خوجالی سوی‌قیریمی دونیانین گؤزو ایله

خوجالي ساکينلري ايله گؤروشن ژورناليستلر

 

واشينگتون پوست، 28 فئورال 1992

 آذربايجان شهرلرينده دفن اولونموش داغليق قاراباغ شهيدلري

قاچقينلار ائرمني هوجوملاري زاماني يوزلرله اينسانين اؤلدورولدويونو دئيير

 توماس قولتس، آغدام، آذربايجان، 27 فئورال

      دؤيوش وضعيتينده اولان داغليق قاراباغ آنکلاوي‌نين شرقينده يئرلشن بو شهرين باش مسجيدي‌نين خيدمتچييلري دئديلر کي، بو گون اونلار ائرمنيلرين چرشنبه گونو ايشغال ائتديگي آنکلاودا يئرلشن آذربايجان شهريندن گتيريلميش 17 نفري دفن ائديبلر.

      آنکلاوين پايتاختي ستئپاناکئرتين شيمال-قربينده يئرلشن و 6.000 نفر اهاليسي اولان خوجالي شهريندن اولان قاچقينلار هوجوم زاماني قادين و اوشاقلار داخيل اولماقلا 500 نفرين اؤلدورولدويونو دئديلر. آغدام مسجيدي‌نين ديرئکتورو سيد صاديقوو بيلديردي کي، خوجالي شهريندن اولان قاچقينلار چرشنبه گونوندن بري اونون مسجيدينه 477 مئييت گتيريبلر.

     باکي رسميلري خوجاليدا 100 نفرين اؤلدورولدويونو ايديعا ائدير، ائرمني رسميلري ايسه اؤز پايتاختلاري ايرواندان بيلديريرلر کي، جمعي 2 آذربايجانلي قتله يئتيريليب. باکي رسميسي بيلديردي کي، اونون حؤکومتي اؤلولرين دقيق ساييني بيلن زامان آذربايجانليلارين غضبلنه‌جگيندن ناراحاتدير.

    بوگون بورادا گؤردويوموز 7 جنازه‌دن ايکيسي اوشاق، اوچو قادين ايدي. آغدام خسته‌خاناسيندا موعاليجه اولونان ديگر 120 قاچقين آغير يارالاردان اذيت چکير.

    راضييه آسلانووا آغداما چرشنبه گونو گئجه چاتيب. او، دئدي کي، چرشنبه آخشامي گئجه خوجالييا هوجوما کئچن ائرمنيلر دايانمادان آتيرديلار. اونون اري و کورکه‌ني اؤلدورولموش، قيزي ايتکين دوشموشدور.

    داغليق قاراباغدان بورا قاچيب گلن قاچقينلار آراسيندا کئچميش سووئت داخيلي قوشونلاريندا خيدمت ائدن ايکي تورکمن عسگري وار ايدي. اونلار اؤتن جومعه حربي حيصه لريني ترک ائتميش و خوجاليدا سيغيناجاق تاپميشلار. عسگرلر دئدي کي، ائرمني چاووشلاري اونلاري "موسلمان اولدوقلاري اوچون" دؤيوردولر.

    فراريلر بيلديردي کي، اونلارين کئچميش حربي حيصه‌سي 366-جي آلاي خوجاليني ايشغال ائدن ائرمني حربچيلريني دستکله‌ييردي. اونلار بيلديردي کي، قادين و اوشاقلارا قاچماغا کؤمک ائديرديلر. عسگرلردن بيري آغامحمت موتیف دئدي: "بيز داغلاردان کئچه‌رک بير قروپ گتيريرديک. بو زامان ائرمنيلر بيزي گؤردو و آتش آچماغا باشلاديلار. اون ايکي نفر اؤلدورولدو".

 

ايندئپئندئنت، 29 فئورال 1992

ائلئن ووماک

      آغدامداکي رؤيتئر موخبيري ائليف کابان معلومات وئرميشدير کي، چرشنبه قيرغينيندان سونرا آذريلر اونلارلا اينسان دفن ائديرديلر، هانسيلار کي، بو بؤلگه‌نين ايکينجي بؤيوک ياشاييش مرکزي اولان خوجالي شهري‌نين ائرمنيلر طرفيندن ايشغالي زامانی اؤلدورولموشدو. دفنده ايشتيراک ائدنلردن بيري ژورناليستلرين اوستونه قيشقيراراق دئميشدير: "دونيا بورادا باش وئرنلره گؤز يومور. بيز اؤلوروک، سيز ايسه باخيرسيز".

