شوشانین داغلاری باشی دومانلی — خواننده خان شوشینسکینین شوشا شهرینه حصر ائتدیگی وطنپرور آذربایجان خالق ماهنیسی، اثرده شهر گؤزل قیزلا موقاییسه ائدیلیر. تار و کامانچانین موشاییعتی ایله موغام اوسلوبوندا ایفا اولونور.
ماهنینی 20. عصرده یاشامیش آذربایجانلی خواننده خان شوشینسکی یازیب. ماهنی قرامافون والینا یازیلارکن بیلدیریلمیشدی کی، ماهنیدا "دومان " و "اؤلورم" کیمی چوخلو کدرلی سؤزلر وار، خواننده جاوابیندا شوشانین دومانلی داغ زیروهلریندن بیرینه ایشاره ائدهرک، سؤیلهدی کی، داغلارین زیروهلری ائله دومانلی اولمالیدیر، "اؤلورم" کلمهسی ایسه حقیقی اؤلمک معناسیندا دئییلمیر.[1] بونا باخمایاراق، شوشینسکیدن ماهنی سؤزلرینین دَییشدیریلمهسینی طلب ائدهرک سؤیلهدیلر کی، سووئت شوشا داغلارینین باشی "دومانلی" اولا بیلمز، خواننده ایلک سطیری "شوشانین داغلاری دئییل دومانلی"-یا دَییشدیرهرک ماهنینی یازدی.[1][2] لاکین ماهنی ایندیکی گونوموزده ده اؤز ایلکین واریانتیندا ایفا اولونور.

ائرمنیلرین گونئی قافقازا کؤچورولمهسی و آذربایجان اراضیلرینه یئرلشدیریلمهسی
ائرمنیلرین ایراندان، تورکیهدن و دیگر اراضیلردن پلانلی صورتده گونئی قافقازا کؤچورولمهسی پروسهسی، روسیهنین حیمایهسی آلتیندا ائرمنی دؤولتینین یارادیلماسی، همچنین ائرمنیلرین ایران و تورکیهدن روسیهنین ایشغال ائتدیگی تورپاقلارا کؤچورولمهسی تصادوفی حادیثه اولماییب، ائرمنی-روس موناسیبتلرینین قانوناویغون نتیجه سی ایدی کی، بو موناسیبتلرین اساسینی روس و ائرمنی تاریخی ادبیاتیندا تبلیغ ائدیلدیگی کیمی، یالنیز تیجارت علاقهلری دئییل، باشلیجا اولاراق شرقین موسلمان دؤولتلرینه، خوصوصیله تورکیهیه، 18. عصردن اعتیباراً ایسه هم ده آذربایجانا قارشی دوشمنچیلیک موناسیبتی تشکیل ائدیردی.[1]
گلمه ائرمنیلرین 19. عصرین بیرینجی یاریسیندا قوزئی آذربایجان تورپاقلاریندا، او جوملهدن قاراباغدا کوتلوی شکیلده یئرلشدیریلمهسی آذربایجان خالقینین گلهجک فاجیعهلرینین باش وئرهجگینه الوئریشلی شراییط یاراتماق مقصدی داشیمیشدیر.

قوندارما ائرمنی سویقیریمی:اساسسیز ایدیعالار
هر ایل دونیا ائرمنیلری و اونلاری دستکلهینلر، آوریلین 24-ده تاریخده اولمایان و ائرمنی یالانلاری اساسیندا گوندهمه گتیریلن قوندارما سویقیریمینی قئید ائتمگه حاضیرلاشیرلار. بو مقصدله غربده کی ، او جومله دن فرنسه و آمریکاداکی ائرمنی لوبیسی اؤز حؤکومتلرینه موراجیعت ائدهرک قوندارما سویقیریمینین تانینماسی اوچون موختلیف جهدلره باش وورورلار.

آذربایجانلیلارین سویقیریمی گونو —آذربایجاندا مارسین 31-ی آذربایجانلیلارین سویقیریمی گونو قئید ائدیلیر. آذربایجانلیلارین سویقیریمی 200 ایل ارمنیلرین الی ایله موختلیف خالقلار طرفیندن آذربایجانلیلارا قارشی بیر غدار سیاستدیر.
آذربایجانلیلارا قارشی ایکی عصر داوام ائدن سویقیریم دوشونولموش شکیلده گئنیشمیقیاسلی قانلی آکسیا نتیجهسینده یوزلرله یاشاییش منطقهسینی یئرله-یکسان ائدیب، مینلرله آذربایجانلینی بؤیوک غدارلیقلا قتله یئتیرمیشلر. ارمنیلرین آذربایجانا قارشی اوزون ایللر بویو آپاردیغی آردیجیل اتنیک تمیزلهمه، سویقیریم و تجاووزو نتیجهسینده مینلرله اینسان ائویندن-اوباسیندان دیدرگین دوشموشدور.
سویقیریم سیاستینی حیاتا کئچیرمک اوچون 15-19.عصرلر عرضینده اؤز دؤولتلرینه مالیک اولمایان ارمنیلر "بؤیوک ائرمنیستان" دؤولتینی یاراتماق اوچون روسیهنین ایمپریالیزم سیاستیندن آلت کیمی ایستیفاده ائتمیشدیلر.
آذربایجانین 19-20. عصرلرده باش وئرن بوتون فاجیعهلری تورپاقلارینین ضبطی ایله موشاییعت اولوناراق، ارمنیلرین آذربایجانلیلارا قارشی دوشونولموش، پلانلی صورتده حیاتا کئچیردیگی سویقیریمی سیاستینین آیری-آیری مرحلهلرینی تشکیل ائتمیشدیر.
1813-1828-جی ایللر روسیه ایله ایران آراسیندا گئدن ایکی موحاریبهنین ( 1804-1813، 1826-1828) سونوندا ایمضالانمیش گولوستان (12 اوکتوبر 1813-جو ایل) و تورکمنچای (10 فوریه 1828-جی ایل) موقاویلهلری آذربایجان خالقینین تاریخینده فاجیعهوی رول اوینامیش و آذربایجانین پارچالانماسینا گتیریب چیخارمیشدیر. آذربایجانین قوزئیی روسیهنین، گونئیی ایسه ایرانین ایدارهچیلیگینه کئچمیشدیر.

تورپاغا قاریشان قان
آرتیق اوچ گون ایدی کی، ائرمنیلر کندی آتش آلتیندا ساخلاییردیلار. بونونلا دا کیچیک و ایریچاپلی سیلاحلاردان آتیلان گوللهلرله دینج اهالینی واهیمهیه سالماغا چالیشیردیلار. هله ایکی آی بوندان اول، یعنی 2020-جی ایلین ژوئیه آییندا ائرمنیلر طرفیندن سرحدلریمیزه ائدیلن هوجوم نتیجهسینده گئدن بئشگونلوک ساواش دا عئینی سناریو ایله باشلانمیشدی. دوشمن مسافهجن قاراباغدان چوخ اوزاقدا اولان سرحد کندلریمیزی آتشه توتموش، بیر نئچه دینج ساکینلریمیزین ائولرینی بومبالامیشدی. بونون نتیجهسینده اؤز حَیطینده آغاجلاری سولایان قوجامان کند ساکینی 76 یاشلی عزیز کیشینین ائوینه غفلتاً دوشن بومبانین قلپهلری اونون حیاتینا سون قویموش، حَیطده کی توت آغاجینا هؤروکلنمیش بیر ساغمال اینگینی و پیهده اولان سککیز قویونونو، حَیط-باجادا هرلنن یوزه یاخین تویوق-جوجهسینی یئره سرمیشدی. قونشویا یوخا سالماغا کؤمگه گئتمیش نیسه آرواد پارتلاییش سسینی ائشیدن کیمی اللری اونلو حالدا اؤزونو حَیطلرینه یئتیرنده آرتیق گئج اولدوغونو، اللی ایللیک عؤمور-گون یولداشینین باشیندان و سینهسیندن آلدیغی قلپه نتیجهسینده جانسیز حالدا تورپاغا یاییلان قان ایچینده یئرده اوزاندیغینی گؤرموشدور. او، یاواش-یاواش آلوولانان، اوچوب-داغیلمیش ائوینه باخاراق ارینین مئیدینین یانیندا یئره چؤکموش، سون دفعه " سنی یاناسان ائرمنی! " ایفاده سینی هایقیراراق ساچلارینی یولماق اوچون اللرینی یوخاری قالدیرماق ایستهدیگی آندا آلدیغی قلب حملهسیندن ائله یئریندهجه دونیاسینی دَییشمیشدی ...

