آذربایجان داغلاریندا دؤرد متر بویوندا اینسانلار...

زائور علی‌یئو

سینقیزم دونیانین ۱۰ بؤیوک دینیندن بیری‌دیر. بو دینه اینانان اینسانلار اؤزلرینی سینق اولاراق تانیییرلار. ایسلامین اوزاق شرقه داخیل اولماسی نتیجه‌سینده ایسلاملا هیندویزمین سنتزی نتیجه‌سینده قورو قوبیند سینق طرفیندن اون آلتینجی عصرده یارادیلیب. قورو قوبیند ایچینده بؤیودوگو هیندو فلسفه‌سینی رد ائتمه‌سی ایله تانینیر. " تانری‌لار " آنلاییشینی پیسله‌ین قوبیند یالنیز بیر تانری اولدوغو فیکرینی تبلیغ ائدیب.

اونون حاقیندا یازانلار قئید ائدیرلر کی، قورو قوبیند دونیا سیاحتینه چیخیب. او، اوزاق مسافه‌لره سیاحت ائده‌رک ابدی حقیقتدن عیبارت اولان و اؤز یاراتدیقلاریندا یاشایان " تک آللاه " این مساژینی یایمیشدیر.

بو مودت عرضینده او، یاخین شرقه، بوتون جنوبی آسیایا، اورتا آسیایا و اوروپایا سفر ائتمیشدیر. سیاحتلری زامانی پاکیستانلی چوخسایلی گونده‌لیکلر دولدورموش و حتّی ان اینانیلماز شئیلری بئله ائسکیز ائتمه‌یه چالیشمیشدیر. قاییتدیقدان سونرا اثرلری موعاصیرلری طرفیندن یوکسک قیمت‌لندیریلمیشدیر.

.....

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۴۰۴/۰۹/۲۳ |

تورانلی‌لارین توُرا بایرامی

خئیبر گؤی‌یاللی

قدیم تورکلر دونیانین بؤیوک بیر حیصه‌سینی احاطه ائدن اوزاق آلتایدان توتموش مرکزی اوروپایا کیمی بؤیوک بیر اراضیده یاشامیش و بشر مدنیتی‌نین اینکیشافیندا خوصوصی رول اوینامیشلار. دونیا مدنیتی‌نین ترقّی‌سینده تورکلرین رولو دانیلمازدیر. تورانین نوروز سیستمی‌نین یارادیلدیغی مکان‌لاردان اولماسی موباحیثه‌یه سبب اولا بیلمز. نوروز آسترونومیک حادیثه‌نین بیلاواسیطه عیانی تصدیقله‌دیگی بیر سیستمدیر. نوروز سیستمینی اؤزونده قورویوب ساخلایان، هله‌لیک ایلک یازیلی منبع اولان «اوئستا»نین توران موحیطینده یارادیلدیغی فیکری‌نین طرفدار‌لاری داها چوخدور.

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۴۰۲/۰۱/۱۳ |

تورک میفولوژی‌سینده قوربان 

  اینسان و توپلوم حیاتینی ائتکی‌له‌ین عونصورلر آراسیندا اینانج‌لار اؤنملی بیر یئر توتور. شخصیتین مئیدانا گلمه‌سینده، عاییله فردلری آراسینداکی باغلارین مؤحکم بیر قورولوشا اوتورماسیندا، توپلوم عوضولری ایله اولان ایلیشکی‌لرین تشکیل ائدیلمه‌سینده، اینکیشافیندا و ایجرا ائدیلمه‌سینده اینانج‌لارین رولو بؤیوک‌دور.‌[1] 

  بیز بو مقاله‌میزده، ائورنسل بیر عیبادت اولان قوربانین تورک میفولوژی‌سینده‌کی یئرینی تثبیت ائده‌رک بو عیبادتین، گونوموزه نئجه عکس اولوندوغونو اورتایا قویماغا چالیشاجاغیق. 

يازان : عباس ائلچین شنبه ۱۴۰۰/۰۴/۲۶ |

یاشام آغاجی

 یاشام آغاجی قاورامین کؤکو تاریخ-اؤنجه‌سی دئییلن دؤورلره قدر اوزانان، باشدا آسیا شامانیست عنعنه‌لری اولماق اوزره، بیر چوخ عنعنه‌ده راستلانان بیر سمبول‌دور. 

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۹/۱۲/۱۱ |

آذربایجان میفولوژی‌‌سی 

آذربایجان خالقی‌نین تاریخی کؤکلری، ایلکین دونیاگؤروشو، ایبتیدایی معیشت طرزی، قدیم عادت-عنعنه لری، معنوی حیاتی نین باشلانغیجینی ترنّوم ائدن ادبی یارادیجی‌لیغی. آذربایجان میفولوژی‌‌سی احاطه‌لی سیاسی-ایجتیماعی فعالیت دایره سینده هله ده سیرلی قالیر و فولکلورشوناس‌لیق باخیمدان هرطرفلی آراشدیریلمامیشدیر.تورک میفولوژی‌‌سی نین بیر نؤوعودور. 