 

ساندئي تايمس، 1 مارت 1992

ائرمني عسگرلري يوزلرله قاچقين عاييله‌ني قيرير

توماس قولتس، آغدام، آذربايجان

    ساغ قالانلارين سؤزلرينه گؤره، ائرمني عسگرلري 450-دن چوخ آذربايجانلييا آتش آچميش و سونگودن کئچيرميشلر. اونلارين چوخو اوشاق و قادينلار ايدي. يوزلرله، بلکه‌ده مينلرله اينسان ايتکين دوشموش و اؤلموشدور.

     ايشغالچيلار قادين و اوشاقلاري مودافيعه ائدن عسگرلري و کؤنوللولري اؤلدورموشلر. سونرا اونلار قورخودان اسن قاچقينلارا آتش آچماغا باشلاييبلار. ساغ قالانلاردان بير نئچه‌سي باش وئرنلري بئله تصوير ائتدي: "ائله اصل قيرغين بئله باشلادي. ائرمنيلر دايانمادان آتيرديلار. سونرا اونلار ايچري داخيل اولدو، بيچاق و سونگو ايله آداملاري دوغراماغا باشلاديلار". بو، ساغ قالان اوچ عسگردن بيري اولان آذر حاجييئوين دئديکلري ايدي.

    راضييه آسلانووا آغداما باشقا قادينلار و اوشاقلارلا ائرمني مئشه‌لريندن کئچه‌رک گلميشدير. او، ائرمنيلرين دايانمادان آتديغيني بيلديردي، اري و کورکه‌ني‌نين گؤزلري قارشيسيندا اؤلدورولدويونو دئدي. قيزي ايسه هله ده تاپيلماييب.

   آغداما گلن اوغلانلاردان بيري قولاغيني ايتيرميشدي.

      ساغ قالانلارين دئديگينه گؤره داها 2000 آدام، هانسيلار کي، آيري قاچميشدي، هله ده تاپيلماييب: بلکه ده اونلارين چوخو سويوقدان ياخود دا آلديقلاري يارالاردان اؤلوبلر.

     دونن گئجه آغدام مئييتخاناسينا 479 مئييت گتيريلدي و قبيريستانليقدا 29 نفر دفن اولوندو. منيم گؤردويوم و هله دفن اولونماميش 7 جنازه‌نين 2-سي اوشاق، 3-او ايسه قادين ايدي. اونلاردان بيري‌نين سينه‌سي آلديغي گولله ياراسيندان تاماميله داغيلميشدي.

    آغدام خسته‌خاناسي قان و تئررور صحنه‌سينه چئوريلميشدي. حکيملر بيلديردي کي، سوی‌قیریمدان قاچان 140 خسته درين گولله يارالاريندان اذيت چکير.

    آنجاق اونلار آغدامدا دا تهلوکه‌سيز دئييلديلر. جومعه گونو گئجه 150 مين اهاليسي اولان شهرين اوزرينه راکئتلردن ضربه‌لر ائنديريلدي. بير نئچه بينا داغيديلدي و بير نفر اؤلدو.

 

تايمس، 2 مارت 1992

قاراباغدا جنازه تپه‌لري  

    آناتول ليوئن ائرمني قوشونلاري طرفيندن حياتا کئچيريلن کوتلوي اينسان قيرغيني باره‌ده معلومات توپلايان زامان آتشه توتولوب.

   بيز داغليق قاراباغين قارلا اؤرتولموش داغلاريندان آشاغي دوشرکن سپه‌لنميش مئييتلري گؤردوک. گؤرونور، قاچقينلار قاچارکن اونلارا آتش آچميشديلار. بو حاديثه‌دن سونرا ژورناليستلر آذربايجانلي اوپئراتور طرفيندن چکيلميش کادرلارا باخديلار. کادرلاردا بيزيم کئچديگيميز همين داغلارين موختليف حيصه‌لرينده اونلارلا اينسان جنازه‌لري عکس ائتديريليردي.

   آذربايجانليلار ايديعا ائدير کي، کئچن هفته ائرمنيلر طرفيندن ايشغال اولونان خوجالي شهريندن قاچان آذربايجانليلارين کوتلوي قيرغيني زاماني ان آزي 1000 نفر اؤلدورولوب. داها 4000-نفر يارالانميش، دونوب اؤلموش، ياخود ايتگين دوشموشدور.