قار یاناندا
(خوجالی حیکایهسی)
ائرمنیلر غفیلدن چیخدی هاردانسا. هئچ بیر آددیم آتماغا دا ماجاللاری اولمادی. بیر سورو ساققاللی آدامین دؤورهسینده چاشقینلیقلا نه ائدهجکلرینی بیلمهدن قورخودان بیر-بیرلرینه قیسیلدیلار. اونا هیجانلانماق اولمازدی. آنادانگلمه اورک خستهسیدی. آتاسی ایلده ایکی دفعه باکییا، حکیمه آپاراردی. موعالیجه موعالیجه آردینجا هئچ بیتمزدی. لاپ بئزمیشدی موعالیجهلردن. بیر طرفدن ده آناسی اسیردی اوستونده. هر آن گؤزو اوندایدی،
- بئله گئیین
- کؤینگینی تئز دییش
- تئز بونو یئ
- بونو ایچ - وایی! درمانینین واختی اؤتر
- وایی! بونا باخما، اونا باخما.. نه اورکدن سئوینمک اولمازدی، نه اورکدن کدرلهنمک. نئجه خستهیدیسه سئوینمکله کدرین آراسینداکی بوشلوقدا یاشامالیایدی. اگر یاشاییردیسا.
اون بئش یاشیندایدی، اما ۸-۹ یاشیندا اوشاغا بنزهییردی. هئچ بؤیومگی یوخویدو، ها یئسه ده عمله گلمیردی. اؤزو ده بیلیردی کی، آتاسی اونون فیکرینی چوخ ائلهییر، دردینی چوخ چکیر، دی گل بوروزه وئرمیر، ائله اوغلویلا ظارافاتلاشیر، یالاندان گولور، اؤزونو شن گؤسترمهیه چالیشیردی.

نسل كشي خوجالي صفحه خونين تاريخ بشر
نسل كشي خوجالي وحشتناكترين جنايت نسل كشي مي باشد كه در طي جنگ اشغالگرانه ارمنستان بر عليه آذربايجان بر شهروندان عادي آذربايجان روا داشته شده است. 27 سال از اين فاجعه خونبار كه تداوم دويست سال سياست پاكسازي قومي و نسل كشي نژادپرستان متجاوز ارمني بر عليه ملتمان ميباشد ميگذرد. در شب گذر از 25 به 26 فوريه 1992 نيروهاي مسلح ارمنستان به شهر خوجالي حملهور شده، با پايمال كردن تمامي حقوق بين الملل، منجمله حقوق بشردوستانه بينالمللي تجهيزات زرهي را وارد آنجا كرده، شهروندان عادي شهر را به طرزي وحشيانه تار و مار نمودند. از اهالي شهر كه در محاصره نيروهاي مسلح ارمنستان قرار گرفته بودند 613 نفر، منجمله 106 زن، 63 كودك و 70 سالخورده كشته شده، 487 شهروند عادي به شدت مجروح گشته و 1275 نفر نيز به گروگان گرفته شدند.
خوجالی فاجیعهسی
یوردوموزن أن صفالی یئرینده خوجالی آدیندا شهر وار ایدی. ائرمنی جلّادلاری بو شهری یئرله یئکسان اتئدیلر. فئورالین 26-دا تاریخین یادداشیندا "خوجالی فاجیعهسی" یازیلدی. او گئجه یاندیریلان ائولرین توستوسو گؤیه قالخدی. آیاق یالین، باشی آچیق قیز-گلینلریمیز اؤلدورولدو. یوزلرله گوناهسیز کؤرپه گوللـهلندی. جاوانلاریمیز، قوجالاریمیز شهید اولدو.
ائرمنیلرین تؤرتدیکلری وحشیلیکلری هئچ زامان اونوتمامالیییق!
آنا دیلی 1- کیتابیندان
خوجالی سویقیریمی دونیانین گؤزو ایله
خوجالي ساکينلري ايله گؤروشن ژورناليستلر

واشينگتون پوست، 28 فئورال 1992
آذربايجان شهرلرينده دفن اولونموش داغليق قاراباغ شهيدلري
قاچقينلار ائرمني هوجوملاري زاماني يوزلرله اينسانين اؤلدورولدويونو دئيير
توماس قولتس، آغدام، آذربايجان، 27 فئورال
دؤيوش وضعيتينده اولان داغليق قاراباغ آنکلاوينين شرقينده يئرلشن بو شهرين باش مسجيدينين خيدمتچييلري دئديلر کي، بو گون اونلار ائرمنيلرين چرشنبه گونو ايشغال ائتديگي آنکلاودا يئرلشن آذربايجان شهريندن گتيريلميش 17 نفري دفن ائديبلر.
آنکلاوين پايتاختي ستئپاناکئرتين شيمال-قربينده يئرلشن و 6.000 نفر اهاليسي اولان خوجالي شهريندن اولان قاچقينلار هوجوم زاماني قادين و اوشاقلار داخيل اولماقلا 500 نفرين اؤلدورولدويونو دئديلر. آغدام مسجيدينين ديرئکتورو سيد صاديقوو بيلديردي کي، خوجالي شهريندن اولان قاچقينلار چرشنبه گونوندن بري اونون مسجيدينه 477 مئييت گتيريبلر.
باکي رسميلري خوجاليدا 100 نفرين اؤلدورولدويونو ايديعا ائدير، ائرمني رسميلري ايسه اؤز پايتاختلاري ايرواندان بيلديريرلر کي، جمعي 2 آذربايجانلي قتله يئتيريليب. باکي رسميسي بيلديردي کي، اونون حؤکومتي اؤلولرين دقيق ساييني بيلن زامان آذربايجانليلارين غضبلنهجگيندن ناراحاتدير.
بوگون بورادا گؤردويوموز 7 جنازهدن ايکيسي اوشاق، اوچو قادين ايدي. آغدام خستهخاناسيندا موعاليجه اولونان ديگر 120 قاچقين آغير يارالاردان اذيت چکير.
راضييه آسلانووا آغداما چرشنبه گونو گئجه چاتيب. او، دئدي کي، چرشنبه آخشامي گئجه خوجالييا هوجوما کئچن ائرمنيلر دايانمادان آتيرديلار. اونون اري و کورکهني اؤلدورولموش، قيزي ايتکين دوشموشدور.
داغليق قاراباغدان بورا قاچيب گلن قاچقينلار آراسيندا کئچميش سووئت داخيلي قوشونلاريندا خيدمت ائدن ايکي تورکمن عسگري وار ايدي. اونلار اؤتن جومعه حربي حيصه لريني ترک ائتميش و خوجاليدا سيغيناجاق تاپميشلار. عسگرلر دئدي کي، ائرمني چاووشلاري اونلاري "موسلمان اولدوقلاري اوچون" دؤيوردولر.
فراريلر بيلديردي کي، اونلارين کئچميش حربي حيصهسي 366-جي آلاي خوجاليني ايشغال ائدن ائرمني حربچيلريني دستکلهييردي. اونلار بيلديردي کي، قادين و اوشاقلارا قاچماغا کؤمک ائديرديلر. عسگرلردن بيري آغامحمت موتیف دئدي: "بيز داغلاردان کئچهرک بير قروپ گتيريرديک. بو زامان ائرمنيلر بيزي گؤردو و آتش آچماغا باشلاديلار. اون ايکي نفر اؤلدورولدو".
ائرمنیستان رئژیمی فاشیزمه پرستیش ائدیر
آللاهوئردی مئهدییئو
خئیلی واختدیر کی، ائرمنیستاندا بیر تمایول اؤزونو آچیق-آیدین بوروزه وئریر: ایروانداکی حاکیم رئژیم اؤلکهده داوام ائدن سوسیال-ایقتیصادی بؤحران ایچینده چاپالایان جمعیتین چوخسایلی پروبلئملرینه چاره تاپا بیلمهدیگیندن ایجتیماعیتین دیقتینی باشقا ایستیقامته یؤنلتمهیه و بئلهلیکله، خالقین حیدّتیندن قورتولماغا جهد ائدیر.
اؤزو ده بو جور سیاسی رئژیملرین دارا دوشنده یئنی ایدئیا آختاریشینا چیخماسی تزه دئییل. ایستر تاریخده، ایسترسه ده موعاصیر دؤورده بئله "تجروبه"لر یئترینجهدیر.
لاکین ائرمنیستان ایقتیداری یئنی "میلّی ایدئیا" آختاریشیندا تامامیله فرقلی، هئچ کیمین تصوور ائده بیلمیهجگی یول سئچمیشدیر: 71 ایل اول تاریخین زیبیللیگینه آتیلمیش فاشیزمی دیرچلتمک، نازییستلره حاق قازاندیرماق و اونلارین حربی جینایتلرینی قهرمانلیق کیمی قلمه وئریب تبلیغ ائتمک! ایلک باخیشدان آغلاسیغماز گؤرونه بیلر. آما فاکت فاکتلیغیندا قالیر: ائرمنیستان هم ائرمنی خالقی، هم ده بشریت اوچون سون درجه تهلوکهلی اولان فاشیزمه پرستیش یولو سئچیب.
قوندارما ائرمني سویقیریمي:
تاريخي ساختالاشديرماق مومکوندورمو؟
عزيز موصطافا

