ایل‌آخیر چرشنبه‌لرين ميفولوژي قايناقلاري

 رامازان قافارلي 

فیلولوگییا اوزره عئلملر دوکتورو، پروفئسور

     خالقيميزين میلّي معنوي دَيرلر سيستئمينده اؤنملي يئر توتان يازقاباغي ریتوُاللار دونيا‌نین يارانماسيندا ايشتيراک ائدن دؤرد عونصورله (سو، اود، تورپاق، هاوا) علاقه لنديريلير. بو ریتوُاللار آذربايجان تورکلري‌نین ميفيک تفکّورونون ايزلريني ياشادان قايناق کيمي چوخ عوضسيزدير. 
ایل‌آخیر چرشنبه‌لرله باغلي مولاحيظه‌لرده اساس عونصورلرله علاقه‌لنديريلن هفته‌لرين آرديجيلليغي، دوزومو، ماهیيتي و مرامي شرح اولونور. نووروز بايرامي‌نین منشأييني اساساً زردوشتلوکله باغلايان تدقيقاتچيلارين فيکرينه گؤره، چرشنبه‌لردن بيرينجي تورپاق، ايکينجي يئل، اوچونجو سو، سونونجو اوددور. اونلار قناعتلريني بئله اساسلانديريرلار کي، "نووروزون بيرينجي هفته‌سي تورپاق آييلير.اوتلار قالخير، آغاجلار ياشيللانير، آداملار چؤل ايشلرينه باشلاييرلار. ايکينجي هفته يئل آييلير، کولک اسير، آغاجلار چيچکله‌يير. اوچونجو هفته سو آييلير، آداملار سويون اوستوندن توللانيب آيدينليغا چيخيرلار. دؤردونجو هفته‌ده اود آييلير. آداملار قيشدان قالان آغيرليغي، خسته‌ليگي اود اوستونه تؤکورلر، اوستوندن توللانيب يونگوللشيرلر". 
لاکين سون آراشديرمالار، حاقلي اولاراق، نووروزون منشأيي‌نین زردوشتلوکدن چوخ-چوخ قاباقلارلا، باشليجا اولاراق مالدارليقلا، اکينچيليکله، بير سؤزله، آقرار تصروفاتلا، تفکّور پلا‌نیندا ايسه تورکون قديم ميفيک گؤروشلري ايله باغلي اولدوغونو ثوبوت ائدير. نووروزون کؤکونون چوخ درين قاتلاردا دايانديغي، اولو اجداديميزين طبيعتده‌کي دَييشيکلري سئزديگي، تقويم دوزومونون آرديجيلليغيني آنلاماغا باشلاديغي چاغلارلا سسلشديگي آچيق-آيدين گؤرونور. آنجاق چرشنبه‌لرين نؤوبه‌لشمه‌سي ايله باغلي شرحلرده بير قدر فرقلي مقاملار نظره چارپير. اگر نووروزدان دؤرد هفته چيخساق، اوندا ازل چرشنبه قيشين شاختالي چاغينا دوشور. تورپاغين اويانماسي، اوسته‌ليک ده قارين آلتينداکي اوتلارين جوجرمه‌سي، آغاجلارين يارپاقلاماسي اينانديريجي دئييل. ايکينجي چرشنبه‌ده آغاجلارين چيچکله‌مه‌سي ده يئرينه دوشمور. چونکي هله قاباقدا دلي مارت گلير. 
اودون آخير چرشنبه‌ده اويانماسي و آداملارين اؤز آغيرليقلاريني اونون اوستونه تؤکمه‌سي فيکري ده نووروزو اودو موقدّس سايان زردوشتلوکله باغلاماق قناعتيني آلت-اوست ائدير. فيکرين اؤزونده باشقا بير اويغونسوزلوق دا وار: تورپاغين و هاوا‌نین اويانماسي، ايسينمه‌سي اوچون سبب و واسيطه اولماليدير. بو واسيطه اود چرشنبه‌سيدير کي، او، آخيردا دئييل، سولارين بوزونون سينماسيندان سونرا گلير، يعني ايکينجي‌دير. اونون موطلق شکيلده همين عونصورلردن اولده مئيدانا گلمه‌سي لازيمدير. 