   مولکي وئرتوليوت داغلارا ائنمه‌لي و کوتلوي قيرغينلارين تؤره‌ديلديگي يئرلردن مئييتلري ييغمالي ايدي. مولکي وئرتوليوت 4 مئييت ييغدي. همين واخت آذربايجانلي اوپئراتورون چکديگي فيلمده ايسه همين تپه‌لرده اونلارلا مئييت گؤستريليردي.

   آغداما قاييدان زامان مولکي وئرتوليوتون ييغديغي جنازه‌لره باخديق. ايکي نفر ياشلي کيشي و کيچيک بير قيز قانينا غلتان ائديلميش، اونلارين اللري و آياقلاري دونموشدو.

 

واشينگتون پوست، 2 مارت 1992

ائرمني باسقينلاري آذريلرين اؤلومو و قاچقين دوشمه‌سي ايله نتيجه‌له‌نير

   خوجالي‌نين 10.000 اهاليسيندن تخمينن 1000 نفري ائرمني اوردوسونون چرشنبه آخشامي حياتا کئچيرديگي هوجوم زاماني قتله يئتيريلميشدير. آذربايجان تئلئويزيياسي خوجالي اراضيسيندن جنازه‌لرين يوک ماشينلاري ايله ائواکواسيياسيني گؤسترميشدير.

 

نيو-يورک تايمس، 3 مارت 1992

ائرمنيلرين تؤرتديگي قيرغين

    آغدام، آذربايجان، 2 مارت (رؤيتئرس) - آذربايجانين ائرمنيلرين اوستونلوک تشکيل ائتديگي داغليق قاراباغ بؤلگه‌سينده ائرمني حربچيلري‌نين مولکو وطنداشلارا قارشي تؤرتديگي سوی‌قیریم حاقيندا بو گون يئني بير ثوبوت الده اولونموشدور.

    وئرتاليوتلا بؤلگه‌يه گئدن آذربايجان ژورناليستلري و رسميلري قاييدان زامان اؤزلري ايله اوچ اوشاق مئييتي گتيرميشلر. اونلارين باشلاري‌نين آرخا حيصه‌سي تاماميله داغيديلميشدي. اونلار دئدي کي، ائرمنيلرين آتش آچماسي اونلارا مئييتلري ييغماغا ايمکان وئرمه‌دي.

 اينسانلارين باشلاري‌نين دريسي سويولموشدور

   داغليق قاراباغين آذربايجانلي رهبري‌نين کؤمکچيسي اسد فرشوو دئدي: "قادينلارين و اوشاقلارين باشلاري‌نين دريسي سويولموشدو. بيز مئييتلري ييغماغا باشلاياندا اونلار بيزي گوللبورانا توتدولار".   

مئييتلرين يوک ماشينلاري ايله داشينماسي

    رؤيتئرين فوتوقرافي فرئدئريک لئنقان دئدي کي او، آغدام ياخينليغيندا آذربايجانليلارين مئييتلري‌نين ايکي يوک ماشينينا دولدورولدوغونو گؤروب: "بيرينجي دفعه35 مئييت سايديم و منجه ايکينجي ماشيندا دا بير او قدر مئييت وار ايدي. اونلارين بعضيلري‌نين باشي کسيلميش، چوخلاري يانديريلميشدي. اونلارين هاميسي کيشي ايدي و بير نئچه‌سي حربي رنگده فورما گئيميشدي".

 

تايمس، 3 مارت 1992

ايشيقلانديريلماميش سوی‌قیریم

آناتول ليوئن

     داغليق قاراباغين تپه‌لرينده قادين و اوشاقلار داخيل اولماقلا 60-دان چوخ مئييت سپه‌لنميشدي و بونلار ائرمني قوشونلاري‌نين آذري قاچقينلارينا قارشي تؤرتديگي قيرغيني تصديق ائدير. يوزلرله آدام ايتگين دوشوب، تپه و دره‌لر ائرمني قووّه‌لري‌نين آذربايجانلي قاچقينلارا قارشي اؤتن چرشنبه آخشامي تؤرتديگي سوی‌قیریم نتيجه‌سينده اؤلدورولموش اينسانلارين مئييتلري ايله دولو ايدي.