آپرئلين 24-ده ائرمنيلر نؤوبتي دفعه قوندارما سویقیریمينين ايلدؤنومونو قبول ائدهجکلر. هر ايل اولدوغو کيمي، ائرمنيلر بو ايل ده دونيانين موختليف بؤلگهلرينده قوندارما سویقیریمينين ياد ائديلمهسي ايله باغلي چوخلو سايدا تدبيرلره ال آتماق نيتيندهديرلر. آپرئلين 24-ده ايسه اوباما اؤز چيخيشيندا قوندارما سویقیریمي ايله باغلي مسلهيه توخوناجاق. لاکين آبش مطبوعاتينين يازديغينا گؤره، هر ايل اولدوغو کيمي، بو ايل ده اوباما اؤز چيخيشيندا سویقیریمي ايفادهسيني ايشلتمهيهجک. خاطيرلاداق کي، عادتن، آبش پرئزيدئنتلري اؤز چيخيشلاريندا سویقیریمي عوضينه، فلاکت و يا اونا آلتئرناتيو اولان ايفادهدن ايستيفاده ائديرلر. بو ايسه آبش-داکي ائرمني لوببيسي طرفيندن ناراضيليقلا قارشيلانماقدادير. طبيعي کي، ائرمني سویقیریمينين ساختا اولدوغو و بونون هر هانسي اساسا ماليک اولماديغي غربين آپاريجي دايرهلرينه ده معلومدور. بونونلا بئله، غربده تورک دوشمني اولان اؤلکهلر آنکارايا تضييق واسيطهسي کيمي قوندارما ائرمني سویقیریميني موتمادي اولاراق کؤروکلهمکده داوام ائديرلر. مسلهنین بو طرفينه ديقتي جلب ائدن تانينميش تورک تاريخچيسي کئمال کارپات "ائرمني مسلهسي"نين 19-جو يوز ايلليگين 70-جي ايللرينده اورتايا چيخديغيني خاطيرلاديب. کئمال کارپاتين سؤزلرينه گؤره، 1877-1878-جي ايللرده روس اوردولاري عوثمانلي تورپاقلاري اولان بوگونکو بولقاريستانا داخيل اولارکن اورادا خريستيان بولقارلاردان عيبارت دؤولت قورولماسي گوندهمه گلدي. لاکين همين اراضيلرده خريستيان بولقارلارين موسلمان اهاليدن آز اولماسي نتيجهسينده بو نيتي حياتا کئچيرمک اوچون تورکلرين آنادولويا کؤچورولمهسي، بير حيصهسينين ايسه محو ائديلمهسي قرارا آليندي. نتيجهده 300 مين نفردن چوخ تورک قتله يئتيريلدي، 1 ميليوندان يوخاري موسلمان ايسه يورد-يوواسيندان زورلا قووولدو.
ايروان تورکلرينين مطبوعات آبيدهسي
ضیاالدین محرماوو
کؤچورن:عباس ائلچین
اون دوققوزنجو عصرين آخيرلاريندا قديم ايروان قوبئرنيياسينين و خانليغينين ايجتيماعي-سياسي و مدني حياتيندا موهوم دييشيکليکلر باش وئرمکده ايدي. گؤرکملي و قاباقجيل معاريفچيلرين سعي سايهسينده ايروان شهرينده آذربايجان ديلينده درسليکلرين مئيدانا گلمهسي، کيتاب نشري، خاريجي اؤلکهلر ادبياتينا داير ترجومه اثرلرينين ايشيق اوزو گؤرمهسي، خوصوصيله ماراق دوغوروردو. بو فايدالي ايش اوچ ايستيقامتده اينکيشاف ائتديريليردي. ايروانين حودودلاريندان کنارلاردا يئرلي مؤليفلرين کيتابلاري نشر اولونوردو. مؤليفلر ايشيق اوزو گؤرن اثرلرينين تبريز، تئهران، تیفلیس، باخچاساراي و باکي کيمي شهرلرده چاپ اولونماسينا باخماياراق، اثرلرينين آدي ايله ياناشي دوغما وطنلري ايروانين آديني مؤليف کيمي خاطيرلاديرديلار. مثلا: شاعير عاريف ايرواني، شاعير و ديپلومات فخري ميرزه عباس ايرواني، موللا حاجي ايرواني و اونلارجا باشقا مؤليفلر اصلا ايرواندان اولدوقلاريني گؤسترميشلر...
بو يازيدا ييرمينجی عصرين اوللرينده ايرواندا نشرينه رسمي ايجازه وئريلن ژورناللار باره ده صؤحبت آچماق و قديم غربي آذربايجان تورپاغينين مطبوعات تاريخينه ايشيق توتماق ايستهميشيک.

آذربايجانين قانلي تاريخينده " مارت قيرغيني " جينايتي خالقيميزا قارشي تؤره ديلن " صولح و اينسانليق علئيهينه اولان " جينايتلرين ان تهلوکه لي " سويقيريم " جينايتيدير.
خوجالی سوی قيرمينی اونوتما
Xocalı soyqırım haqda kitabı endirin
خوجالی سوی قیرمی حاقدا کیتابی ائندیرین