  عنعنه‌وی مدنیتین آرخایک المنت‌لری فولکلورشوناس‌لیغین بیر سیرا نظری پروبلم‌لری‌نین، خوصوصیله اولوشومو ایله باغلی مسله‌لرین حلینده اساس منبع‌دیر. ایبتیدایی اینانج لارین تحلیلی میفولوژی گؤروش لرین، ائله‌جه ده دیگر ایلکین دوشونجه فورمالاری نین تاریخینی آیدینلاشدیرماق اوچون بؤیوک اهمیت کسب ائدیر. میف، ریتوال، عادت-عنعنه لر و اینانج‌لاردان دوغان مراسیم نغمه‌لری موختلیف یؤنلو إتنیک پروسه‌لری تنظیم‌له‌مکله یاناشی خالقین اؤزونو موعین‌لشدیریب تاریخی پروسه‌‌لرده یئر توتماسیندا خوصوصی‌لشدیریجی لیک فونکسیونونو یئرینه یئتیریر. 

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۹/۱۱/۲۷ |

تورک میفولوژی‌سینده اؤنملی سایی‌لار

دوکتور سهیلا ساریتاش

    سایی‌لار اسکی تورک اینانجی اولان شامانیزمدن باشلایاراق، ایسلامی و ایسلامیت سونراسی دؤنم‌لرده، تورک کولتورونده و اینانجیندا سایی‌لارین اؤنملی اولدوغو گؤرولمکده‌دیر. تورک میفولوژی‌سینده بعضی سایی‌لار قوتسال بیر اؤزل‌لیک داشیر. بیر، اوچ، دؤرد، بئش، یئددی، دوققوز، اون ایکی، قیرخ وس. سایی‌لارین میفولوژی‌‌ده چشیدلی آنلام‌لاری واردیر. تورک میفولوژی‌سینده اؤنملی یئری اولان یوخاریداکی سایی‌لارین فورمولیستیک اولدوغو و بیر چوخ کولتورده  ده راستلانیلدیغی گئرچکدیر. شامانیزمده سایی‌لارین تکرارلانماسی و وورغولانماسی سؤز قونوسویدو.

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۹/۱۱/۱۲ |

تورک میفولوژی‌سینده کؤرپه‌لری لئیلک‌لرین دونیایا گتیرمه‌سی اینانجی‌نین کؤکلری

یازان: دوکتور پروین ارغون

    کؤچری قوشلاردان، اولان لئیلک، یاشام طرزی و گؤرونوشو ایله همیشه اینسان اوغلونون دیقتینی چکمیشدیر. دیگر بیرچوخ قوش نؤوعونه گؤره اوزون ساییلان بیلن یئتمیش ایل‌لیک عؤمور‌‌لری واردیر. چوخ یاشلی کیمسه‌‌‌لره  " لئیلک اتی یئمیش "  دئیلمه‌سی لئیلک ایله اینسان اوغلو آراسینداکی یاخین ایلگی‌یه ایشارت ائدیر. لئیلک‌‌لرین هر ایل عئینی یووایا دؤنمه‌‌‌لری، -تورک‌‌لرین اؤنم وئردیگی وجهی‌ ایله- تک قادینلی یاشاما‌لاری، بالا‌لارینی اوزون سوره یووادا اؤزنله بسله‌مه‌‌‌لری، عاییله‌‌لری نین یاشلی بیری‌‌لری ایله یاخیندان ایلگی‌لنمه‌‌‌لری، اونلارا یییه‌جک تأمین ائتمه‌‌‌لری، اینسان‌لا ایچ- ایچه او‌لاراق ائوین باجاسیندا یاشاما‌لاری اینسان اوغلوندا سایغی اویاندیرمیشدیر. گونوموزده ماهنی‌‌لارا، شعیر‌‌لره و افسانه‌وی متن‌‌لره میفولوژی آنلامی‌یلا قونو اولماغا دوام ائتمیشدیر. لئیلک‌‌لرین  پاییزی کؤچه حاضیرلانیرکن سرگیله‌دیک‌‌لری ویداع تؤرن‌‌لری و یاریش‌لاری دا اینسان اوغلو طرفیندن قوتسال تؤرن‌‌لر او‌لاراق ساییلیردی.[1] 

  بو یازیدا کؤرپه‌‌‌لری دونیایا لئیلک‌‌لرین گتیردیگی اینانجی، تورک اینانج سیستمینده قوش صورتینده تصویر ائدیلن دیشی حامی روح  " اوُمای "  باغلامیندا اینجله‌نه‌جکدیر. قوش بیچیمینده سانیلان اینسان روحو، دوغوم و کؤرپه ایله ایلگیلی او‌لاراق لئیلگین اسکی تورک‌‌لر آچیسیندان داشیدیغی آنلام، بو میفیک تصوّورون آنادولو جوغرافیاسیندا نه شکیلده گونجل‌لندیگی تثبیت ائدیله‌جکدیر. 