     بورادا 31 مئييت وار ايدي. ان آزي داها 31 جنازه اؤتن 5 گون عرضينده آغداما آپاريلميشدي. بو رقملره چرشنبه آخشامي گئجه‌سي ائرمنيلرين آذربايجان شهري خوجاليني دارما-داغين ائتديکلري زامان قتله يئتيريلن دينج اهالي عاييد دئييل. همچنين تاپيلماميش مئييتلر ده ايستيثنا اولونور.

    سوی‌قیریم زاماني ساغ قالان زاهيد جابباروو دئدي: "بيز اولدوغوموز يئرده 200 نفر اؤلدورولدو". موختليف ايستيقامتلردن گلميش قاچقينلار دا گوللبورانا توتولدوقلاريني و يول بويو چوخلو سايدا اينسانين قتله يئتيريلديگيني دئديلر. مئييتلرين اطرافيندا اشيالار، پالتار و شخصي سندلر وار ايدي. جنازه‌لر کسکين شاختادان دونموشدولار، همچنين قيرغيندان سونرا تپه و مئشه‌لرده گيزلنميش اينسانلار دا سويوقدان اؤلموشدو. اونلارين هاميسي کاسيب گئيينميش عادي آداملارين جنازه‌لري ايدي.

    بيزيم گؤردويوموز 31 نفردن يالنيز 3 نفر فورمادا ايدي، هانسيلار کي، بيري پوليس، ايکيسي ايسه ميلّي کؤنوللولر ايدي. قالانلاري مولکي شخصلر ايدي (8 قادين و 3 اوشاق). ايکي عاييله بيرليکده اؤلدورولموشدو و بورادا قادينلار الي اوشاقلي ايدي.

   اونلاردان بير نئچه‌سي باشيندان دهشتلي يارالار آلميشدي: بالاجا بير قيزين ايسه يالنيز اوزو سالامات قالميشدي. ساغ قالانلار دئدي کي، اونلار يئره اوزاناندا ائرمنيلر دايانمادان اونلارا آتش آچيرديلار.

 

بی بی سی1 مورنينق نيوس، ساعات 07.37، چرشنبه آخشامي، 3 مارت 1992

    جانلي ياييمدا اولان بی بی سی موخبيري خبر وئرميشدير کي، او، 100-دن چوخ آذربايجانلي کيشي، قادين، اوشاق، حتّي کؤرپه‌نين چوخ قيسا مسافه‌دن باشلاريندان گولله ايله وورولدوغونو گؤروب.

 

بی بی سی1 مورنينق نيوس، ساعات 08. 12، چرشنبه آخشامي، 3 مارت 1992

   حاديثه يئرينده چکيلميش شکيل داغلاردان چوخلو سايدا اينسان مئييتلري‌نين ييغيلماسيني تصديق ائدير. موخبير خبر وئرير کي، اوپئراتور و غربدن اولان ژورناليستلر ائرمنيلرين قيرديغي يوزدن چوخ کيشي، قادين و اوشاق مئييتلريني گؤروبلر. اونلار 1 مئتردن ده آز مسافه‌دن باشلاريندان وورولموشدو. شکيلده همچنين تخمينن 10 نفرين، بونلار اساسن قادينلار و اوشاقلار ايدي، باشيندان گولله ايله اؤلدورولدويو گؤستريلير. آذربايجان ايديعا ائدير کي، ائرمني قووّه‌لري ميندن چوخ مولکي اينساني قتله يئتيريبلر.

 

واشينگتون تايمس، 3 مارت 1992

وحشيليکلر آذربايجاني دهشته گتيرير

براين کيللئن، آغدام، آذربايجان

    داغليق قاراباغدا اونلارلا اينسان مئييتلري سپلنميشدير و بو، بو موباحيثه‌لي اراضي اوغروندا 4 ايلدن بري دؤيوشلرده تؤره‌ديلميش ان دهشتلي سوی‌قیریمين ثوبوتودور.

    بو شهردن يئنيجه قاييدان آذربايجان رسميلري اؤزلري ايله 3 اوشاق مئييتي گتيريبلر و اونلارين باشلاري‌نين آرخا حيصه سي تاماميله داغيديليب.

    يئرلي مسجيدده داها 6 مئييت وار ايدي و اونلارين اللري و آياقلاري دونموش، اوزلري ايسه سويوقدان قارالميشدي.