خوجالی سوی قیرمی
XOCALI SOYQIRIMI
ائرمني ظولمو

موسي يئو رامين سليم اوغلو
" گولـله نميش اوشاقليق " كيتابيندان
«همين گون سحردن بير خئيلي آتيشما اولدو. هميشه کي کيمي. آخشاما ياخين سنگيدي. آخشام 9-دا آتيشما يئنيدن شيددتلندي. آتام حَيَطيميزده ايري پانئللري دوزوب، تورپاغي دا آلتدان قازيب تونئل فاسون يئر دوزلتميشدي. شيددتلي آتيشما اولاندا هميشه او تونئله گيريرديک. ايندي ده تونئله دولوشدوق. قونشولاريميز زينيت خالا، حوسئين دايي، قاراش داييگيلين عاييله سي ده تونئلده ايدي. گئجه ساعات 12-يه کيمي تونئلده قالديق.
آتيشما کسميردي. اوغولتو وار ايدي. داييم طاهير گلدي کي، ائرمنيلر هر طرفدن هوجوما کئچيب. تونئلده قورونماق آرتيق معناسيز ايدي. زينيت خالا ايله حوسئين دايي تونئلده قالديلار. بيز تونئلدن چيخديق. ائله بيل سحر ايدي. ائرمنيلر فيشنگ آتيرديلار کي، فيشنگين ايشيغيندا خوجالي ساکينلريني قيرسينلار.
دوز آسفالتا چيخديق. گيزلنمه يه يئر ده يوخ ايدي. ديوارلارين ديبي ايله دالدالانا-دالدالانا گئديرديک. ياغيش کيمي ياغان گولـله نين آلتيندا اوز توتدوق قارقار چايينا. چايي کئچديک. کتيک مئشه سينه گيرديک. هوندور داغ واردي. او داغي قالخيرديق. داغين تپه سينه چاتماغا آز قالميش ائرمنيلر تپه دن بيزي آتشه توتدولار. جاماعات اوزو آشاغي قاچماغا باشلادي. اؤزومو ساخلايا بيلميرديم. آغاجا چيرپيلديم. ائله اورادا گولـله آياغيما ديدي. آياغيمدان يونگول يارا آلديم. آغري حيس ائتميرديم. آخان قاني دا حيس ائتميرديم. سن دئمه، قورخو هر شئيه اوستون گليرميش. بير مقامي دا هئچ اونودا بيلميرم. اؤزونو گولـله دن قوروماق اوچون 13 ياشلي بير اوشاق قادين مئييتي نين آلتيندا گيزله نير. او اوشاق من ايديم. مئييتدن ده قورخموردوم. بيزه تک-تک گولـله آتميرديلار. پولئميوتلارلا بيچيرديلر. خئيلي اؤلن، ايتن اولدو. جاماعات دره نين ديبينه يووارلانيردي، تؤکولوردو. چونکي مووازينتلريني ساخلايا بيلميرديلر. دره نين ديبيني گولـله توتموردو. اورادا بير ساعاتا ياخين دينجه ليب يولا دوشدوک. دومان ايدي. بير خئيلي گئدندن سونرا معلوم اولدو کي، آغدام عوضينه، خانکندي ايستيقامتينه گئتميشيک. گئري دؤنه سي اولدوق. هامي يورولموشدو. قارين اوستونه چؤکدوک. آتام 3 يئرده تونقال قالادي. جاماعات بير آز قيزيندي. تونقالدا آياغيمي ايسيدنده چکمه مين آلتي اريبيب دريمه ياپيشيبميش. حيس ائتمه ميشم. سحره ياخين يولا دوزلديک. قارشيدا بير داغ واردي. او داغي کئچيب بوتون گونو يول گئتديک. گليب بر کنده چاتديق. کند جاماعاتي بيزي آذربايجان ديلينده چاغيردي. ائرمنيلري ده سؤيدولر. سئوينيرديک. ائله بيليرديک جانيميز قورتاردي. بيردن آتيشما باشلادي. آسلانوو تئلمان يانيمداجا اؤلدو. همين کندده زهرا خالانين دا اؤلومو ياديمدان چيخمير. گولـله آغزيندان ديميشدي. جينقيري دا چيخمادي. بيزي اورادا اسير گؤتوردولر. داغين اتگينده هاميميزي يئره اوزاديب باشيميزين اوستوندن آتش آچماغا باشلاديلار. سونرا بيزي فئرمايا گتيرديلر. 60-70 نفر اولارديق. بيزه سحر-آخشام 1 وئدره سو، 1 وئدره ده چيي کارتوف وئريرديلر. بير دفعه بير ائرمني آروادي پالتاري نين آلتيندا بير چؤرک گيزله ديب گتيرميشدي. 2-3 گون مئشه ايله يول گلميشديک. 3-4 گون ده فئرمادا اسيرليکده ايديک. هفته عرضينده يئديگيم چؤرک ائله او اولدو. مئشه ده قار، کوللاردا قورويوب قالميش ايتبورنو يئييرديم.
فئرمادا اولاندا ايري بير لََين گتيرديلر. دئديلر کي، کيمين نَيي وارسا، تؤکسون. اگر کيمينسه اوستوندن نسه چيخسا، گولللنه جک. هامي پولونو، قيزيليني، سندلريني اورا تؤکدو. سونرا ائرمنيلر 12 و يا 13 نفر ميللي اوردو پالتاريندا اولان کيشيلري باييرا چيخاردي. اورادا بير قادين واردي. آديني اونوتموشام. آغلاييب يالواريردي کي، 5 اوغلوم اولوب. ايکيسي اؤلوب، اوچونو ده سيز آپاريرسينيز. هئچ اولماسا، بيريني منه وئرين. توفنگين قونداغي ايله او قاديني ايتله ديلر. ميللي اوردو پالتاريندا اولانلار چؤله چيخاريلاندان بير آز سونرا دايانمادان آتش آچيلدي. بلکه ده 10 دقيقه چکردي. ايچريده کي اسيرلر قيشقيريردي. او آنا بيلميردي نه ائله سين. ائرمنيلر ايچري گيريب دئديلر کي، قيشقيريغي کسمه سه نيز، هامينيز گولللنه جکسينيز. سهو ائتميرمسه، فئرمادا 2 يا 3 گون قالديق. اورادا باش وئرن بير احوالاتي دا اونودا بيلميرم. بير قيز واردي. 13-14 ياشي اولاردي. قيزين آديني چکمه يه جم. اونو ائرمنيلر زورلا چؤله چيخارديلار. آتاسي نه قدر يالوارديسا، اللريندن آلا بيلمه دي. قيزي بير آزدان گئري قايتارديلار 13 ياشلي قيزي وحشيجه سينه زورلاميشديلار.
بير نئچه گوندن سونرا بيزي فئرمادان چؤله چيخارديلار. کيشيلري بير جرگه يه، قادين و اوشاقلاري دا ديگر جرگه يه دوزدولر. آتام بيزدن آيري دوشدو. مهلوقه ننه قارداشيم تئيمورلا مني اؤيرتدي کي، آتانيزين آياقلاريني قوجاقلاييب اونو بوراخمايين. ائرمنيلره دئيين کي، آنانيز مئشه ده اؤلوب، هئچ اولماسا آتاميزي بوراخين. ائله ده ائتديک. آتامي بيزه طرف ايتله ديلر. 15 نفر کيشيني ايسه ساخلاديلار. بيزي سيرايا دوزوب آبدالگولابلي طرفه گتيرديلر. يولدا قورويوب، قاخاجا دؤنموش مئييتلر گؤروردوم. بير قادين يانيندا دا بير اوشاق مئييتي واردي. يقين او قادي نين اوشاغي ايدي. آبدالگولابلي کندينه چاتاچاتدا بيزي موشاييعت ائدن ائرمني ياراقليلاري گئري دؤندو. اينانميرديق. ائله بيليرديک کي، آرخادان آتش آچاجاقلار. آچماديلار. گلديک آبدالگولابلييا، اورادان دا آغداما. آياقلاريم توتولموشدو. بيزي باکييا گتيرديلر. 3-4 آي يئرييه بيلمه ديم. معمار عجمي مئترو استانسيياسي يانيندا بير خستخانا واردي. (حربي هوسپيتال) اورادا آياقلاريمي ديزدن آشاغي ساريديلار. اول آياغيمي کسمک ايسته ديلر. سونرا بو فيکيرلريندن داشينديلار. خئيلي موعاليجه آلديم. ديزلريم اوسته گزيرديم. گؤردوکلريمي هئچ زامان اونوتماياجام. هاميني آللاه ياراديب. آللاهين ياراتديغي اينسانا قارشي ائرمنيلرين تؤرتديکلري وحشيليکلره نه آد وئرمک اولار؟ گوناهيميز نه ايدي؟ نيفرت ائديرم ائرمنيلره!»
…بعضن اينساني سئوگي نين عکسي - نيفرت ياشادير. گؤره سن، تانري کيمي گوناهکار سايير: نيفرت توخومونو سپه ني، يوخسا نيفرت ائدني؟
كؤجورن :ع . ائلچين
ائرمنيلرين " باش کسيب قان تؤکن ايگيدلري " هم ده کيشيلر اوچون ائهتيراسلي گؤزلچه يه چئوريله رک فاحيشه ليک خيدمتي گؤسترمکله ده تاريخ يازيبلار.
ائرمنیلرین ماوی قهرمانلاري
ميللي قهرمانلارسيز ياشاماق فنا مسئله دي. بؤيوک و يا کيچيکليگيندن، ياشاديغي تاريخدن و کئچديگي دؤنملردن آسيلي اولماياراق هر ائتنوسون، حتی ان کيچيک خالقلارين بئله، اؤز قهرمانلاري اولور.
اونلار کوتله يه يول گؤسترن، اينسانلاري اورجاه اولدوقلاري بلالاردان قورتاران کسلردير کي، سونرادان اينسانلار دا همين آداملاري ميلتين يادداشينا حک ائدير، عصرلردن عصرلره کئچيريرلر.
بؤيوک خالقلارين بؤيوک قهرمانلاري اولور، چونکي بؤيوک ظفرلر قازانير، بؤيوک حيسسلرله ياشايير، بؤيوک بلالارا سينه گرير، ائتنوسو بؤيوک فلاکتلردن قورتاريرلار.
بونون دا اساس شرطي خالقين تاريخي نين گئرچک اولماسيدي. واي او گونه کي، تاريخ اويدورما، حاديثه لر قوراما، يادداش چيي اولا.
اوندا بئله ميلتين ميللي قهرمانلاري دا ساختا، يالانچي و بير آز آراشديراندا بي آبيرچي چيخيرلار.
اصلينده، ائرمنيلر " بيز دونيانين ان يازيق، فاجيعه لر ياشاميش ميلتلريندن بيري ييک " دئينده حاقليديرلار.
چونکي بئله ميللي، تاريخي قهرمانلاري اولان خالق گئرچکدن ده، تأسوف و آجييا لاييقدير.
تاريخچي دئييلم، آما ائرمنيلرين تاريخينده کي ان مشهور قهرمانلارين بير نئچه سي نين کيمليگيني آراشديرديم.
بللي اولدو کي...
فقط، تلسمه يک و بو اينسانلارين، " ائرمن خالقي نين ميللي قهرمانلاري " نين کيمليگينه بيرليکده باخاق..
ساپيق " سرگدان "
ائرمنيلرين ان مشهور تاريخي شخصيتلريندن بيري قارئگين نژدئدير (Qaregin Njde).
1886-جي ايلين فئورالين 2-ده ايروان قوبئرنيياسيندا آنادان اولوب 1955-جي ايلين دئکابرين 21-ده روسييانين ولاديمير شهرينده کي حبسخانادا اؤلن آدامي ائرمنيلر ميللي قهرمان، " سونیک خيلاصکاري " و ايلا آخير ساييرلار.
حالبولي، مشهدي ايباد دئميشکن، " بو دا سونرادان قلپ چيخدي... "
قورتار کندينده دوغولان آراکئل تئرهاروتيونيان سانکت-پئتئربورق اونيوئرسيتئتي نين حوقوق فاکولته سينه داخيل اولدوغو ايلدن سونرا تورک اولوسونا نيفرت ائتمه يه باشلايير.
همين نيفرت اونو ايرانا، تورکييه ايله سرحدين ياخينليغيندا سالماسدا داشناکلارين ياراتديغي حربي مکتبه آپارير.
اورادا روس ظابيطي کنياژئوسکيدن حرب علميني اؤيرنندن سونرا بولقاريستانين پايتاختي سوفييادا دميتري نيکولوو آدينا حربي مکتبه داخيل اولور، اوراني بيتيره رک بولقار اوردوسونون پودپوروچيکي چينيني آلير و ائله همين ايل داشناکلارين ياراتديقلاري قييامچي دسته يه قوشولور.
موراد آلاوئرديانين دسته سينده تورکلره قارشي ووروشماغا باشلايان آراکئل اولور قارئگين نژدئ، يعني " سرگدان قارئگين " .
بو آدامين عمللري بللي: اون مينلرله عوثمانلي و آذربايجانلي تورکون قتله يئتيريلمه سينده بيرباشا گوناهکار، زنگه زور و يئليزه وئتپول قزالاريندا گوناهسيز آذربايجانليلاري قيران " سرگدان " سونرادان ائرمنيلرين داها بير " ميللي قهرماني " نا دؤنن آندرانيک اوزانيانين کومانديري اولموشدو.
قارئگين نژدئنين حياتي و گؤردويو ايشلردن گئنيش بحث ائتمک ايستمم. ساده جه، اونو يازيم کي، " سرگدان " سومويونون ايليگينه دک تورک دوشمني، يوزلرله اوشاق و قاديني شخصن گولله له ميش غدار، حتی مانياک بير اينسان ايدي. اؤزونو تورک سايان کس، بئله موردارين گورونا توپورمگي عادي ايش بيلمه لي. بونو ائرمنيلر ده اعتيراف ائدير، غورورلانيرلار.
آما ائله همين ائرمنيلر قارئگين نژدئنين حياتي نين ايندييه دک " قارانليق و موبهم " ساخلانان يؤنلريندن بحث ائتميرلر.
حالبوکي " سرگردان " ين کيم اولدوغونو ايلک دفعه روس بولشئويک اينقيلابي نين " آتا " لاريندان بيري، بولشئويک اوردوسونون قوروجوسو لئو (لئيبا) داويدوويچ برونشتئين - " تروتسکي " لقبييله دونيانين تانيديغي آدام بحث ائتميشدي.
" گئجه عذابلاريني " سئون گؤزلچه قارئگين
1913-جو ايلين نويابرين 15-ده نژدئنين کومانديري اولدوغو دسته ايله بولقاريستاندا محرملي آدلي تورک کندينه هوجوم ائده رک يوزلرله گوناهسيز اينساني عذابلا، وحشيليکله قطعله يئتيرمه سيندن و بو " شجاعتينه گؤره بولقاريستانلا يونانيستانين حربي اوردئنلريني آلماسيندان سونرا لئو تروتسکي بولقار سوسيال-دئموکراتلارينا عنوانلاديغي مکتوبوندا يازيردي: " ... يولداش نژدئنين عمللريني دويدوم و اونونلا بلکه ده فخر ائتمک اولاردي. هر حالدا او، ايمپئرياليستلره قارشي پيس ووروشمور. لاکين يولداشلار بيلديريرلر کي، دؤيوشدن سونرا يولداش نژدئ ايکي تورک گنجيني اؤلدورمه مگي امر ائديب، اونلاري مووققتي قرارگاه ائتديگي کندلي داخماسينا آپاريب. منه چاتان معلوماتلارا گؤره، يولداش نژدئ همين آخشام او تورک گنجلردن اونو " سئومه لريني " طلب ائديب، اؤزو قادين پالتاري گئييب و سحره دک " تجاووزه " معروض قاليب. سحر آچيلاندا ايسه همين تورکلري گوللله ييب. بو حاديثه بي آبيرچيليقدير و اوميد ائديرم کي، گرکلي نتيجه لر چيخاريلاجاق " .
چاغداش ديلله دئسک، ائرمنيلرين " ان سرت، عزملي، غدار ميللي قهرمان " لاريندان بيري کيمي وصف ائده رک حئيران قالديقلاري قارئگين نژدئ پاسسيو هوموسئکسوال، ايچينده قادين ياشادان بير " کيشيجيک " اولوب.
اونون ياورلري هميشه هوندوربوي، نژدئنين اؤزو دئميشکن، " سويوشيرين و گؤزل " اولوردولار.
1919-1920-جي ايللرده آذربايجان کندلرينه ديوان توتان ديگر جللاد پوقوس تئر-داوتيانين سونرادان دسته کومانديري اولموش يئگيشئ آوازيان " سرگدان " قارئگي نين سابيق ياورلريندن ايدي.
تئر-داوتيان 1921-جي ايلده " داغليق ائرمنيستان رئسپوبليکاسي " ني ياراتميش نژدئنين " باش ناظيري سمون وراسيانا عنوانلاديغي مکتوبوندا يازيردي: " ... نژدئنين موردارليغيني کيم بيلمير کي؟! تاتئو کيلسه سينده اوتورا بيلرسينيز، گوروسدا 32 تاتار کنديني يانديريب کول ائتمگينيزله غورورلانا بيلرسينيز. آما من بيليرم نژدئنين کيم اولدوغونو. او، من ياوري اولاندا دفعه لرله " گل، بو گئجه سنين گؤزلچن اولاجاغام، منه عذاب وئر، اينجيت مني، سئو مني " دئيردي. يازيقلار اولسون سيزه کي، باشينيزدا ظاهيري کيشي، ايچي ايسه کوچه فاحيشه سي اولان آدام دورور " .
نژدئ 1937-جي ايلده ائرمني اينقيلابي فئدئراسيياسي-داشناکسيون ايله علاقه لري کسنده، داشناکلاري " خالق دوشمني، چاققاللار " آدلانديريب " سئقاکرئون " آدلي ايفراط ميلتچي تشکيلات ياراداندا مشهور داشناک مانوچار سويکاسيان دئميشدي: " گؤر ائرمني ميلتي نه گونه قاليب کي، هفته ده ايکي-اوچ دفعه اؤزونو ايکي-اوچ کيشييه زورلادان، ان اخلاقسيز عمللردن حظ آلان ياري قادين-ياري کيشي نژدئ بيزه جسارت و کيشيليک درسي کئچير " .
1946-جي ايلده ايروان حبسخاناسيندا ساخلاناندا دا او، گئجه لر " فاحيشه " يه دؤنمه سي ايله آد چيخارميشدي.
سابيق س س ري دؤولت تهلوکه سيزليک ناظيرليگي نين (مقب) آرخيولرينده نژدئ نين ايستينطاق ماتئرياللاري ساخلانيردي و همين سندلر بو " قهرمان " اين آشکار هوموسئکسواليست اولدوغونو تصديقله يير.