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۹/۰۶/۱۶ |

قوردلار و مانقوردلار

دونیا تاریخینه وادبیاتینا یؤن وئرن چوخ زنگین سؤزلو و یازیلی مدنیت عونصورلرینه صاحب اولان تورکلر، کؤچلر، دؤیوشلر و تیجاری علاقه‌لر نتیجه‌سینده بیر چوخ قومله ائتکی‌لشیم ایچینده اولموشلار. بو ائتکی‌لشیم نتیجه‌سینده هله یازی‌نین اولمادیغی دؤورلرده زنگین بیر سؤزلو مدنیت خالقین دیلینده بویدان بویا، نسیلدن نسیله کؤچوروله‌رک گونوموزه قدر گلمیشدیر. سؤزلو مدنیت اورونلریندن افسانه‌لر و داستانلار آیری بیر اؤنمه مالیک‌دیر. داستانلاردا یئر آلان آغاج، ایشیق، قورد وس. کیمی موتیولر داستانلارین کیلید نؤقطه‌لرینی اولوشدورورلار. بو موتیولردن قورد موتیوی، تورکلرین یارادیلیشی و سویلاری‌نین داوامینی ساغلاماسی‌یلا ایلگیلی آنلادیلان افسانه‌لرین وارلیغی سببیندن آیری بیر اؤنمه مالیک‌دیر.

يازان : عباس ائلچین شنبه ۱۳۹۹/۰۱/۳۰ |

Qurdlar və manqurdlar

  Dünya tarixinə və ədəbiyyatına yön verən çox zəngin sözlü və yazılı mədəniyyət ünsürlərinə sahib olan Türklər köçlər, döyüşlər və ticari əlaqələr nəticəsində bir çox qövmlə etkiləşim içində olmuşlar. Bu etkiləşim nəticəsində hələ yazının olmadığı dövrlərdə zəngin bir sözlü mədəniyyət xalqın dilində boydan- boya, nəsildən nəsilə köçürülərək günümüzə qədər gəlmişdir. sözlü mədəniyyət ürünlərindən əfsanələr və dastanlar ayrı bir önəmə malikdir. Dastanlarda yer alan ağac, işıq, qurd vs. kimi motivlər dastanların kilid nöqtələrini oluşdururlar. Bu motivlərdən qurd motivi, Türklərin yaradılışı və soylarının davamını sağlamasıyla ilgili anladılan əfsanələrin varlığı səbəbindən ayrı bir önəmə malikdir.

يازان : عباس ائلچین جمعه ۱۳۹۹/۰۱/۲۹ |

ایل‌آخیر چرشنبه‌لرين ميفولوژي قايناقلاري

 رامازان قافارلي 

فیلولوگییا اوزره عئلملر دوکتورو، پروفئسور

     خالقيميزين میلّي معنوي دَيرلر سيستئمينده اؤنملي يئر توتان يازقاباغي ریتوُاللار دونيا‌نین يارانماسيندا ايشتيراک ائدن دؤرد عونصورله (سو، اود، تورپاق، هاوا) علاقه لنديريلير. بو ریتوُاللار آذربايجان تورکلري‌نین ميفيک تفکّورونون ايزلريني ياشادان قايناق کيمي چوخ عوضسيزدير. 
ایل‌آخیر چرشنبه‌لرله باغلي مولاحيظه‌لرده اساس عونصورلرله علاقه‌لنديريلن هفته‌لرين آرديجيلليغي، دوزومو، ماهیيتي و مرامي شرح اولونور. نووروز بايرامي‌نین منشأييني اساساً زردوشتلوکله باغلايان تدقيقاتچيلارين فيکرينه گؤره، چرشنبه‌لردن بيرينجي تورپاق، ايکينجي يئل، اوچونجو سو، سونونجو اوددور. اونلار قناعتلريني بئله اساسلانديريرلار کي، "نووروزون بيرينجي هفته‌سي تورپاق آييلير.اوتلار قالخير، آغاجلار ياشيللانير، آداملار چؤل ايشلرينه باشلاييرلار. ايکينجي هفته يئل آييلير، کولک اسير، آغاجلار چيچکله‌يير. اوچونجو هفته سو آييلير، آداملار سويون اوستوندن توللانيب آيدينليغا چيخيرلار. دؤردونجو هفته‌ده اود آييلير. آداملار قيشدان قالان آغيرليغي، خسته‌ليگي اود اوستونه تؤکورلر، اوستوندن توللانيب يونگوللشيرلر". 
لاکين سون آراشديرمالار، حاقلي اولاراق، نووروزون منشأيي‌نین زردوشتلوکدن چوخ-چوخ قاباقلارلا، باشليجا اولاراق مالدارليقلا، اکينچيليکله، بير سؤزله، آقرار تصروفاتلا، تفکّور پلا‌نیندا ايسه تورکون قديم ميفيک گؤروشلري ايله باغلي اولدوغونو ثوبوت ائدير. نووروزون کؤکونون چوخ درين قاتلاردا دايانديغي، اولو اجداديميزين طبيعتده‌کي دَييشيکلري سئزديگي، تقويم دوزومونون آرديجيلليغيني آنلاماغا باشلاديغي چاغلارلا سسلشديگي آچيق-آيدين گؤرونور. آنجاق چرشنبه‌لرين نؤوبه‌لشمه‌سي ايله باغلي شرحلرده بير قدر فرقلي مقاملار نظره چارپير. اگر نووروزدان دؤرد هفته چيخساق، اوندا ازل چرشنبه قيشين شاختالي چاغينا دوشور. تورپاغين اويانماسي، اوسته‌ليک ده قارين آلتينداکي اوتلارين جوجرمه‌سي، آغاجلارين يارپاقلاماسي اينانديريجي دئييل. ايکينجي چرشنبه‌ده آغاجلارين چيچکله‌مه‌سي ده يئرينه دوشمور. چونکي هله قاباقدا دلي مارت گلير. 
اودون آخير چرشنبه‌ده اويانماسي و آداملارين اؤز آغيرليقلاريني اونون اوستونه تؤکمه‌سي فيکري ده نووروزو اودو موقدّس سايان زردوشتلوکله باغلاماق قناعتيني آلت-اوست ائدير. فيکرين اؤزونده باشقا بير اويغونسوزلوق دا وار: تورپاغين و هاوا‌نین اويانماسي، ايسينمه‌سي اوچون سبب و واسيطه اولماليدير. بو واسيطه اود چرشنبه‌سيدير کي، او، آخيردا دئييل، سولارين بوزونون سينماسيندان سونرا گلير، يعني ايکينجي‌دير. اونون موطلق شکيلده همين عونصورلردن اولده مئيدانا گلمه‌سي لازيمدير. 