سو چرشنبه‌سي، ياخود ازل چرشنبه 
اولو بابالاريميز حاقلی اولاراق بئله حساب ائتميشلر کي، "سولو ائو آباد، سوسوز ائو برباد اولار". تصادوفي دئييل کي، موقدّس ایل‌آخیر چرشنبه‌لرين بيرينجيسي سو ايله باغليدير. چونکي سو حياتين، جانليليغين، ياشاماغين اساس منبعي‌دير. ميفيک تصوّورلرده اولدوغو کيمي، گئرچکليکده ده طبيعتين اويانماسينا تکان وئرن باشليجا قووّه‌دير. سو هر شئيين ازلي، باشلانغيچ نؤقطه‌سي‌دير. بوتون وارليقلارين مئيدانا گلمه‌سينه و يئر اوزرينده مؤوجودلوغونا سبب سودور. سوسوز حياتين داوامي مومکون دئييل. 
ماراقليدير کي، سو چرشنبه‌سيندن سونرا اود چرشنبه‌سي گلير. اگر بيرينجي سويوغون سينماسي، قارلارين و بوزلارين اريمه‌سي، سولارين آخيب چايلاري دولدورماسي ايله علاقه لنديريليرسه، ايکينجيسي اونون سببي کيمي نظره چارپير – اود، ايستي اولماسا قارلار، بوزلار اريمز.محض اونا گؤره ده اينانجلاردا، آتالار سؤزو و مثللرده سو ايله اود بيرليکده تقديم اولونور: "اودو سو ايله سؤندورمک گوناهدير" ،ياخود: "سو ايله اودون نه اويونو؟". 
آذربايجان تورکلري‌نین قديم اينانجينا گؤره، سو آناسي – سو روحو دومانلي هاوادا غفلتاً گؤلدن چيخير و الينده‌کي قيزيل قابدان راستلاشديغي آداملارا دوغرو سو چيله‌يير. دامجيلار کيمين اوستونه دوشسه، او آدام همين گون شرله قارشيلاشير. دوغرودان دا، ائله کي، دومانلي هاوادا ياغيش دامجيلاماغا باشلايير، غفلتاً آدامين اوزونه سو دوشنده، سکسه‌نير، قورخو حيسي کئچيرير. بيزجه، ديليميزده "گؤزوم سندن سو ايچمير" دئييمي ده همين اينانجلا علاقه‌دار يارانميشدير. 
سو آناسي – عوموم‌تورک ميفيک تفکّورونون محصولودور و سو روحونا وئريلن آددير. کازان و غربي سيبير تورکلرينده "سوُو آناسي" ،قاراچايلاردا "سوُوُ آناسي" ،سيبير تورکلرينده "سوُ اييه‌سي" (يعني صاحيبي، يييه‌سي) آدييلا اينسان جيلدينده چاي سولاري اوزرينده گؤرونور، سحرلر دان سؤکولنده آغ، اوزون ساچلاريني قيزيل ديشلي داراقلا دارايير. اونا قارشي حؤرمتسيزليک ائديلسه، قوراقليق اولار، اينسانلار ياشايان يئرلري خسته‌ليک بوروير، سو بوتون جانليلاري ديبينه چکر، چايدان کئچنلر بوغولارلار. ميفلرده "سو باباسي" ،"سو اوشاقلاري" آدلانان روحلارا دا تصادوف ائديلير. 
سو روحلاري‌نین بعضيلري آنجاق شر ايشلرين تمثيلچيسي کيمي گؤستريلير، گئجه‌لر يولا چيخان سادلؤوح آداملاري آلداديب اؤزلري ايله سويا دوغرو آپاريرلار. شر سو روحلاري اکثر حاللاردا اوزون، داغينيق، گوموشو ساچلي قاري صيفتينده پئيدا اولورلار، اللرينده قيزيل سو قابي و يئکه ديشلي قيزيل داراق توتورلار. باشقيردلارين اينانجينا گؤر، "سو اييه‌سي" دونياداکي بوتون سولارين صاحيبکاريدير. او، اؤز بؤيوک عاييله‌سي ايله گؤللرين ديبينده يئرلشن ايري داشلارين آلتيندا ياشايير. اونون وار-دؤولتي باشيندان آشيب-داشير. لاکين شر روحلاردان فرقلي اولاراق "سو اييه‌سي"‌نین، ائلجه ده قوهوملاري‌نین اينسانلارا هئچ واخت زيياني دَيمير. چوخ حاللاردا هميشه‌آخار بولاقلار و چايلارين منبعلري موقدّس يئرلر ساييلير. 