ظريف مادئموازئل درو
تورک اولوسونون قانيني ايچمه يه حاضير اولموش مخلوقلاردان بيري، مينلرله آذربايجانلي نين قتلينده گوناهکار اولان ديگر ظريف " قهرمان " ائرمني گئنئرالي درودور.
1883-جو ايلين مايين 1-ده ايغديردا آنادان اولموش دراستامات مارتيروسوويچ کانايان اوشاقليق ايللرينده آغير پسيخي تراوما کئچيرميشدي.
ائرمني تاريخچيلري بو فاکتي هر بير وجهله گيزلتمه يه چاليشيرلار، لاکين بللي کي، دراستامات 6 ياشيندا اولاندا آتاسي اونو زورلاييب.
سونرالار ايروانداکي روس گيمنازيياسيندا اوخودوغو دؤورده ايسه ايکي موعليم طرفيندن دفعه لرله جينسي تجاووزه معروض قالديغيني اعتيراف ائدن دراستامات کانايان ايللر اؤتندن سونرا اؤزو پاسسيو هوموسئکسواليسته دؤنموشدو.
1918-جي ايلده تورکلرله آذربايجانليلارا قارشي باشاپاران دؤيوشوندن اول آرتيق " درو " لقبييله تانينان کانايان دئميشدي: " موحاريبه نين بير پيس جهتي وار کي، گؤزل کيشيلر و ياراشيقلي اوغلانلاري اؤلدورمه لي اولورسان " .
او، عؤمرونون سون ايللرينده ياشاديغي بئيروتدا دا يئني يئتمه اوغلانلارلا عشقدن وجده گلير، بونو گيزلتميردي ده.
مادئموازئل آندرانيک
تورکييه نين ترابزون ويلايتي نين اوزقاراسي آداملاري وار و اونلارين آراسيندا آندرانيک اوزانيان خوصوصي يئر توتور. 144 ايل اول قاراحيصاردا دوغولان بو آدام حربچي اولوب، آروادي و اوغلو اؤلندن سونرا ايسه تورکييه يه قارشي تئررورا باشلاييب.
1891-جي ايلده " هنچاکيان " پارتيياسينا قوشولان اوزانيان ايستانبولداکي " لودوس " مئيخاناسيندا ايچيب ايکي يونان گنجله سحره دک سئويشديگي اوچون پارتييادان قووولموشدو.
او بي آبيرچي اولايدان سونرا " هنچاکان " لار، يني پارتييا عوضولري اوزانياني " مادئموازئل آندرانيک " آدلانديرميشديلار.
1907-جي ايلده داشناکسوتيونا عوضو اولان اوزانيان بورادا دا سويوماميشديلار. داشناکلار 1908-جي ايلين ياييندا اوزانيانين ايچيب قادين پالتاريندا مئيخانادا اويناماسيني، سونرا دا اوراداکي ائرمنيلره " آهه، ايچيم يانير - مني سؤندورن تاپيلارمي؟! " دئمه سيني ايکراهلا خاطيرلاييرديلار.
ايستانبول داشناکلاري نين ليدئرلريندن اولان ماسيس تووژيان ايسه دئييردي: " بئله سي نين اوزونه توپورمک بئله، ايستميرم. آندرانيک اوزانيان چوخ اخلاقسيز، سورتوک بير اينساندي. اوشاقبازليغيني، کيشيلرله ياتاغا گيريب " ائهتيراسلي قادين " اولماق ايسته ديگيني گيزلتمه ين دييوثدور او " !
لاکين 1914-جو ايللده تووژيان معمالي شکيلده قتله يئتيريلير و اوزانيان يئنيدن داشناکسوتيون سيرالاريندا برپا اولونور.
سئروبلا آندرانيکين سئوگي ماجراسي
آندرانيکين " پاشا " آدلانديريلماسي نين دا ماراقلي تاريخچه سي وار.
بير چوخ تاريخچيلرين ايديعالاري نين تام عکسينه اولاراق، بو هوموسئکسوال مخلوق هئچ زامان عوثمانلي تورکييه سينده ظابيط اولماييب.
1895-جي ايلده قارسدان سامسونا يوللاناراق آخبور سئروب آدلي ائرمنينين قييامچي دسته سينه قوشولان و ائله ايلک گئجه ده سئروبون چاديريندا " کوماندير " له ياتان آندرانيکين عشق ماجراسي فاش اولماسين دئيه 4 نفر گولله لنميشدي.
اونلار سئروبلا آندرانيکين گئجه عيش-عيشرتيني گؤرموش موحافيظچي لردي.
1900-جو ايلده کورد آغا بشارئ خليل ائرمني سئروبو تله يه ساليب باشيني کسير. عوثمانلي تورکييه سي نين سولطاني عبدالحميد ده بو عمله گؤره خليل آغايا اوردئن وئرير.
" سئوگيليسي " نين اؤلدورولدويونو ائشيدن آندرانيکين اوچ گون-اوچ گئجه آغلاديغي دئييلير و بو باره ده ائرمنيلرين خوصوصي " داستان " لاري دا وار.
سئروبون اؤلدورولمه سيندن 8 آي سونرا آندرانيک باشي نين دسته سي ايله خليل آغانين کندينه گيرير. کورد آغاني و اونون 17 موحافيظچي سي نين اؤلدورولدويو همين دؤيوشده آندرانيک کورد خليل آغانين اوردئنيني اؤزو ايله آپارير. بئله ليکله آندرانيک، اؤز همجينسي، داها دوغروسو سئوگيليسي سئروبون قيصاسيني آلير.
محض بو اولايدان سونرا ائرمنيلر آندرانيکه " پاشا " دئمه يه باشلاييرلار.
اونون ظابيط روتبه سي ايسه 1912-جي ايلده بالکان موحاريبه لرينده تورکلره قارشي ووروشماسي ايله باغليدير کي، بو ساواشلاردا بولقاريستان چاري اوزانيانا پولکوونيک روتبه سي وئرير.
1915-جي ايلده ايسه او، تورکلره قارشي ديلمان (سلماس) ساواشيندا خوصوصي، اعلي حدده وحشيليک گؤسترديگينه گؤره چار روسيياسي نين ايلتيفاتيني گؤرموشدو. روسييا چاري ايکي نيکولايين فرماني ايله آندرانيکه گئورگي خاچي و گئنئرال روتبه سي وئريلميشدي.
ساغ قولاغيني تورک سليمين کسديگي ائرمني آندرانيک باره ده ائرمنيلرين " موبهم " ساخلاديقلاري حقيقتلردن بيري ده اونون آمريكاداکي سون ايللري باره سينده کي بير پارا سندلردير.
1927-جي ايلده فرئسنو شهرينده اؤلن آندرانيکين عؤمرونون سون گونلرينه دک هر گئجه ياتارکن قادين توماني گئيمه سي باره ده اونون قوللوقچولاريندان بيري، رئپسيمئ يانوسيان آدلي قادينين خاطيره لري وار.
و نه قدر " گؤزله نيلمز " اولسا دا، آندرانيک اوزانيان پاسسيو هوموسئکسواليست، يعني اؤزو کيمي " ماوي " لرله جينسي علاقه لر زاماني " قادين " اولماغي سئون آدام ايدي.
اوسته ليک، قوجا ياشلاريندا او، 14 دفعه زؤهروي خسته ليکلردن موعاليجه آلميشدي.
" آغلايين، ائي ائرمنيلر! "
.... ائرمنيلرين " ميلتين آتاسي " و تاريخلري نين ان بؤيوک سالنامه چيسي حساب ائتديکلري آلبان خورئناسلي مووسئس " ائرمنيستانين تاريخي " کيتابيني بو سؤزلرله بيتيريردي:
" آغلاييرام سني، ائرمني اؤلکه سي. چونکي چارين، کئشيشين، موعليمين و مودريکين يوخدو. سنين دونيان ناقيض لشيب، اخلاقسيزليغين اخلاق اولوب، بيسوادليق ساواد و بيليک ايستکلريني اوستله ييب، يالان حقيقته چئوريليب.
سني آغلاييرام، ائرمني کيلسه سي - گؤزلليگيني، عاغليني، جسور رهبريني و اونون يوللاريني گئدنلري ايتيريبسن. آرتيق ياشيل چمنده اوتلايان عاغيللي سورونو، جاناوارلاردان قورونموش قويونلاري گؤرمورم. ائرمنيلر آدلانان، بو سورو داغ-داشلارا سپله نيب، چيرکينليگي صافليق، چيرکابي پاکليق کيمي قبول ائدير " .
بئله " قهرمان " لاري اولان خالق آغلاماليدي. آما نه يازيق کي، ائرمنيلر عصرلر اول اونلارين باره سينده دئييلنلري هله ده درک ائتمه ييبلر.
قايناق: ميللي آز / يازان:حسن آغاجان
كؤچورن : ائلچين
آذربايجانليلارا قارشي تؤره ديلميش سوي قيريمين تشکيلاتچيلاري
هايك و آندرانيك
1918-1920-جي ايللر ائرمنيلر طرفيندن آذربايجانليلارا قارشي تؤره ديلميش قانلي سوي قيريم ايللري ايدي. فاکتلار و رقملر تكذيب اولونماز صورتده گؤسترير کي، آذربايجان خالقينا قارشي تؤره ديلميش سويقيريمين تايي-برابري اولماييب. بو، ائرمني شووينيستلري نين، داشناک ايدئولوقلاري نين قانلي سيياستي نين نتيجه سي ايدي. سوي قيريم سيياستي نين تشکيلاتچيلاريندان و ايشتيراکچيلاريندان ايکيسي باره ده معلومات وئرمک ايسته ييريک.
چار روسيياسي نين غلبه سي و اوصول-ايداره سي نين مؤحکملنمه سي اوغروندا تورکلره قارشي ووروشلاردا ان فعال ائرمني ظابيطلري آندرانيک اوزانيان و هايک بژشکيان (قاي) ايدي. اونلارين حيات يولونا نظر سالديقدا ساتقينليغين کلاسيک نومونه سي، بير جبهه دن عکس جبهه يه هوپپانماق سرريشته سي، ائرمني شووينيستلري نين رذيل سيماسي اؤزونو گؤسترير.
هايک بژشکيان (قاي) 1915-جي ايلدن 6-جي ائرمني کؤنوللو بيرلشمه سي نين کومانديري اولموشدور.. اونون باشچيليق ائتديگي حيصه لر ارزروم و باشقا ايستيقامتلرده تورکلره قارشي ووروشلاردا هوسله ايشتيراک ائتميش، بير سيرا شهر و کندلرين ضبط اولونماسيندا فعالليق گؤسترميشدير. چار روسيياسي نين ماراقلاري نامينه فعال موباريزه آپاران، آذربايجانليلارا قارشي سوي قيريم ايجراچيلاريندان بيري اولان قاي ائرمنيستاندا اؤز بورجونو يئرينه يئتيرديکدن سونرا موسکوايا اوز توتور، رومانوولار سولاله سي نين اتگيني بوراخيب لئنين سولاله سي نين اتگيندن ياپيشير، ايندي ده اؤز اولکي آغالارينا، حيمايدارلارينا قارشي موباريزه يه قوشولور. قيرميزي اوردونون تشکيلاتچيلاريندان بيري اولور، ن.ژوکووسکي آدينا حربي-هاوا آکادئميياسيندا موحاريبه لر تاريخي و حربي-صنعت کافئدراسي نين موديري کيمي يوکسک وظيفه توتور.
ائرمني رسمي سندلرينده قايين خيدمتلري بئله قييمتلنديريلير: سووئت روسيياسيندا وطنداش موحاريبه سي نين افسانوي قهرماني، قيرميزي اوردونون گؤرکملي سرکرده سي، حربي آکادئمييانين پروفئسسورو. سيمبيرسک شهري آغقوارديياچيلاردان آزاد ائديلديکدن سونرا قاي و.لئنينه گؤندرديگي تئلئقرامدا يازميشدي: " سئويملي ولاديمير ايليچ، سيزين دوغما شهرينيزين آزاد ائديلمه سي سيزين يارانيزا جاوابدير، ايکينجيسينه جاواب سامارا اولاجاقدير " (باخ: ائرمني سووئت ائنسيکلوپئديياسي، 2.نجي جيلد، ص. 675)
نه قدر غريبه گؤرونسه ده، قاي باکي نئفت مدنلرينده ايشله ميش، فهله حرکاتيندا ايشتيراک ائتميش، مانتاشووون نئفت معدنلريندن باشقا ديگر معدنلرده تعطيللر تشکيلاتچيسي اولموش، 1904-جو ايلده باکي سوسيال-دموکرات قزئتلري ايله امکداشليق ائتميش، 1908-جي ايلده باکيدا " نئفت ايستحصالي قوللوقچولاري ايتتيفاقي نين " ياراديلماسيندا ايشتيراک ائتميشدير. آذربايجانين چؤرگي ايله بؤيوموش قاي اؤز ساتقين خيصلتينه صاديق قالاراق بو خالقين غدار جللادي اولموشدور.
آندرانيک اوزانيان 1914-جو ايل نويابرين 16-دان 1200 نفرليک عسگر و ظابيطي اولان 1-جي کؤنوللولر حيصه سينه باشچيليق ائتميش و بو حيصه ايله سالماس-وان ايستيقامتينده دؤيوشلرده ايشتيراک ائتميشدير. سونرالار اونون حيصه لري باشقالانين، آسورلونون، وانين، آشناکين، قوتورون، موللا حسنين، موغانجيغين (ديلمان- سلماس) ضبط اولونماسيندا فعالليق گؤسترميشدير. روس قوشونلاري نين کومانداني چئرنوزوبوو (اندرانيکين قوشون حيصه لري اونون تابئعليگينده اولموشدور) ائرمني کؤنوللولري نين، خوصوصيله، آندرانيکين فعاليتي حاقيندا يازميشدير : " ....حيصه آندرانيکين باشچيليغي آلتيندا 1915-جي ايل آپرئلين 15-28-ده موغانجيغين (ديلمان- سلماس) معلوم دؤيوشلرده ايشتيراک ائتميش، بونون سايه سينده ده قافقاز دوشمنين يوروشوندن قورتارميشدير. من آندرانيکين شخصينده هميشه آلوولو وطنپروري، ائرمنيستانين آزادليغي اوغروندا ووروشان دؤيوشچونو و وطنيني دريندن سئوه ني گؤردوم " (باخ: ائرمني خالقي نين تاريخي، آلتي جيلد، سه.549).
آندرانيک هله ناخچيواندا اولارکن اوراني سووئت روسيياسينين آيريلماز حيصه سي اعلان ائتميشدي.. او، 1918-جي ايل اييول آيي نين 14-ده باکييا - س.شاوميانا ووردوغو تئلئقرامدا اؤز قوشون بيرلشمه لريني روسييانين مرکزي حؤکومتي نين سرانجامينا وئرديگيني و اونا تابئع اولدوغونو بيلديرير. س.شاوميان ايسه آندرانيکين شخصينده " حقيقي خالق قهرمانيني " سالاملايير، آندرانيکين سووئت حاکيميتي طرفينه کئچمه سيني ممنوعنيتله قئيد ائدير (باخ: " ايزوئستييا " قزئتي، (1918-جي ايل، № 155/419).
آندرانيک بو حرکتي ايله بئله بير حقيقتي باشا دوشدويونو بيلديريردي کي، " بؤيوک ائرمنيستان " خولياسي نين حياتا کئچيريلمه سينده سووئت روسيياسينا دا آرخالانا بيلر. اونا آرتيق آيدين ايدي کي، چار روسيياسي ايله سووئت روسيياسي نين گئوپوليتيک سيياستي آراسيندا هئچ بير فرق اولماياجاق. بئله ده اولدو. يوخاريدا گؤسترديگيميز کيمي، سووئت حاکيميتي نين ايلک گونلرينده زنگه زور و گؤيچه ماحاللاري، قازاخ قزاسي نين ديليجان دره سي آذربايجاندان قوپاريلدي کي، ائرمنيلرين ائني ياراديلان دؤولتينه باغيشلانسين.
آندرانيک چوخ ياخشي بيلير و درک ائديردي کي، باکي کومموناسي نين باشيندا س.شاوميانين دورماسي و کوميسسارلارين اکثريييتينين ائرمني و خريستيان اولماسي گله جکده بوتون زاقافقازيياني " بؤيوک ائرمنيستان " دؤولتينه چئويرمک اوچون بازا، ايمکان و شراييط ياراداجاقدير. باکي کومموناسي سوقوط ائتديگي اوچون آندرانيکين بو خولياسي چين اولمادي. او، اؤز قوشون حيصه لري ايله بيرليکده زنگه زورو ترک ائديب بازارچاي-درله يز-وئدي يولو ايله گئده رک 1919-جو ايلين آپرئلينده ائچميادزينه چاتدي. بورادا آندرانيک اؤز قوشون حيصه لريني بوراخدي، تورکلردن و آذربايجانليلاردان تالان ائتديگي واريداتي کاتوليکوسا باغيشلادي. اوزو ايسه اوزاق خاريجه يوللاندي.
آذربايجانليلارا قارشي سوي قيريم سيياستي نين غدارجاسينا حياتا کئچيريلمه سي نين تشکيلاتچي و ايشتيراکچيلاريندان اولان آندرانيکين و قايين " قهرمانليغي " ائرمنيستان سووئت حاکيميتي طرفيندن يوکسک قييمتلنديريلميشدي. آندرانيکه اشته رک رايونونداکي اوجان کندينده آبيده اوجالديلميش، ائچميادزين رايونونداکي آشاغي خاتون ارک کندينه قايين آدي وئريلميشدير. (اشاغي خاتون ارک و يوخاري خاتون ارک کندلري 1670-80-جي ايللرده سالينميش، کند ايروان خاني صفي قولوخانين آروادي خاتون خانيمين شارفينه بو آدا لاييق گؤرولموشدور). موقصيرلر جزالانديريلماق عوضينه يوکسک شؤهرته لاييق گؤرولدولر. محض بونا گؤرا ده ائرمني ائکسترئميستلري نين جينايتلري گئت-گئده گئنيشلنير، يئني-يئني بؤلگه لري احاطه ائدير.
كؤچورن: ائلچين
قايناق:
QƏRBİ AZƏRBAYCAN: AZƏRBAYCANLILARA QARŞI GENOSİD DEMOQRAFİK STATİSTİKA GÜZGÜSÜNDƏ
_38117.jpg)
من عاشیقم قاراباغ
قارا سالخیم ، قارا باغ
دونيا جنته دؤنسه
ياددان چيخماز قاراباغ
ياددان چيخماز قاراباغ
ياددان چيخماز قاراباغ
. . . . . .

