آذربايجانليلارا قارشي تؤره ديلميش سوي قيريمين تشکيلاتچيلاري 

هايك و آندرانيك 

  1918-1920-جي ايللر ائرمنيلر طرفيندن آذربايجانليلارا قارشي تؤره ديلميش قانلي سوي قيريم ايللري ايدي. فاکتلار و رقملر تكذيب اولونماز صورتده گؤسترير کي، آذربايجان خالقينا قارشي تؤره ديلميش سويقيريمين  تايي-برابري اولماييب. بو، ائرمني شووينيستلري نين، داشناک ايدئولوقلاري نين قانلي سيياستي نين نتيجه سي ايدي. سوي قيريم سيياستي نين تشکيلاتچيلاريندان و ايشتيراکچيلاريندان ايکيسي باره ده معلومات وئرمک ايسته ييريک. 

  چار روسيياسي نين غلبه سي و اوصول-ايداره سي نين مؤحکملنمه سي اوغروندا تورکلره قارشي ووروشلاردا ان فعال ائرمني ظابيطلري آندرانيک اوزانيان و هايک بژشکيان (قاي) ايدي. اونلارين حيات يولونا نظر سالديقدا ساتقينليغين کلاسيک نومونه سي،  بير جبهه دن عکس جبهه يه هوپپانماق سرريشته سي، ائرمني شووينيستلري نين رذيل سيماسي اؤزونو گؤسترير. 

  هايک بژشکيان (قاي) 1915-جي ايلدن 6-جي ائرمني کؤنوللو بيرلشمه سي نين کومانديري اولموشدور.. اونون باشچيليق ائتديگي حيصه لر ارزروم  و باشقا ايستيقامتلرده تورکلره قارشي ووروشلاردا هوسله ايشتيراک ائتميش، بير سيرا شهر و کندلرين ضبط اولونماسيندا فعالليق گؤسترميشدير. چار روسيياسي نين ماراقلاري نامينه فعال موباريزه آپاران، آذربايجانليلارا قارشي سوي قيريم ايجراچيلاريندان بيري اولان قاي ائرمنيستاندا اؤز بورجونو يئرينه يئتيرديکدن سونرا موسکوايا اوز توتور، رومانوولار سولاله سي نين اتگيني بوراخيب لئنين سولاله سي نين اتگيندن ياپيشير، ايندي ده اؤز اولکي آغالارينا، حيمايدارلارينا قارشي موباريزه يه قوشولور. قيرميزي اوردونون تشکيلاتچيلاريندان بيري اولور، ن.ژوکووسکي آدينا حربي-هاوا آکادئميياسيندا موحاريبه لر تاريخي و حربي-صنعت کافئدراسي نين موديري کيمي يوکسک وظيفه  توتور. 

  ائرمني رسمي سندلرينده قايين خيدمتلري بئله قييمتلنديريلير: سووئت روسيياسيندا وطنداش موحاريبه سي نين افسانوي قهرماني، قيرميزي اوردونون گؤرکملي سرکرده سي، حربي آکادئمييانين پروفئسسورو. سيمبيرسک شهري آغقوارديياچيلاردان آزاد ائديلديکدن سونرا قاي و.لئنينه گؤندرديگي تئلئقرامدا يازميشدي:  " سئويملي ولاديمير ايليچ، سيزين دوغما شهرينيزين آزاد ائديلمه سي سيزين يارانيزا جاوابدير، ايکينجيسينه جاواب سامارا اولاجاقدير "  (باخ: ائرمني سووئت ائنسيکلوپئديياسي، 2.نجي جيلد، ص. 675)

  نه قدر غريبه  گؤرونسه ده، قاي باکي نئفت مدنلرينده ايشله ميش، فهله حرکاتيندا ايشتيراک ائتميش، مانتاشووون نئفت معدنلريندن باشقا ديگر معدنلرده تعطيللر تشکيلاتچيسي اولموش، 1904-جو ايلده باکي سوسيال-دموکرات قزئتلري ايله امکداشليق ائتميش، 1908-جي ايلده باکيدا  " نئفت ايستحصالي قوللوقچولاري ايتتيفاقي نين "  ياراديلماسيندا ايشتيراک ائتميشدير.  آذربايجانين چؤرگي ايله بؤيوموش قاي اؤز ساتقين خيصلتينه صاديق قالاراق بو خالقين غدار جللادي اولموشدور.   