سو چرشنبه‌سي مراسيمينده دان يئري سؤکولنده جاماعات سو اوستونه گئدير. ايلک نؤوبه‌ده، هامي ال-اوزونو يويور، بير-بيري‌نین اوزرينه سو چيله‌يير، آرخ اوستوندن آتدانيرلار. اسکي ايناما گؤره، سو چرشنبه‌سينده گونشين شفقده گؤروندوگو آندان شوعالاري‌نین يالاديغي سو تزه و موقدّس حساب ائديليردي. همين سودا يويونان اورگينده توتدوغو آرزويا چاتيرميش. تدقيقاتچيلارين فيکرينجه، خيزيرين ديريليک چئشمه‌سيندن سو ايچديگي و کوروغلونون قوشابولاقدان کؤپوکلو سو گؤتوردوگو گون محض ازل چرشنبه اولموشدور. 
اولولاريميز سو قيراغيندا، بولاق باشيندا، آرخ کناريندا سويا موراجيعتله نغمه‌لر اوخويوردولار. عومومییتله، نغمه‌لرده چوخ حاللاردا آنالار چايلاردان، گؤللردن غوربته دوشن اوغلانلاري‌نین سوراغيني ايسته‌ييرلر. "کيتابي-دده قورقود"دا سو اونا گؤره آيدينليق ساييلير کي، تانري‌نین اوزونو گؤرموشدور. بير باياتيدا ايسه قيزين ان عومده آرزوسو سويا چئوريلمکدير. اونون "کاش کي، من سو اولايديم، سو قيزلارين يوکييدي" ايستگينده سويون قادين باشلانغيج اولماسينا ايشاره اولونور. 

اود چرشنبه‌سي 
ميفولوژي تصوّورلرده دونياميزين يارانماسينا تکان وئرن ايکينجي موهوم عاميل اوددور. اسکي اينانيشلاردا اودو گونشله، ايشيقلا، گوندوزله علاقه لنديريرديلر. اولولاريميز اونا دان ("دان يئري سؤکولور" دئييمينده ايندي ده ايشله‌ديلير) دا دئييرديلر. 
دؤرد عونصورون قديم شرق تقويملرينده قضالار کيمي خاراکتئريزه ائديلمه‌سي‌نین اساسيندا اونلارين ايکيلي ماهيیتينه (هم ياراديليشا، هم ده محوه خيدمت ائتمه‌لري) اينام دايانير. بئله کي، اود اينکيشافين، مدنيیتين تکان‌وئريجي قووّه‌سي تک گؤستريلمکله ياناشي، هم ده يارانانلاري يانديريب کول ائدير، فلاکتلرين منبعيينه چئوريلير. تصوّورلرده اودون خئييرخاهليغينا، يوخسا شرّين، زييانلارينا بيرينجي اينانيلديغيني موعيّنلشديرمک چتيندير. ميفلرده تئز-تئز اوستونلوک بيريندن ديگرينه اؤتورولور. مثلاً، "مونيسنامه"ده گؤستريلير کي، آللاه ايلک اولاراق جهنّمي ياراتميشدير. اونون گؤستريشي ايله جهنّمين پالچيغي مين ايل قايناديلديغيندان قيپ‌قيرميزي قيزارميش، سونرا تکرار مين ايل ده قايناديلميشدير کي، کؤزرمه‌سي آغارسين. بوندان سونرا يئنه مين ايل قايناديلميشدير و نتيجه‌ده جهنّمين تورپاغي‌نین رنگي قاپ‌قارا قارالميشدير. بئله‌جه، جهنّمه هميشه‌ليک ظولمت و قارانليق چؤکولموشدور. ميفدن آيدين اولور کي، آللاه جهنّمين ابدي اودونو ياراتماقلا دونيا‌نین باشقا ائلئمئنتلرينه حيات وثيقه‌سي وئرميشدير. 