ازلي ، ابدي تورپاغيميز قاراباغ
نه عجب دؤولت ايميش سئيري – شيكاري قاراباغ
نه گؤزل نعمت ايميش صؤحبتي – ياري قاراباغ.
رشكي – ميشك عنبر ايميش بويي غوباري قاراباغ ،
آب حئيوانيميش انهاري – بيكاري قاراباغ .
كوثري طوبي ايميش چايي – چيناري قاراباغ
عالم جنّت ايميش دار – دياري قاراباغ .
ايندي بيلديم نه ايميش وصف هزاري قاراباغ
يئري دير كي ، چكرم آه و زاري قاراباغ .
داغلاييبدير مني بير لاله عذاري قاراباغ
يانديريب دير مني بير نار نيگاري قاراباغ .
سيِّد نيگاري ( 19 اونجو عصر آذربايجان شاعيري )
%20bust%20in%20front%20of%20his%20house.jpg)
گوناهگارام،گوناهکارام،قاراباغ!
آيين منسيز ايلين منسيز اؤترميش،
يازين گلر،گولون منسيز بيترميش
کؤورکليکده قيرخ قيز مندن بترميش...
آغلاياجاق،يامان دولوب مورووداغ
گوناهگارام،گوناهکارام،قاراباغ!
ساروانسيزدي،يولون آزيب کؤچوم ده،
حسرتيني گؤيرتميشم ايچيمده.
کيشي وارمي دونيادا من بيچيمده؟
شوشام ياسدا من قالميشام هله ساغ.
گوناهکارام،گوناهکارام،قاراباغ!
يوخوم قاچيب بوزا دؤنوب يورغانيم
ديله گلمير، لالمي اولوب ويجدانيم؟
بابک اولوم قولوم اوسته دوغرانيم
اورييمي بايراق ائدم سنه باخ،
گوناهکارام،گوناهکارام،قاراباغ!
چن تاپميرام خجالتدن بولنم،
يارديم دئييل غئيرتي ده ديلنم.
ديليم يوخدو دئيم سنين بالانام،
اؤلسم، منه آغيز ورمز بو تورپاق
گوناهکارام،گوناهکارام،قاراباغ!
ايلديريمام،حيات منه تلاشدي،
لاقيدليک هاردان بيزه يول آچدي؟
تيکه اوسته،قازانج اوسته ساواشدي
ميلت کيمي آييلاريق بس نه واخت؟
گوناهکارام،گوناهکارام،قاراباغ!
ايلديريم اليش اوغلو.
_28837.jpg)
کيمي گؤزله ييريک، کيم گله سيدير!؟
گئدک قاراباغا، گئدک، ميللتيم!
دئ، گؤز ياشيميزي کيم سيله سيدير؟
گئدک قاراباغا، گئدک، ميللتيم!
غفلت يوخوسوندان چوخ گئج اويانديق،
وطندن وطنه غريب بويلانديق.
يئتمزمي غوربتده گزيب دولانديق؟
گئدک قاراباغا، گئدک، ميللتيم!
نه قدر خيالا دالماق اولارميش،
نه قدر ساراليب-سولماق اولارميش،
نه قدر صبيرلي اولماق اولارميش،
گئدک قاراباغا، گئدک، ميللتيم!
بسدير حسرت ايله قالديق باش-باشا،
بسدير باشيميزين ديديگي داشا،
بسدير ياتديغيميز آروادلا قوشا،
گئدک قاراباغا، گئدک، ميللتيم!
گئدک بيز شوشادا دئييب-گولمه يه،
گئدک بيز دوشمنين باغرين دلمه يه:
يا آزاد اولماغا، يا دا اؤلمه يه!
گئدک قاراباغا، گئدک، ميللتيم!
23 اييول، 2007
ناميق تاپديق اوغلو