يازان : عباس ائلچین جمعه ۱۳۹۷/۱۲/۱۰ |

نجفزاده عزيزآغا بايرام اوغلو 
فيلولوگييا اوزره فلسفه دوکتورو 
     موسلمان-تورک ميفولوگيياسي‌نین اساس صورتلريندن بيري اولان خيزير آدي نه ايسلاميیتين موقدّس کيتابي قورآندا، نه ده اوندان اؤنجه‌کي سماوي کيتابلاردا چکيلمه‌سه‌ده، تورک خالقلاري آراسيندا ان پوپوليار، اينانجلاردا اؤزونه‌مخصوص ستاتوسو اولان بير موقدّس‌دير. دين‌شوناسلارين فيکرينجه، "کهف" سوره‌سي‌نین 60-جي آيه‌سينده موسا‌نین ايکي دنيزين قوووشدوغو يئرده گؤروشمک ايسته‌ديگي، 80، 81، 82-جي آيه‌لرينده ايسه يول يولداشي اولوب اوندان عئلم اؤيرنديگي شخص محض خيزيردير. 12-13. عصر منبعلرينده طبري، جوزی، قُرطبي کيمي مؤليفلر خيزيرلا باغلي افسانه و روايتلري توپلاميشلار. تدقيقاتچيلار اونون آدي‌نین باليا، کونيه‌سي‌نین ابو ال-عباس، لقبي‌نین ال-خيزير اولدوغونو يازير. خيزير سؤزو ايسه موختليف منبعلرده فرقلي ايضاحيني تاپير. بونلارين سيراسيندا ان گئنيش ياييلاني همين ايفاد‌نین عربجه"ياشيل" ،"ياشيلليق" آنلامينا گلمه‌سيدير. بئله کي، روايته گؤره، خيزير پئيغمبره وئريلن مؤعجيزه‌لردن بيري‌نین آياق آتديغي، اَيلشديگي هر يئرين ياشيللاشماسي اولدوغو اوچون او، بو لقبي آلميشدير. 

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۷/۱۲/۰۲ |

تورک ميفولوژي تفکّورونده خيدير نبي بايرامي 
اولکر نبي‌يئوا
باکي دؤولت اونيوئرسيتئتي‌نين پروفئسورو، فيلولوگييا اوزره عئلملر دوکتورو 

    تورک‌سويلو خالقلارين ميفيک دوشونجه‌سينده طبيعتين اويانيشيني موژده‌له‌ين، يازين، ياشيلليغين صبيرسيزليکله گؤزله‌نيلمه‌سيني ترننوم ائدن، بوللوق، برکت، فيراوانليق اينانجلارينين رمزي کيمي اوزون عصرلر بويو يوردوموزدا کئچيريلن بايراملاردان بيري "ياز آغزي خيزير" ،"خيدير نبي" ،"خيدير ايلياس" ،ياخود "قيش‌ياريسي" بايراميدير. بو بايرام تاريخاً اساساً کيچيک چيلله‌نين حؤکم سوردوگو عرفه ده، داها دوغروسو، فئورالين ايلک اون‌گونلوگونده، تقريباً فئورالين 9-11-جي گونلرينده کئچيريلميشدير. 