تانريلارا مخصوص اودون اينسانلارا اؤتورولمه‌سينه حصر اولونان ايلکين ميفلرده ايسه اوجاغين الده ائديلمه‌سي ايله عاييله‌نین تملي قويولور، اينسانلار ائو تيکمگي اؤيره‌نيرلر. لاکين ان ايبتيدایي اينانيشلاردان گؤرونور کي، گؤزونو دونيايا ايلک آچان بشر اؤولادي‌نین قارشيلاشديغي طبيعي فلاکتلرين بيرينجيسي يانغينلاردير. اود "رام" ائديلندن، يعني اينسان چاخماق داشي ايله قورو اوتو آلوولانديرماغي اؤيرنندن سونرا ايسه اونلار دان سؤکولنده قارانليغي قوووب گوندوزو عمله گتيرن گونشين ده اوددان، ايشيقدان تؤره‌ديگيني ظنّ ائتميشلر. يئري گلميشکن، بير ده وورغولاييريق کي، يازقاباغي مراسيملرده قالانان تونقاللارين کؤکونو آتشپرستليکله باغلايانلار يانيليرلار. زردوشتلوکده اود تانري‌نین نيشانه‌سيدير، موقدّس‌دير. اودا قوربانلار کسيلير، بعضاً اينسا‌نین اؤزونو ده قوربان کيمي تونقالا آتيب يانديريرلار. اودلا باغلي يازقاباغي مراسيملرده ايسه تونقاللارين اوستوندن توللانيب آزار-بئزاري اودون اوستونه تؤکورلر. تانرييا بو جور "حؤرمتسيزليک ائديلمه‌سي" آتشپرستليکده مومکون اولا بيلمزدي. 
قديم اينسانلار اودو الده ائتمه‌ميشدن اوّل بير يئرده قرار توتا بيلميرديلر. ماغارادان-ماغارايا، بير اراضيدن باشقاسينا کؤچوردولر. سويوقلارين دوشمه‌سي اونلاري سرت شاختالي ايقليمدن مولاييم هاوالي يئرلره گئتمگه وادار ائديردي. اودو الده ائتمکله اونلار اوتوراق حياتا کئچديلر، بير ماغارادا قرار توتدولار. سويوغا داوام گتيره بيلديلر. اونا گؤره ده تورک ديلينده اودون بئشيگي حساب ائديلن "اوجاق" سؤزو نئچه عصرلردير کي، يورد، منزيل، وطن، نسيل معنالاريندا دا ايشله‌نير. بير آدامين کؤکونو کسمک ايسته‌ينده اونا "اوجاغين سؤنسون" - دئييرلر. ائلجه ده اود ترقّي‌نین، اينکيشافين تمل داشلاريندان حساب ائديلير. 
يونان ميفينه گؤره، اودو اينسانلارا باغيشلايان پرومئتئي اوليمپ آللاهلاريندان چوخ-چوخ اوّلکي تصوّورلرين محصولودور. اونون منشأييني بولقارلارا و سکيفلره عاييد ائديرلر. هر ايکي حالدا پروتوتورکلرله باغلانير. پرومئتئي قاياليقلاردا، سويوق، قارانليق داش ماغارالاردا حئيوانلار کيمي عؤمور سورن بشر اؤولادينا ائو تيکمگي، گمي قاييرماغي، تصروفاتلا مشغول اولماغي، پالتار گئيمگي، سايماغي، يازيب-اوخوماغي، ايلي فصيللره، آيلارا، هفته‌لر، گونلره آييرماغي، آللاهلارا قوربانلار گتيرمگي، فالا باخماغي اؤيرتميشدير. پرومئتئي سؤزونون معناسي يونانجا "مودريک" ،"گله‌جکدن خبر وئرن" دئمکدير. 