26فئورال گونو تورک دونياسي و آذربايجان اوچون ان آجيلي گونلردن بيري اولمانين
يانيسيرا عيني زاماندا اينسانليق تاريخي اوچون ده کلمه نين تام آنلامي ايله قارا بير صحيفه دير. 26فوريه 1992ده آذربايجانين خوجالي شهرينده سيويل خالقا قارشي ائرمنيلر تام آنلامييلا بير سوي قيريم ايشله ميشلر. بوگون سؤزده سوي قيريم ايديعالاري ايله توركيه ني سوچلايان ائرمنيستانين كئچميش دولت باشقاني روبرت کوچاريانين بويروقلاري دوغرولتوسوندا ائرمنيلر آذربايجانين قاراباغ بؤلگه سينده يئدي مين کيشيليک نوفوسا صاحيب و جوغرافي قونومو اعتباري ايله بؤلگه اوچون استراتژيک اؤنمي اولان خوجالي شهريني اله گچيرمک اوچون 25 فئورال گئجه سي سوي قيريم غايه سيله حركته گئچميشدير.
خوجالي نين ايشغالي سونوجو سيويل، الي سيلاحسيز، آذربايجان تورکلري اوشاق، قادين، قوجا و جوان آيريمي ياپيلمادان ائرمنيلر طرفيندن اؤلدورولموشدو. رسمي وئريلره گؤره، او گئجه 613 نفر قدارجاسينا اؤلدورولموش ؛ بونلاردان 83 اوشاق، 106 قادين آجيماسيز يؤنتملرله ايشکنجه ائديله رك اؤلدورولموشدور. آيريجا، 487 نفر آغير يارالانميش و 1275 نفر ايسه گروگان آلينميش، گئري قالان نوفوس دا مين بير چتينليكله جاني نين قورتارميشدير. 26 اوشاق تماما و 130 اوشاق ايسه قيسما اؤکسوز قالميشدير. ائرمنيلر شهيدلري اؤزل آجيماسيزليقلا، گؤزلريني اوياراق، باشلاري نين دريسيني سوياراق و ووجودلاري نين چئشيدلي اورگانلاريني کسرک اؤلدورموشدورلر. كؤرپه لرين گؤزلري اويولموش، حاميله قادينلارين قارينلاري ييرتيلميش و اينسانلاريميز ديري ديري توپراغا قويلانميشدير. حتا شهيدلرين بير چوغونون جسدلري يانديريلميشدير.