    قادينلاردان بيري اؤلدورولموش آتاسي‌نين سينه‌سينه غضبله ووراراق "تئلمان!" دئيه قيشقيريردي. جنازه آرخاسي اوسته اوزانميش و ساغ الي هاوادا دونموشدو.

    اؤتن هفته ائرمنيلرين ايشغال ائتديگي خوجالييا وئرتاليوتلا قيسا سفردن قاييدانلار دئدي کي، اونلار دا اوخشار منظره‌نين شاهيدي اولوبلار، آنجاق حجمجه بوندان داها بؤيوک. بير روس ژورناليستي‌نين دئديگينه گؤره او، 50 مئترليک ساحه ده 30 مئييت سايميشدير.

    داغليق قاراباغين ايکينجي بؤيوک آذربايجان شهري اولان خوجالي‌نين تپه‌دن ديرناغادک سيلاحلانميش ائرمني حربچيلري طرفيندن اؤتن چرشنبه آخشامي ايشغال اولونماسيندان سونرا ائرمنيلر آذربايجانليلارين سوی‌قیریميني اينکار ائتديلر. آذربايجان 1000 نفرين اؤلدورولدويونو دئيير.

   داغليق قاراباغين آذربايجانلي رهبري‌نين کؤمکچيسي اسد فرجوو دئدي کي، قادين و اوشاقلارين باشلاري‌نين دريسي سويولموشدو.

   جناب فرجوو بيلديردي کي، بين الخالق قيرميزي خاچ کوميته‌سي‌نين نيشانلاديغي يئره ائنن و مي-24 وئرتوليوتلاري‌نين موشاييعت ائتديگي وئرتوليوت ائرمني حربچيلري گوللبورانا باشلامازدان اول يالنيز 3 اوشاق مئييديني ييغا بيليب. او بيلديردي کي، بيز مئييتلري ييغماغا باشلاياندا اونلار بيزي آتشه توتدولار.

    جناب فرجوو بيلديردي کي، اونلار جمعي 15 دقيقه اورادا قاليبلار. او، پئنجگي‌نين جيبينده اولان قومبارايا ايشاره ائده‌رک دئدي: "حربي وئرتاليوتلار قيرميزي فيشنگلر بوراخاراق ائرمنيلرين ياخينلاشديغيني خبر وئرديلر. بيز آرتيق چيخمالي ايديک. اسير گؤتورله‌جگيميز تقديرده من اؤزومو پارتلاتماغا حاضير ايديم".

     رؤيتئرس-اين فوتوقرافي فرئدئريک لئنقان آغدام ياخينليغيندا آذربايجانليلارين مئييتلري ايله دولو ايکي يوک ماشيني گؤرموشدور. "بيرينجي دفعه35 مئييت سايديم و منجه ايکينجي ماشيندا دا بير او قدر مئييت وار ايدي. اونلارين بعضيلري‌نين باشي کسيلميش، چوخلاري يانديريلميشدي. اونلارين هاميسي کيشي ايدي و بير نئچه‌سي حربي رنگده فورما گئيميشدي".

    آغدام مسجيدي اينسان مئييتلريله دولو ايدي. اينسانلار آذربايجان پرئزيدئنتي آياز موطلليبووا عونوانلانميش تحقيرلر سسلنديرير و بيلديريرديلر کي، او، قاراباغين آذربايجانلي اهاليسيني قوروماق اوچون کيفايت قدر چاليشماميشدير.

   چؤلده ايسه يوزلرله اينسان ايسلام دوعالاري اوخويوردولار. اونلارين بعضيلري هوشلاريني ايتيره‌رک اؤلدورولموش قوهوملاري‌نين (هانسيلار کي، بير نئچه دقيقه بوندان اول گتيريلميشدي) يانينا ييخيليرديلار.

   قارلي تپه‌لره سپلنميش اونلارلا اينسان مئييتيني عکس ائتديرن دهشتلي فيلم ساغ قالميش قاچقينلارين، قادين و اوشاقلارا قارشي تؤره‌ديلميش سوی‌قیریم حاقيندا سؤيله‌ديکلريني تصديق ائدير.

    آذربايجان تئلئويزيياسي آذربايجان شهري اولان آغداما بير يوک ماشيني ايله مئييت گتيريلديگيني گؤسترميشدير. اونلارين چوخلاري‌نين اوزلري بيچاقلا دوغرانميش، گؤزلري چيخاريلميشدي. بالاجا بير قيزين قوللاري هاوايا آچيلي وضعيتده قالميشدير. او، سانکي کؤمک ديله‌ييردي.