و دونيا‌نین اکثر ديللرينده ايشلنن "اوجاق" سؤزونون تورک منشألي اولماسينا هئچ کس شوبهه ايله ياناشمير. محض آذربايجان تورکلري‌نین ديلينده بو گون ده ايشلنن "اوجاغين سؤنمه‌سين" آلقيشي‌نین همين ميفيک تفکّورله باغليليغيني دانماق موموکون دئييل. آذربايجان اکثر قديم منبعلرده تصادوفي اولاراق "اودلار ديياري" آدلانديريلمير. بس "يونانلاشماميشدان" ،پرومئتئيلشمه‌ميشدن قاباق اؤز وط‌نینده اينسانلاري ترقّييه چاتديران تانري، ياخود تانري ائلچيسي نئجه آدلانديريلميشدير؟ بيزجه، آديندا "اود" و "خوشبختليک" ،"مودريکليک" سؤزلريني بيرلشديرن قورقود. آذربايجان تورکلري اونلاري دونيايا گتيرن، تربييه ائدن، عاغلا-کامالا چاتديران آتالارينا "دده" دئييرلر. موتخصيصلرين قناعتينجه، قورقود سؤزو ايکي يئره بؤلونور: "قور" – اوْد، "قوُت" ايسه "خوشبختليک" معناسيندادير. اصلينده، "قورقود" سؤزونده اودلا خوشبختليگين ياناشي ايشلنمه‌سي‌نین، علاقه‌لنديريلمه‌سي‌نین آنلامي محض ان اسکي تصوّورلره – "پرومئتئيليگه" سؤيکه‌نير. دونيادا اينکيشافين، ياراديجيليغين، محصولدارليغين، بوللوغون منبعيي و طبيعتين تزه‌دن اويانماسي‌نین سببي اوددور. 
تصادوفي دئييلدير کي، اود آنلامي "کيتابي-دده قورقود" ائپوسونون روحونا هوپموشدور. بويلارين بيرينده گؤستريلير کي، قانتورالي سئلجان خاتونو گتيرمک اوچون ياد اؤلکه‌يه – ترابزونا يولا دوشنده آتاسي قانلي قوجا اوغلونو بو نيیّتدن چکينديرمک ايسته‌يير. قانتورالي ايسه اودون کؤمگي ايله کئچيلمز يئرلري آدلاياجاغيني بيلديرير. دده قورقود اينسانلاري داخيلن صاف، قودرتلي گؤرمک ايسته‌يير. اونا گؤره ده معنوي عالمدن بحث ائدن فيکيرلري اودلا علاقه لنديرمگي تؤوصييه ائدير. اوغوزلارين عادتينجه، تونقال همرأيليگه، بيرليگه چاغيريش رمزي ايدي. هوندور يئرده بير تونقال قالاناندا خبردارليق و سفربرليک، ايکيسي – فلاکت و دؤيوشه چاغيريش، اوچو – ظفر و طنطنه دئمک ايدي. 
آذربايجانليلارين قام تصوّورلريني اؤزونده عکس ائتديرن ان اسکي ايناملاردا دا تونقال يانديريلماسي‌نین ايضاحيني تاپماق اولار. اولو اجدادلاريميز بئله حساب ائديرديلر کي، ايلده بير دفعه اؤلموش بابالاري‌نین روحلاري اؤز نوه-نتيجه‌لرينه باش چکمگه گليرلر. آتا-بابا روحلاري‌نین گليشي‌نین واختي ایل‌آخیر چرشنبه‌لره دوشور. اگر اونلار گؤرسه‌لر کي، نسيللري ياشايان ائولرده تونقاللار قالانمير، اوجاقلار سؤنوب، ائله بيليرلر کي، قويدوقلاري عادت-عنعنه‌لر تاپدانيب، اؤولادلارينا قالان وار-دؤولت گؤيه سووورولوب، هر شئي محو اولوب، قاييديب گئدرلر و بير ده او طرفلره هره‌لنمزلر. بير ده چرشنبه آخشامي گؤرسه‌لر کي، اوجاقلاردان توستو گلمير، خؤرکلر بيشيريلمير، نوه-نتيجه‌لري دئييب-گولمورلر، آج-يالاواج‌ديرلار، کوسولودورلر، اوندا دا اينجيير و بير ده اورالارا گلمزلر. محض بو ايناما گؤره، ایل‌آخیر چرشنبه‌لرده تونقاللار قالانير، شنليکلر کئچيريلير، اومو-کوسو آرادان گؤتورولور. 