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۷/۱۲/۰۱ |

میفولوگییا و  فولکلورلا ايلگيلي بعضی اورتاق ديل عونصورلري‌نین قايناغي 
پروفئسور دوکتور  ووقار سولطانزاده
دوغو آق‌دنيز اونيورسيته‌سي، تورکجه ائیيتيمي بؤلومو

کؤچورن: عباس ائلچین

اؤزت 
مقاله‌ده آند ايچمک دئییمي‌نین، ناخيش کلمه‌سي‌نین اولوشدوردوغو بير سیرا دئییملرين و بير وارميش، بير يوخموش تورونده قاليب ايفاده‌لرين قايناغي آراشديريلماقدادير. بونلاري بيرلشديرن اؤزلليک، میفولوگییا ايله، فولکلورلا ايلگيلي اولمالاري و هامیسی‌نین مئزوْپوْتامیا قايناقلي اولماسيدير. آند ايچمک دئییمي‌نین کؤکني، اسکي چاغدا يايغين شکيلده اويغولانان، بابيل، هيتيت، پهلوي، ايبراني و چين قایناقلاريندا بحث ائديلن، تاثيري تورکلرين ياشاديغي بؤلگه‌لر داخيل گنيش جوغرافيادا گؤرولن بير آند ایچمک گله‌نگينه دايانديريلماقدادير. سؤز قونوسو گله‌نکده آند ايچَنه سؤزلو آندلا یاناشی، بير مادّه ده اوددورولوردو. بو مادّه‌نین يالاندان آند ايچنه ضرر وئره‌جگینه اينانيلیردی. 
تورک خالقلاري‌نین و قونشو خالقلارين میفولوگییاسیندا گؤرولن ناخيش عونصورونون و بونونلا ايلگيلي دئییملرين، آتاسؤزلري‌نین قایناغي، سومئرلرين ايلاهي بير گوجو تمثيل ائدن و سؤزده ناخيش، چيزگي؛ دوزن آنلامينا گلن Giš-ḫur میفولوژی فيقوُرونا باغلانماقدادير. اورتا آسيا، قافقازلار، ياخين دوغو و آنادولودا ياشايان خالقلارين بير وارميش، بير يوخموش (بيري واردي، بيري يوخدو؛ بولغان‌ميدي بولماغان‌ميدي؛ يکي بود، يکي نه بود؛ كَانَ يَا مَا كَانَ وس.) تورونده مشهور ناغیل باشلانغيجي فورمولونون ده ايلک تثبيت يئري سومئر متنلري‌دير. 

آچار سؤزلر: اورتاق ديل عونصورلري، دئییم، ناغیل باشلانغيجي قاليبلاري، میفولوگییا، کؤکن 

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۷/۱۱/۱۷ |

سومئر و تورک فولکلوروندا بوزقورد اوبرازی

ایسلام صادیق

کؤچورن: عباس ائلچین

     قورد اوبرازی، تورک فولکلوروندا و میفولوگییاسیندا قورد اوبرازی‌نین خصوصی یئری وار. بو اوبراز حاقّیندا ایندییه قدر چوخ یازیلیب و هله چوخ یازیلاجاق، چونکی اونون پوئتیک تحلیل اوچون وئردیگی ماتئریال زنگین، ایمکانلار گئنیش‌دیر. هر بیر آراشدیریجی قورد اوبرازینا فرقلی آسپئکتدن یاناشیر، اونو اؤز تحلیل پریزماسیندان کئچیریر، اونا گؤره ده همیشه یئنی سؤز دئمک، یئنی فیکیر سؤیله‌مک اولور.

«کیتابی-دده قورقود» و «کوراوغلوو» ائپوسلاریندا قورد اوبرازینا خوصوصی محبّت اولدوغو آیدین گؤزه چارپیر. ایندی بللی اولور کی، بو سئوگی‌نین، سایغی‌نین کؤکو «بیلقامیس»آ باغلی‌دیر. «کیتابی-دده قورقود»دا «قورد اوزو موبارک‌دیر»، «یئنی باییرین قوردونا بنزه‌ردی ییگیدلریم»، «ایسسیز یئرین قوردو کیمی اولاشدیلار»، «آزوای قورد انیگی ائرکگینده بیر کؤکوم وار» (۱، ص.۱۱۱، ۱۱۴، ۱۴۷)، «کوراوغلو»دا «نه قدر سفیل گزره‌م، آدیم قورد اولدو، قورد اولدو»، «کوراوغلونون قورد اوغلویام» کیمی میصراعلار چوخدور و بونلار بیزه تانیش‌دیر. هر ایکی ائپوس تورک پوئتیک تفکّورونون محصولودور. قورد بور­دا تورک کاراکتئری‌نین ایفاده‌سی اوچون سئچیلمیش اوغورلو بدیعی تصویر واسطه­سیدیر، بنزه‌تمه‌دیر.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۷/۱۱/۰۸ |

آذربایجان تورکلری‌‌نین میفولوگییاسیندا دونیا داغینا اینام

  رامازان قافارلی

فیلولوگییا اوزره عئلملر دوکتورو، پروفئسور

دونیا‌نین داغدان ایداره اولونماسی

 بو ایدئیا‌نین ۱۲-جی یوزایللیک‌ده یازییا آلینان («مونیس‌نامه»ده) میفیک مودئلی گؤستریر کی، آذربایجان‌لیلاردا دونیا داغینا اینام چوخ گوجلو اولوب. خالق آراسیندا دیللر ازبری اولان بیر سیلسیله بایاتیلارین بو گون ده داغلارا مراجیعتله (آ داغلار، اولو داغلار...) باشلانماسی، اینسانلارین دردلرینی اولو داغلارلا بؤلوشمه‌سی همین اینانجدان دوغور:

داغلارین قاری درمان، یاراما ساری درمان...

