميش اولور، چونکي طبيعتده حئيوانلار اوچون بو کيمي امرلر اهمیيت کسب ائتمز، ديگر جانليلار آراسيندا قتل، اوغورلوق، زينا کيمي آنلاييشلار اخلاقي يوخ، کوْرتَبيي ايمپوُلسلارلا نيظاملانيب، آما اينسان ايسه پئيغمبرلر واسيطهسييله عهد باغلاماقلا امانتله يوکلنميشدير و اونا اؤيرهديلميش دَيرلرين داشيييجيسيدير. بونونلا دا عهدين باغلانماسي سونراسي قيزيل بوزووون بير تروْیا آتي کيمي پئيدا اولماسي و داها سونرا دا بو قؤومون 40 ايل چؤللوکده ضلالت ايچينده دولاشماسينا گتيريب چيخاردي. تروْیا آتيني هم بير کاتئقورييا اولاراق ديل کيمي هم ده آيري-آيري خالقلارين دانيشديقلاري ليسانلار معناسينداکي ديل کيمي و همچنين باشقا گئنيش بير چرچيوهده رمزي معنادا ايشلتديگيمين و بير آز پروْووْکاتيو باشليق قويدوغومون فرقيندهيم. قئيد ائديم کي، ديل و ليسان کيمي آييريملاري فارابيدن اخذ ائتميشم و بونلارين ايضاحينا همچنين ديل ايله علاقهدار بير چوخ عومومي مقاملارا و تفرروعاتلارا توخونماغا چاليشاجام.
چوخ سايدا آريستوْتئل کوللياتينا شرحلري اولان اثرلري گونوموزه گليب چاتماسا دا بير چوخ باشقا اؤزونهمخصوص اثرلريني بيلديگيميز فارابي پلاتوْن ايله آرسيتوْتئلين دوشونجهلرينين اويغونلاشديريلماسينا عاييد ايفاده ائتديگي فيکيرلري ايله ياناشي ايلاهي دينله فلسفهنين ده اويغونلاشا بيلهجگي دوشونجهسينده اولماسي اونون بو مؤوضوداکي قناعتينين حيکمتين مئزوْپوْتامييادان ميصيره و اوردان دا يونانا کئچمهسي و يازيلي حالا گلمهسي دوشونجهسيندن ايرهلي گلديگي حساب اولونور کي، بوردا فارابينين نيتي ده اونو اؤز يوردونا گئري قايتارماقدير.(2) ديني حقيقت ايله فلسفي حقيقت اوصول اولاراق بير-بيريندن فرقلي اولسا دا ماهيیتينده بونلارين بير اولدوغونو دوشونن فارابي فلسفهني ديني بير يوللا ايضاح ائدرکن ديني حقيقتلره ده شرحلر گتيردي و بئلهجه حقيقتين تملده بير اولدوغونو فرقليليکلرين ايسه ديلين ايستيفادهسيندن و شرحلردن ايرهلي گلديگيني گؤسترمهيه چاليشدي. موعلّيم-ي ثانينين[فارابی] عئلملرين تصنيفاتيندا ديل عئلميني (علم اللسان) بيرينجي يئرده تعيين ائتمهسينين سببي هر نؤوع علمين و دوشونجهنين اؤزونو ديلله ايفاده ائتمهسي ضرورتيندندير کي، دوشونجه واسيطهسي ايله وارليقلاردان الده ائتديگيميز بيليکلرين اساس آلتي ديلدير. بو تصنيفاتدا ايکينجي يئرده منطيق علمي و سونرا دا ديگر عئلملر سيرالانير، بئله کي، منطيق علمي فارابييه گؤره اونيوئرسال ماهیيتي اعتيباري ايله عقلي اولانلاري ايفاده ائتمهسي سببيندن اينساني خطايا دوشمکدن قورويان قانونلاري وئرير.(3). فارابي هر ساحهنين اؤزونه عاييد تئرمينولوگيياسي اولدوغونو و عئيني کليمهلرين فرقلي ساحهلرده فرقلي معنالاري اولا بيلهجگينه ايشاره ائدير. اگر جمعيیتي تشکيل ائدن اينسانلار بيليک اؤيرنمهيه مئييللي دئييللرسه و بونونلا برابر ايداره ائديجيلري ده عئيني وضعيیتده اولارسا ديل اينکيشاف ائتمهدن ايلک مئيدانا گلديگي شکيلده قالير. آرتيق او جمعيیتده عئلملرين، صنعتلرين و فلسفهنين وارليغي مومکون اولماز. ليسان و ديل (لوغت) تئرمينلري آراسيندا ائتديگي آييريم ديل فلسفهسي اوچون يئني بير آچيقلامادير. ليسان تئرمينيني دانيشيلان ديل معناسيندا ايستيفاده ائدرکن ديل (لوغت) اينساندا وار اولان دوشونجهني ايفاده ائتمه واسيطهسي اولاراق دانيشماق قابيليیتينه اساسلانير. هر جمعيتين اؤز خوصوصيتلريني داشييان، اؤز مدنيیتلري ايله اينکيشاف ائدن ليسانلاري وار. بونا گؤره ليسانلار دوشونجهلر کيمي چوخدور، آنجاق عاغلين فعاليتي نتيجهسينده اورتايا چيخان ديل، عاغيل کيمي بير دنهدير.
موعاصير ديل فلسفهسي آنلاييشينين اساس پروبلئملري ب. راسئل، گ.فرئگئ، ل. ويتتگئنستئين و باشقالارينين اثرلريندن فورمالاشيب. منطيق ساحهسيندهکي يئني اثرلر فلسفهيه و همچنين ديل فلسفهسينه ده يئني باخيش گتيرير. کوانت فيزيکاسينين و لوطفي زادهنين غئيري-سليس منطيق نظرييّهسينين (4) ده سوسيولوگييادا، ديلده، فلسفهده يئني بير باخيش گتيرمهسي ايله ياناشي اونو ادببيّاتدا، فلسفهده، دوشونجه حياتيميزدا گؤرمگيميزين و بو کيمي پروسئسلري يازيچيلارين، شاعيرلرين، عاليملرين، سوسيولوقلارين دا ايزلهمهسينين ضروري اولدوغونو دوشونورم. چونکي حاضيرکي دونيادا دوشونجه، سياسي، ايجتيماعي، عئلمي، فلسفي پروسئسلري گؤرمزدن گلمهیين بدلي گلهجک اوچون مدنيیتيميز، ادبیيّاتيميز، فلسفهميز، سيياستيميز، حياتيميز يعني مؤوجودلوغوموزو حاقّلي ائده بيلهجک، بيزه نفس آلديرا بيلهجک هر شئيدن محروم ائديلمهیيميز اولا بيلر و بيزيم تروْیا آتينين نئجه ايچري داخيل اولدوغوندان هئچ خبريميز ده اولماز.
منبعلر:
1- لوطفی بئرگئن؛ بیلگینین قایناغی نهدیر.(کانت و آدم: اؤزگورلوگون تاریخی)
2- هئنری کوْربین؛ ایسلام فلسفهسی تاریخی(1.جیلد).ص287
3- فارابی؛ لیسان-ول علوم (عئلملرین فلسفهسی)،1990
4- رافیق علییئو؛ یئنی سیویلیزاسییایا دوغرو و یا غئیری-سلیس منطیق و دین
کؤچورن: عباس ائلچین