   آغدام حربي کومانديري رشيد محمدوو ايکينجي دونيا موحاريبه‌سي زاماني ناسيستلرين عمللريني خاطيرلاياراق دئدي: "مئييتلر قويون سوروسو کيمي ييغيلميشدير. هئچ فاشيستلر ده بونو ائتمه‌ميشدير"

   قاراباغ رهبري موسا محمدوو آذربايجانين ايکينجي بؤيوک شهري اولان گنجه‌ده‌کي سووئت حربي بازاسينا زنگ ائده‌رک کؤمک ديله‌ييردي: "مئييتلري گتيرمک و اينسانلارا نه باش وئرديگيني گؤسترمک اوچون بيزه کؤمک ائدين".

  اوپئراتور و غربلي ژورناليستلري اراضيدن گؤتورن وئرتوليوتون پيلوتو دئدي کي، او خوجاليدا و عسگران دره‌سينده اونلارلا مئييت گؤروب.

 

نيو يورک تايمس، 3 مارت 1992

ائرمنيلر طرفيندن تؤره‌ديلن سوی‌قیریم

آغدام، آذربايجان، 2 مارت (رؤيتئرس)

      بو گون سونونجو سووئت قوشونلاري داغليق قاراباغي ترک ائدير.

      ايتار-تاسس اينفورماسييا آگئنتليگي خبر وئرير کي، 366-جي موتواتيجي آلايي اراضيدن چيخماغا، اصلينده ايسه موحاريبه ائدن ايکي ائتنيک قروپ - ائرمنيلر و آذربيجانليلار آراسينداکي بوفئري آرادان گؤتورمه‌يه باشلاميشدير.

     هر ايکي طرف موداخيله ائتمک اوچون هئچ بير جهد ائتمه‌ييب.

     داغليق قاراباغ آذربايجان رئسپوبليکاسي‌نين ترکيبينده‌دير، اونون اهاليسي‌نين چوخ حيصه‌سيني ايسه ائرمنيلر تشکيل ائدير.

شهرين بومباردمان ائديلمه‌سي

    آذربايجانين اينفورماسييا آگئنتليگي آزئرينفورم خبر وئرميشدير کي، بازار گونو گئجه داغليق قاراباغين آذربايجانليلار مسکونلاشان شوشا شهري ائرمنيلر طرفيندن راکئت آتشينه توتولوب. ونجه‌لي قصبه‌سينه ائديلميش ديگر بير هوجوم زاماني ايسه بير نئچه آدام يارالانميشدير.

    ائرمنيستان رئسپوبليکاسي کئچن هفته آذربايجانليلارين ياشاديغي خوجالي شهرينده 1000 نفرين اونون حربچيلري طرفيندن اؤلدورولمه‌سيني و قيرغيندان خيلاص اولماق اوچون قارلا اؤرتولموش داغلاردان قاچان کيشي، قادين و اوشاقلارين سوی‌قیریميني اينکار ائدير.

    لاکين بو اراضيده اونلارلا اينسان مئييتي آذربايجانا بو سوی‌قیریمين تؤره‌ديلمه‌سيني ايديعا ائتمه‌يه اساس وئرير.

    رايونا وئرتوليوتلا قيسا سفر ائدن آذربايجانلي رسميلر و ژورناليستلر قاييدارکن اؤزلريله باشلاري‌نين آرخا حيصه‌سي تاماميله داغيديلميش 3 اوشاق مئييدي گتيرميشلر. اونلار بيلديردي کي، ائرمنيلرين گوللباراني مئييتلرين هاميسيني ييغماغا اونلارا مانع اولوب.

    داغليق قاراباغين آذربايجان رهبري‌نين کؤمکچيسي اسد فرجوو دئدي کي، قادين و اوشاقلارين باشلاري‌نين دريسي سويولموشدو، بيز مئييدلري ييغماغا باشلاياندا اونلار بيزي آتشه توتدولار.

   آذربايجانلي حربي کوماندير رشيد محمدوو دئدي: "مئييتلر قويون سوروسو کيمي ييغيلميشدير. هئچ فاشيستلر ده بونو ائتمه‌ميشدير".