 هَرکاییل-هئراکل-کوْراوقلو میفینده‌ داغ کولتو.

 آذربایجانین ائلدنگیزلر سولاله‌سی‌نین ولیعهدلری‌نین بؤیوک موعلّیمی، گنجه‌لی ال-اوستادین «مونیس‌نامه» ( XII عصرده یازیلمیشدیر، کیتابین الیازماسی ۱۹۲۰-جی ایلده گنجه‌دن لوندونا آپاریلیب، حال-حاضردا اثرین یئگانه نوسخه‌سی «بریتانییا» موزئیین‌ده ساخلانیلیر) اثرینده قاف داغی حاقیندا یازیلانلار آتش‌پرستلرین آلبوروز دونیا داغینا عایید تصوّورلرینی تاماملاییر. کایناتین باشلانغیجی، چوخسایلی باشقا دونیالارا گئدن یوللار دا قاف داغیندا گؤستریلیر. یئر اوزونون بوتون تورپاقلاری اورا باغلانیر. کایناتین دوز اورتاسیندا یئرلشدیگی اوچون دونیا اونون زیروه‌سیندن نوخود بویدا گؤرونور. قاف ماوی زومروددن یارادیلیب. ال-اوستاد یازیر: «اساتیر قورویوجولاری‌‌نین بعضیلری سؤیله‌ییرلر کی، قاف آنجاق خریزوْلیتدن (قیزیلا چالار یاشیلیمتیل-ساری رنگلی قیمتلی داش) عبارتدیر و دونیا اوزرینده‌کی گؤی اونا گؤره ماوی‌دیر کی، اوندا خریزوْلیت-داغ عکس اولونور». دونیا‌نین بوتون دامارلاری قاف داغی‌‌نین هامیسی‌ - قورویوجوسو هَرکاییلین الینده جمعلشیردی. دونیادا ائله بیر شهر، کند، ویلایت، اؤلکه، گوشه یوخ ایدی کی، یئرآلتی دامارلاری ایله قاف داغلارینا باغلانماسین. آللاهین هانسی اؤلکه‌یه غضبی توتسا، هَرکاییل اونون سو دامارلارینی کسیردی، نملیگین قارشی‌سی آلینیردی، اورادا قوراقلیق و فلاکت باش آلیب گئدیردی؛ بوتون بولاقلار، آرخلار، چایلار قورویور، بیتکیلر، اوتلار سوسوزلوقدان محو اولوردو. زلز‌له‌‌نین ده باش وئرمه‌سینه سبب تانری‌‌نین اینسانلارا غضبی‌دیر. هَرکاییل اولو آللاهدان امر آلان کیمی، آداملاری قورخوتماق مقصدیله او دیارین قافداکی دامارلارینی برک-برک سیلکه‌له‌ییر، نتیجه‌ده یئرین آلتی اوستونه چئوریلیر، یا دا یئر یاریلیب، بوتون جانلیلاری اوُدور. هَرکاییل دئییردی: «تانری‌نین بویروغو اولسا، قاف داغیندان کئچن بوتون دامارلارا کوی وورارام، دونیا جهنم تک جانلیلارین باشینا دارالار. لاکین یارادا‌نین قایغیسی ایله چوخلاری‌نین قوللوغوندا دورورام، بؤیوک گوناه ایشله‌دنلرین ایسه یاشادیقلاری اراضیلرین دامارلارینی بوروب، اونلاری مین جور اذییّته دوچار ائدیر‌م». دونیانی ایداره ائد‌ن قاف داغی نهنگ اؤکوزون باشینداکی ۲ بوینوزونون آراسیندا یئرلشیر. بو اؤکوزون بؤیوکلوگو ۱۰۰۰ ایللیک یول مسافه‌سینه برابردیر.

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۷/۱۰/۲۵ |

تورکلرده `دوغو`-نون اؤنمي 

بهاالدین اؤگل

کؤچورن: عباس ائلچین
    گونشين دوغدوغو طرف اولان دوغو(شرق)، تورکلرين ان چوخ اؤنم داشييان و قوتلو بير يؤنو ايدي. چينليلر ايسه، داها چوخ گونشين گزينديگي بؤلگه اولان گونئیه‌ اؤنم وئريردیلر. چينليلر دونيايا يؤنلمک ايسته‌ديکلري زامان، اوزلريني گونئیه چئویریر، باتييا(غربه) ساغ و دوغويا سوْل دئییردیلر. بو اينانيش، هون دؤولتيندن بير چوخ اورتا آسيا و حتّی ايسلام-تورک دؤولتينه قدر ياييلميشدير. تورکلر ايسه، چينليلرين ترسینه، دونيايا يؤنلمک ايسته‌ديکلري زامان، اوزلريني دوغویا دؤندریردیلر.بو سببله گؤک تورکلر دوغويا، ايلَري (ايلگرو) دئیردیلر. یعنی، "ايلري‌يه دوغرو، سونسوزلوغا" قدر دئمکدیر....