تورپاق چرشنبه‌سي 
يازقاباغي چرشنبه‌لرين اوچونجوسو تورپاغا حصر اولونور. دونياميزين يارانماسي‌نین موهوم عاميللريندن بيري کيمي گؤتورولن تورپاق سودان سونرا ايکينجي مادّي باشلانغيج‌دير. اسکي تصوّورلرده گؤيدن فرقلي اولاراق تورپاق قادين جيلدينده تصوّوره گتيريلير.ديلدن دوشمه‌ين "آنا تورپاق، آنا وطن" ايفاده‌لري بورادان دوغموشدور. اونو دا قئيد ائدک کي، اسکي گؤروشلرده بير-بيري‌نین عکسيني تشکيل ائدن بوتون وارليقلار کيمي گؤي (سما) و يئر (تورپاق) ده کيشي و قادينلا موقاييسه‌ده وئريلير. مادّي وارليقلار قادين، عکسينه، معنوي-روحي وارليقلار ايسه کيشي کيمي تصوّور ائديلير. بو، خاوْسدان آيريلان ايلکين دؤرد عونصورون (سو، اود، تورپاق، هاوا) خاراکتئري ايله علاقه داردير. 
تورپاغين مئيدانا گلمه‌سي ايله يئر کوره‌سي‌نین فورمالاشماسي باشا چاتير و طبيعتده‌کي باشقا مادّي وارليقلارين (چايين، داغين، مئشه‌‌نین، چؤلون، حئيوا‌نین، اينسا‌نین و س.) مئيدانا گلمه‌سينه زمين يارانير. اکثر ميفولوژي سيستئملرده دونيادا اولان بوتون مؤوجوداتين مادّي، اشیأوي طرفي اؤز ماياسيني تورپاقدان گؤتورور. لاکين باشلانغيجدا آللاه هر شئيي جانسيز حالدا مئيدانا گتيرميش و روحلا، سونونجو معنوي عونصورله جانلانديرميشدير. دئمه‌لي، تورپاق اودون کؤمگي ايله سودان آيريليب اوزه چيخاندان سونرا ياراديلانلارين جانلانديريلماسينا تکان وئرن سونونجو عونصوره (روحا، هاوايا، يئله) ائحتيياج دويولموشدور. 
ميفولوژي سيستئملرده تورپاغين مئيدانا گلمه‌سي ايله قارماقاريشيقليق — خاوْس پارچالانير، يوخاري و آشاغي عالملر يارانير، آتا گؤيون (قديم تورکلرده گؤي تانري) آنا تورپاقلا (قديم تورکلرده اوُماي / هوُماي) موقدّس نيکاحي باش توتور، بوتون دوغولوشلار، تؤره‌مه‌لر بو نيکاحا بورجلودور. 

يئل چرشنبه‌سي، ياخود آخير چرشنبه 
     دونيا‌نین يارانماسيندا ايشتيراک ائدن سونونجو عونصور هاوادير. آذربايجان خالقي‌نین يازقاباغي مراسيملرينده يئل چرشنبه‌سي آدي ايله قئيد اولونور. اودلا بيرليکده يئل ده معنوي-روحي (کيشي) باشلانغيج حساب ائديلير و مادّي (قادين) باشلانغيج – تورپاغا، سويا عکس جبهه ده دورور. جانليلارا نفس وئرمکله اؤز حرکتليگيني، ديناميکليگيني اونلارا کئچيرير. باشقا سؤزله، جانسيز تورپاغي و سويو دورغونلوقدان چيخاردير. محض بو خوصوصيیتينه گؤره يئل روحلا عئينيلشديريلير. عومومییتله، دونيا‌نین معنوي، روحي طرفلري کيشيلرله، مادّي، اشیأوي طرفلري ايسه قادينلارلا علاقه‌لنديريلير. لاکين اود و هاوا ايشه قاريشماسا مادّي، اشیأوي طرف ابدي دَييشمز قالار، سولار جوشوب–داشماز، دالغالانماز، تورپاقلار وولکانا چئوريليب پوسکورمز، آتالار سؤزونده قئيد ائديلديگي کيمي، "يئل اولماسا، سئل اولماز" ،"يئل ائله‌يه‌ني فلک ائله‌يه بيلمز" ،"يئل اوفوروب شيشيرتديگيني گؤيه قالديرار" ،"يئل اسمه‌یينجه چؤپ ترپنمز". 