 ايکي يوک ماشيني مئييتله دولدورولدو  

    رؤيتئرس-اين فوتوقرافي فرئدئريک لئنقان آغدام ياخينليغيندا آذربايجانليلارين مئييتلري ايله دولو ايکي يوک ماشيني گؤرموشدور. "بيرينجي دفعه35 مئييت سايديم و منجه ايکينجي ماشيندا دا بير او قدر مئييت وار ايدي. اونلارين بعضيلري‌نين باشي کسيلميش، چوخلاري يانديريلميشدي. اونلارين هاميسي کيشي ايدي و بير نئچه‌سي حربي رنگده فورما گئيميشدي".

 

ائتنيک زوراکيليق و ايقتيصادي بؤحران دئکابردا 11 کئچميش سووئت رئسپوبليکاسي طرفيندن ياراديلميش موستقيل دؤولتلر بيرليگي‌نين پارچالانماسينا سبب اولا بيلر. بيرليک عوضو دؤولتلر اولان خريستيان ائرمنيلرله موسلمان آذربيجانليلار آراسيندا اوزون ايللردن بري مؤوجود اولان ائتنيک نيفرتين قارشيسيندا عاجيز قالدي.

      داغليق قاراباغداکي 4 ايلليک موحاريبه1500-2000 آدامين اؤلومونه سبب اولدو. کئچن هفته باش وئرن دؤيوش خوصوصيله دهشتلي ايدي.

     داغليق قاراباغين مرکزي ستئپاناکئرت شهرينده يئرلشن 366-جي آلاي دؤيوشلرين مرکزينده ايدي و بو دؤيوش نتيجه‌سينده اونون 3 عسگري هلاک اولموشدور. ائرمنيستانين پايتاختي يئرئواندا پارلامئنتده چيخيش ائدن پرئزيدئنت لئوون تئر-پئتروسيان بيرليگين آخيرينجي قوشونلاري‌نين آنکلاودان چيخاريلماسيني پيسله‌دي. او، بو آلايين حربي عملياتلاردا ايشتيراک ائتمه‌ديگيني، اونون يالنيز وضعيتي ستابيللشديرديگيني بيلديرميشدير.

 

بوستون قلوب، 3 مارت 1992

پول کوين - جاج، باکي، آذربايجان

      دونن آذربايجان ائرمني حربچلريني کئچن هفته کيشي، قادين و اوشاقلاري داغليق قاراباغداکي بير شهردن چيخارماقدا و اونلاري قتله يئتيرمکده ايتتيهام ائتدي.

     آذربايجان رسميلري خوجالي شهرينده 1000 نفر آذربايجانلي اؤلدورولدويونو و قارلا اؤرتولموش داغلاردان قاچان کيشي، قادين و اوشاقلارين ائرمني حربچيلري طرفيندن اؤلدورولدويونو دئيير.

ائرمني رسميلري بونلاري اينکار ائدير.

    حاديثه يئرينده اولان ژورناليستلر قتله يئتيريلميش اينسانلارين دقيق ساييني سؤيله‌مکله چتينليک چکير. آنجاق رؤيتئرسين فوتوقرافي ايکي يوک ماشي‌نين آذربايجانليلارين مئييتلري ايله دولدورولدوغونو دئدي. بير روس ژورناليستي ايسه رايونون هر يئرينده قيرغينلار تؤره لديگي باره‌ده خبر وئرير.

     رؤيتئرس خبر وئرير کي، وئرتوليوتلا بؤلگه‌يه سفر ائدن آذربايجانلي رسميلر و ژورناليستلر باشلاريندان وورولموش 3 اوشاق مئييتي تاپيبلار. ائرمنيلرين آتش آچماغي ايسه اونلارا ديگر مئييتلري ييغماغا مانع اولوب.

    ايشغال زاماني خوجاليدا چوخلو سايدا دينج اهالي‌نين اؤلدورولمه‌سيني تصديق ائدن فاکتلار گئت-گئده آرتير.

    آذربايجان تئلئويزيسيياسي بازار گونو آغدام مئييتخاناسيندان قادين و اوشاقلار دا داخيل اولماقلا 10 مئييت گؤسترميشدير. باکي‌نين اساس تئلئويزييا ستانسيياسي‌نين رئداکتورو بيلديرميشدير کي، ايندييه قدر 180 مئييت آشکار اولونوب. بؤلگه‌نين اطرافيندا اوچان وئرتوليوت چوخلو سايدا مئييتلر گؤرموشدور. بی بی سی خبر وئرميشدير کي، فرانسيز فوتوقراف 31 جنازه سايميشدير. او بيلديرميشدير کي، ايچريسينده قادين و اوشاقلار اولان مئييتلرين چوخو ياخين مسافه‌دن باشلاريندان گولله ايله وورولموشدور.