ياخاري (دوعا)
اولو تانري! کئچ بابالاريميزين گوناهيندان!کئچ بابالاريميزين، آتالاريميزين گوناهيندان. چؤرگيني اؤز آغزيندان کسيب ياغيلارا چؤرک وئرميش، تورپاغيندان کسيب دوشمنه تورپاق وئرميش، اونو قوناق ائـــــله ييب سوفره سي نين باشيندا اوتورتموش بين الملل، کومونيست، کوسموپوليت آتالاريميزي باغيشلا!..اولو تانري! ياد قادينلارين حيله گر عيشوه سيندن خومارلانيب قانيميزي قانينا قاتميش کيشيلريميزه گؤره بيزي ايمتاحانا چکمه! دوشمن گيزلينجه قيلينجيني ايتيله يرکن مورگو وورموش خالقيميزين باش بيلنلري نين گوناهيني، يوکونو بو گون بيز چيينيميزه گؤتورموشوک، ايلاهي! گله جک نسيللرين، نوه-نتيجه لريميزين امين-آمانليغي اوچون بو گون بيز قان آخيديريق. اونلاري ياشاتماق اوچون بيز اؤلوروک...ايلاهي، کچ بابالاريميزين، آتالاريميزين گوناهيندان. بوگونکو نوه-نتيجه لرين قانلاري نين آخيديلماسيندا تقصيري اولموش، آلدانميش بابالاريميزين، آتالاريميزين سهولريني بيز باغيشلاييريق، سن ده باغيشلا، اولو تانري!... بو خالقي اونوتقانليغي اوچون عفو ات، اونا دوشمنه قارشي غضب، کين وئر!اولو تانري!... بيزي ايمتاحانا چکمگين بس دئييلمي؟! مگر عاغليميز باشيميزا گلمه ييب مي؟!.. "
آتالاريميزين و شهيدلريميزين روحلاري شاد اولسون قبيرلري نورلا دولسون، تانري توركو قوروسون!!!
آمين
خوجالي سوي قيرمي حاققيندا سندلي كيتابي ائنديرين
يازي نين آرديني اوخويون![]()
ياددا ساخلا قوجا تاريخ من تورک اوغلو اولوتورکم.
اهريمنلر قارشيسيندا سانما چؤکم،بوينو بوکم.
بيرجه کيشي قالسام بئله،گومان ائتمه يالقيز،تکم.
من-دوننم،من-بوگونم،گله جگم،يئرم-گؤيم.
حضرت علي قيلينجي يام،اوددان گرک بير قين گئيم.
کسيب کئچم خيانتي،جينايتي،آلچاقليغي.
عشقيم،حوسنوم،جلاليمسان،اودر يوردو،اود تورپاغي!

آي وطن اوغلو
کدرده بولونور، دردلي کلبجر،
دربه در دوشموسن، آي وطن اوغلو.
تانريدان، طالعدن، يوخسا فلکدن،-
دئ، کيمدن کوسموسن، آي وطن اوغلو؟
لاچينلار اويلاغي لاچينسيز قاليب،
قارسيييب گونئيي، داشي دا يانيب.
او جنّت دييارلار ياغييا قاليب،
دئ، نئجه دؤزورسن، آي وطن اوغلو؟
ترلانين يوواسي قوزغون، ساردادير،
زيروه ده دولاشان قارا قارغادير،
عيصمتين، ناموسون، عارين تاپدانير،
هاردادير غئيرتين، آي وطن اوغلو؟
کؤچ ائديب ائللرين، تورپاق امانت،
مزارلار امانت، روحلار داردادير.
سوجات، بهمن نين سؤيله هاردادي،
ياسليدير داغلارين، آي وطن اوغلو.
قاليبمي نيشانه، قاليبمي اثر،
او ديلبر گوشه دن کيم وئرر خبر،
سازي دا سوسمايير، اؤتور سراسر.
ديللرده باياتي، اورکده کدر،
دؤز ايندي بو حالا، گل، وطن اوغلو.
|
Ay Vətən oğlu |
|
Kədərdə bulunur, dərdli Kəlbəcər, |