  آندرانيک اوزانيان 1914-جو ايل نويابرين 16-دان 1200  نفر­ليک عسگر و ظابيطي اولان 1-جي کؤنوللولر حيصه سينه باشچيليق ائتميش و بو حيصه  ايله سالماس-وان ايستيقامتينده دؤيوشلرده ايشتيراک ائتميشدير. سونرالار اونون حيصه لري باشقالانين، آسورلونون، وانين، آشناکين، قوتورون، موللا حسنين، موغانجيغين (ديلمان- سلماس) ضبط اولونماسيندا فعالليق گؤسترميشدير. روس قوشونلاري نين کومانداني چئرنوزوبوو (اندرانيکين قوشون حيصه لري اونون تابئعليگينده اولموشدور) ائرمني کؤنوللولري نين، خوصوصيله، آندرانيکين فعاليتي حاقيندا يازميشدير : " ....حيصه  آندرانيکين باشچيليغي آلتيندا 1915-جي ايل آپرئلين 15-28-ده موغانجيغين (ديلمان- سلماس) معلوم دؤيوشلرده ايشتيراک ائتميش، بونون سايه سينده ده قافقاز دوشمنين يوروشوندن قورتارميشدير. من آندرانيکين شخصينده هميشه آلوولو وطنپروري، ائرمنيستانين آزادليغي اوغروندا ووروشان دؤيوشچونو و وطنيني دريندن سئوه ني گؤردوم "  (باخ: ائرمني خالقي نين تاريخي، آلتي جيلد، سه.549). 

  آندرانيک هله ناخچيواندا اولارکن اوراني سووئت روسيياسينين آيريلماز حيصه سي اعلان ائتميشدي.. او، 1918-جي ايل اييول آيي نين 14-ده باکييا - س.شاوميانا ووردوغو تئلئقرامدا اؤز قوشون بيرلشمه لريني روسييانين مرکزي حؤکومتي نين سرانجامينا وئرديگيني و اونا تابئع اولدوغونو بيلديرير. س.شاوميان ايسه آندرانيکين شخصينده  " حقيقي خالق قهرمانيني "  سالاملايير،  آندرانيکين سووئت حاکيميتي طرفينه کئچمه سيني ممنوعنيتله قئيد ائدير (باخ:  " ايزوئستييا "  قزئتي، (1918-جي ايل، № 155/419). 

  آندرانيک بو حرکتي ايله بئله بير حقيقتي باشا دوشدويونو بيلديريردي کي،  " بؤيوک ائرمنيستان "  خولياسي نين حياتا کئچيريلمه سينده سووئت روسيياسينا دا آرخالانا بيلر. اونا آرتيق آيدين ايدي کي، چار روسيياسي ايله سووئت روسيياسي نين گئوپوليتيک سيياستي آراسيندا هئچ بير فرق اولماياجاق. بئله ده اولدو. يوخاريدا گؤسترديگيميز کيمي، سووئت حاکيميتي نين ايلک گونلرينده زنگه زور و گؤيچه ماحاللاري، قازاخ قزاسي نين ديليجان دره سي آذربايجاندان قوپاريلدي کي، ائرمنيلرين ائني ياراديلان دؤولتينه باغيشلانسين.  

  آندرانيک چوخ ياخشي بيلير و درک ائديردي کي، باکي کومموناسي نين باشيندا س.شاوميانين دورماسي و کوميسسارلارين اکثريييتينين ائرمني و خريستيان اولماسي گله جکده بوتون زاقافقازيياني  " بؤيوک ائرمنيستان "  دؤولتينه چئويرمک اوچون بازا، ايمکان و شراييط ياراداجاقدير. باکي کومموناسي سوقوط ائتديگي اوچون آندرانيکين بو خولياسي چين اولمادي. او، اؤز قوشون حيصه لري ايله بيرليکده زنگه زورو  ترک ائديب بازارچاي-درله يز-وئدي يولو ايله گئده رک 1919-جو ايلين آپرئلينده ائچميادزينه چاتدي. بورادا آندرانيک اؤز قوشون حيصه لريني بوراخدي، تورکلردن و آذربايجانليلاردان تالان ائتديگي واريداتي کاتوليکوسا باغيشلادي. اوزو ايسه اوزاق خاريجه يوللاندي. 

  آذربايجانليلارا قارشي سوي قيريم سيياستي نين غدارجاسينا حياتا کئچيريلمه سي نين تشکيلاتچي و ايشتيراکچيلاريندان اولان آندرانيکين و قايين  " قهرمانليغي "  ائرمنيستان سووئت حاکيميتي طرفيندن يوکسک قييمتلنديريلميشدي. آندرانيکه اشته رک رايونونداکي اوجان کندينده آبيده اوجالديلميش، ائچميادزين رايونونداکي آشاغي خاتون ارک کندينه قايين آدي وئريلميشدير. (اشاغي خاتون ارک و يوخاري خاتون ارک کندلري 1670-80-جي ايللرده سالينميش، کند ايروان خاني صفي قولوخانين آروادي خاتون خانيمين شارفينه بو آدا لاييق گؤرولموشدور). موقصيرلر جزالانديريلماق عوضينه يوکسک شؤهرته لاييق گؤرولدولر. محض بونا گؤرا ده ائرمني ائکسترئميستلري نين جينايتلري گئت-گئده گئنيشلنير، يئني-يئني بؤلگه لري احاطه ائدير. 

كؤچورن: ائلچين

قايناق:

QƏRBİ AZƏRBAYCAN: AZƏRBAYCANLILARA QARŞI GENOSİD DEMOQRAFİK STATİSTİKA GÜZGÜSÜNDƏ

 

   

 

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۸۹/۰۲/۰۹ |