   داها سونراکي چاغلاردا دوغويا اؤن، یعنی اسکي تورکجه اؤنگ سؤزوندن تؤره‌ين اؤنگدين ده دئیلمیشدیر. چين قايناقلاري، هونلارين گؤک تورکلرين دوغونو قوتلو توتدوغونو و بو يؤنلره سلام وئردیگيني ده يازار. موغوللاردا دا بو عادت مؤوجوددور. چينگيزخانين دا سيخيشديقجا قوتسال بير داغ اولان بوُرکان-کالدوُن داغينا چيخیب گونشه سلام وئرديگيني بيلیریک. طبیعی اولاراق بو تؤرنلر، داها چوخ گونشين دوغدوغو زامان اولوردو. اساسن بيزيم دوغويا "گون دوغوسو" و اسکي تورکلرين "کون توغسيق" دئمه‌لري‌نين سببي ده، هرحالدا بونونلا ايلگيلي اولمالي‌ ايدي. 

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۷/۰۸/۰۸ |

تورکلرده قوتسال حئیوانلار

بهاالدین اؤگل

کؤچورن: عباس ائلچین

تورکلرده قورد، اؤکوز، گئییک(مارال)، آت، آسلان، قارتال، بالیق، دوه، قاپلان، آیی، سامور" وس.حئیوانلار قوتسال ساییلمیشدیر. بو حئیوانلاردان بعضیلر "حئیوان آتا" اینانیشی ایچریسینده قوتسال وارلیقلار اولاراق دوشونولموش و جئشیدلی تورک بویلاری‌نین سویونون قایناغی اولان حئیوانلار اولاراق گؤرولموشدور.

گؤک‌تورک تؤره‌ییش دستانیندا گؤرولن قورد موتیوی، توغلار و بایراقلارین تپه‌سینده یئر آلما یولویلا بیر دؤولت سمبولو اولموشدور.(ص.115) بونون یانیندا قورد، باشچی و قورتاریجی ایشلَوینده ده قارشیمیزا چیخیر.

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۷/۰۸/۰۳ |

قيرخ ساييسی‌نین سيرري

دوکتور بکير شیشمان
کؤچورن:عباس ائلچین

تورک کولتورو ايچريسينده اوچ، دؤرد، يئددي، دوققوز و قيرخ ساییلارین اؤزللیکله ديني و ادبي ایچَریکلی متنلرده سيخليقلا کئچديگي بيلينمکده‌دير. بو ساییلارین بير قيسمي ميفولوژيک دؤنملره قدر چاتا بيلديگي کيمي بير قيسمي ده تاريخي سورَچ ايچريسينده چئشیدلی دينلرين، کولتورلرین و ادبي اورونلرین ائتکیسیله اؤِزل و سمبولیک بير آنلام قازانميشلار. بونلارين ايچريسينده اؤِزللیکله قيرخ ساييسی‌نین اؤِزل بير يئري واردير. قيرخ سايیسي اورتا دوغو، اورتا آسییا، آنادولو و ايراندا یایغین بير بیچیمده بيلينمکده و ده ایشله‌دیلمکده‌دير. بو سایی داها چوخ ایشلَوسل و تخمينن بير رقمي ايفاده ائتمکله بيرليکده سمبولیک بير آنلامي واردير. ریاضییات باخیمیندان 1، 2، 4، 5، 8، 10 و 20-ه بؤلونه بيلر و بو اؤزللیگيندن اؤتَري ده برکتلي بير سایی اولاراق قبول گؤرموشدور.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۷/۰۷/۱۶ |