دونيا خالقلاري‌نین کوسموقونيک ميف سيستئملرينده هاوا ميفيک زاما‌نین باشلاديغي نؤقطه‌ده باش آللاه‌دير. مثلاً، قديم ميصيرده هاوا آللاهي شو گؤيو و يئري مغلوب ائدير، بوتون عالمي اله آليب جانليلاري يارادير. هينديستاندا براهم نفسيني باييرا بوراخاندا دونيا يارانير، ايچري آلاندا محو اولور. چينليلرين تصوّورونده ايسه گؤيون قاپيلاري‌نین آچيليب-باغلانماسي ايله حيات-اؤلوم حاديثه‌لري باش وئرير. موسلمان ميفلرينده عيسا نفسي ايله اؤلولري ديريلدير، اونا مسيح (نفس وئرن) دئييلمه‌سي بونونلا باغليدير. 
يئل آذربايجان ميفيک تفکّورونده يول گؤسترن، بلدچي رولونو دا يئرينه يئتيرير. يئل بابا قالين مئشه‌لرده آزيب منزيليني تاپماقدا چتينليک چکن خئييرخاه اينسانلارين قارشيسينا چيخير، اونلارا بير يوماق وئرير و يوماغي يئره آتيب، دَيييرلتمگي طلب ائدير. يئل بابا‌نین اوفورمه‌سي ايله يوماق آچيلير و آزميشلاري منزيل باشينا چاتديرير. 
آذربايجانليلارين ان اسکي تصوّورلرينه گؤره، يئل بابا خيرمانا گلمه‌ميشدن قاباق اورادان بوغدا، دن گؤتورمزلر. سووورولماميش بوغدا گؤتوره‌‌نین اوغلو اؤلر. خيرمان سووورولاندان سونرا ايلک بوغدا گؤتوره‌‌نین ايسه اوغلو اولار. اولولاريميز دئييرلر کي، "يئل اسديره‌ني سؤيمزلر". چونکي اونون آرخاسيندا باش روح دورور. يئله توپورسن اؤز اوستونه قاييدار. ائلجه ده يئل داغينا زیيارت ائديرلر. آداملار اورکلرينده هر هانسي بير ديلک توتوب نذير-نيياز گتيرير، قوربان کسيرلر. يئل بابا کيمين نذيريني، قوربا‌نیني قبول ائتسه، او آدام خئيير تاپار، آرزوسونا چاتار. بير اينانيشدا ايسه دئييلير کي، "يئل چرشنبه‌سي گيرن گون سؤيود آغاجي‌نین آلتينا گئديب نيیّت ائله و يئل باباني چاغير. اگر يئل بابا سنین سسيني ائشيديب سؤيودون بوداقلاريني تورپاغا توخوندورسا ديلگين يئرينه يئتر". 
گؤروندوگو کيمي، آذربايجان تورکلري‌نین ميفولوژي دوشونجه‌سي‌نین قايناقلاري اؤز کؤکلري ائعتيباري ايله تاريخين چوخ درين قاتلارينا باغلانير. اونلارين ايزلريني گئن يادداشيندان عادت-عنعنه‌لر، ریتوُاللارا، قديم بايراملارا، فولکلور اؤرنکلرين، کلاسيک ادبيیاتا، عومومییتله، مدنیيت فورمالارينا قاتماقلا اونودولماغا قويماميشلار. اولو تورکون اؤولادلاري دونياميزين آلتايدان قارا دنيزه‌دک اوزانان تورپاقلاريندا، ميفلرين ديلي ايله دئسک، گون‌دوغاندان باشلاييب گون‌باتاندا بيتن اراضيلرده مسکونلاشاراق کؤکدن گلن معنوي عاميللري اؤز يوللاري ايله ياشاتديقلاري کيمي، ساک-هون-اوغوز بيرليگي‌نین تمثيلچيلري آذربايجانليلار دا همين معنوي ثروتين بير حيصه‌سي‌نین ياراديجيلاري اولماقلا ياناشي عومومي منبعدن گؤتوردوکلريني اؤزونونکولره قاتيب دويغولارينا، ايستکلرينه داياق ائده-ائده بو گونوموزه چاتديرميشلار. 

کؤچورن: عباس ائلچین

يازان : عباس ائلچین جمعه ۱۳۹۷/۱۲/۱۰ |