اوخ-ياي؛ عدالت، بيلگه‌ليک و دنگه 
نورآي بيلگيلی
     اورخون و يئني‌سئي يازيتلاريندا ایشله‌دیلن گؤک‌تورک حرفلريندن "اوخ" اوخونان حرف "اوخ" شکلينده، "آي" يا دا "ياي" اوخونان حرف "ياي" شکلينده‌دير. 
     تورکلرده اوخ و ياي ساواش آلتي‌نين اولماسي‌نين ديشيندا، تورک کولتورونده و ميتولوژيسينده ده اؤنملي يئره صاحیب متافوْرلاردير. 
      اوخ گونشين دليجي و ياندیریجی ايشينلاريني،ياي ايسه شکيل و ائتيمولوژيک آنلام اعتيباري ايله "آي"یي سمبوليزه ائدر.دولاييسييلا تورکلرين أريل و ديشيل يين-يانگ سمبوللري ده اوخ و ياي-دير. يين و يانگ کلمه‌سي‌نين اویغور تورکجه‌سي ايله سؤيله‌نيشي ياروق و قاراريغ-دیر. ياروق؛ "ايشيق" آنلامينا گلير گوندوز و گونشي سيمگه‌له‌یر. قاراريغ ايسه "قارانليق" آنلاميندا ایشله‌نیلیر، گئجه‌ني و آي-یي سيمگه‌له‌یر. 
     ضييا گؤک‌آلپ "اوخ" کلمه‌سي‌نين ان آرخايک آنلامي‌نين "عاغيل" اولدوغونو سؤيلر. نئجه‌کی "اوْقوش" کلمه‌سي ده "عاغيل" و "ذکا" معناسيندا ایشله‌نیلیر. 
     "اوخ" کؤکو ايله باشلايان، اوخو-اوخوماق-اوخول کلمه‌لري ده عاغیل‌لانماق، آيدينلانماق، اؤیرنمک باغلاميندا دوشونولورسه "اوخ" کلمه‌سي چوخ آرتیق آنلام قازانير. نئجه‌کی اسکي تورکلر بيلگي ايلَتمک و خبرلشمک اوچون اوخلار ایشله‌دیردیلر. 
     ایلياده-یه گؤره شامانيزمده اوخ و ياي، کوزميک اوُچوش و تانرييا چاتميش آدام ايله باغلانتيلي بير سمبوليزمدي. 
     تورک قاغانلارين تاختا چيخيشلاريندا تانريدان قوُت آلديقلاري دوشونولدوگونده، بو سمبولو ايکوْنوْگرافيک اولاراق ایشلتمه‌لری داها بير آنلام قازانير. 
     اوخ و ياي حاکيمييت و حوکومدارليق سمبولو اولاراق دا ایشله‌دیلمیشدیر. بو باغلامدا عدالتينده سيمگه‌سي اولموشدور. 
     اوغوز قاغان دستانينداکي اوخ و ياي، اوغوز قاغان و اوغوللاري‌نين صاحيب اولاجاقلاري توپراقلاري گؤستَرن بير آلئگوْريدير. 
     اوغوز قاغان دؤولت تشکيلاتيندا بوْز اوخلاري ساغ قول، اوچ اوخلاري سول قول اولاراق ايکي‌يه آييرميشدی. 
    تورک ميتلرينده بيلگه‌ليک و عاغیل تنگريسي مئرگئن "عاغیللی مئرگئن تنگري" آدي ايله بيلينير. مئرگئن اوخچو تانريدير و ديلکلري يئرينه گتيرير. 
    هر شيي بيلن، "عاغیللی" مئرگئن تنگری گؤیون 7. قاتيندا اوتورور. مئرگئن کلمه آنلامي اولاراق اوخچو نيشانچي آنلامينا گلير.  هر شئيي بيلديگي اوچون هر شئيه گوجو چاتار. اوخو و يايي واردير. بيلگه‌ليگي‌ ايله آتديغي اوخ هدفيني چاشماز. اينسانلارا بيلگه‌ليک وئرير. او بيلگه تانريدير، بيليمي و فلسفه‌ني سيمگه‌له‌یر. 
کؤچورن: عباس ائلچین

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۷/۰۴/۲۵ |

سیبیری تورکلری نین میفولوژیسینده آی، گونش و اولدوزلار

کؤچورن: عباس ائلچین                                                      

 سيبيری بؤلگه‌سينده ياشايان تورک خالقلاري‌نين (توُوالار، آلتايلار، خاکاسلار، تئلئوُتلار، ياکوُتلار و.س.) میفولوژیسينده آي، گونش و اولدوزلارين يئري

     تورک میفولوژیسينده گونش، اؤنجه‌لري داها بؤیوک بير اؤنمه صاحیب ایدی. م.س. 763 ده اويغورلار "ماني" مذهبيني قبول ائدينجه، ياواش ياواش "آي" دا بؤیوک بير اؤنم قازانماغا باشلاميشدي. بونونلا بیرلیکده بؤیوک هون دولتي زاما‌نيندا هم گونش، هم ده آيا، آيري آيري سايغي گؤستريلديکدن سونرا، قوربانلار کسيلديگيني ده بیلیریک. "تورکلرده گونش دوغونون، آي دا باتي‌نين سمبولو ايديلر". طبیعی اولاراق زامان زامان، بوتون بو دوشونجه دوزنلري دئییشیگه اوغرامیشدی. مثلن، تئلئوُت تورکلرينه عایید بير افسانه‌ده، "آي قوزئیين و گونش ده، گونئیين سمبولو ايديلر". بو يؤنله‌مه، گؤیون ان اوست قاتيندا دوران "گؤی قارتالي"‌نين دوروشونا گؤره دوزله‌نیلمیشدی. سؤيلنديگينه گؤره، "بو قارتالين سول قانادي آيي، ساغ قانادي دا گونشي اؤرتوردو". بو دوروما گؤره قارتالين باشي‌نين دوغويا باخماسي گره‌کيردی. بو دوروش دا، تورک میفولوژیسينه اويغون بير يؤنله‌مه ايدي. يئنه عئيني افسانه‌يه گؤره آي، قارانليقلار و گئجه‌لر ديياري اولان قوزئیين؛ گونش ده آيدينليغين حؤکم سوردوگو و گوندوزلر ديياري اولان گونئیين سمبولو ايديلر.

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۵/۰۸/۲۵ |