      بو آرادا خوجالي ايجرا حاکيمي ائلمان محمدوو باکيدا مطبوعات کونفرانسيندا بيلديرميشدير کي، هوجوم زاماني 1000 آدام اؤلدورولموش، 200-دن آرتيق ايتکين دوشموش، 300 اسير گؤتورولموش، 200 نفر يارالانميشدير. محمدوو 366-جي آلايي هوجوما باشچيليق ائتمکده و ائرمني قولدورلارينا يول آچماقدا ايتتيهام ائدير.

 

ائيج، مئلبورن، 6 مارت 1992

ائلئن ووماک، آغدام، آذربايجان، چرشنبه آخشامي

     شهيدلرين دقيق سايي هله ده معلوم اولماسا دا اؤتن هفته ائرمنيستان اوردوسونون داغليق قاراباغين قارلي داغلاريندا دينج آذربايجانليلارا قارشي سوی‌قیریم تؤرتديگي احتيمال اولونور.

      آنکلاوين آذربايجان شهري آغداملا سرحدده يئرلشن خوجالي شهريندن اولان قاچقينلار فئورالين 25-اي گئجه ائرمنيلر طرفيندن اونلارين ائولرينه ائديلن هوجومو تصديق ائدن کوللو ميقداردا فاکتلار سؤيله‌يير. اونلار بيلديرير کي، ائرمنيلر اونلاري قاچماغا مجبور ائتميش و اطرافداکي مئشه‌لرده گولله‌ميشدير. دونن من قبيريستانليقلارين بيرينده تزه قازيلميش 75 قبير گؤردوم. اوندان بير گون اول ايسه آغدام مسجيدينده دئشيک-دئشيک اولونموش 4 مئييت گؤرموشدوک. بيز همچنين واقونلاردان عيبارت اولان مووقّتي خسته‌خانالاردا گولله يارالاري آلميش قادين و اوشاقلاري گؤردوک.

     اهاليسي‌نين اکثريتيني آذربايجانليلار تشکيل ائدن آذربايجان قصبه‌سي خوجالي‌نين اهاليسي تخمينن 6000 نفردير. آغدامين پوليس کومانديري رشيد محمدوو آغداما يالنيز 500 نفرين قاچديغيني دئدي. "بس قالانلاري هاني؟" دئين ج-ب محمدوو اونلارين اسير گؤتوروولدويونو ياخود قاچديقلاريني دئدي. چوخلاري هله ده داغلاردادير، چونکي وئرتوليوت يوخدور. او، اونلارين بعضيلري‌نين منفي 10 درجه سويوقدان دوندوغونو بيلديردي.

     آذريلر سيلاحلانميش ائرمنيلري گؤردوکده باشا دوشدولر کي، اؤزلريني مودافيعه ائده بيلمه‌يه‌جکلر و مئشه‌لره قاچديلار. بير نئچه ساعاتدان سونرا سوی‌قیریم باشلاندي.

    جناب ناصير آروادي‌نين و ايکي اوشاغي‌نين اسير گؤتورولدويونو گومان ائدير. ديگر قاچقينلار کيمي، او، دا کئچميش سووئت اوردوسونون خوجالييا هوجوم ائتمکده ائرمنيلره کؤمک ائتديگيني دئدي: "بو منيم فيکريم دئييل، گؤزلريمله گؤردوکلريمدير".

 

نيو يورک تايمس، 6 مارت 1992

آذربايجاندا ويداع مراسيمي     

    "آذربايجانين آغدام شهرينده‌کي قبيريستانليقدا ائرمنيلرين داغليق قاراباغدا تؤرتديگي سوی‌قیریم قوربانلاري دفن اولونان زامان اونلارين عاييله عوضولري و دوستلاري ماتم ايچينده‌دير.

     چينگيز ايسگندروو قارداشي‌نين جنازه‌سي اولان تابوتو قوجاقلاميشدي. جنازه‌نين اوستونده ايسه قورانين صورتي وار ايدي.

 

واشينگتون پوست، 6 مارت 1992

سون ويداعلاشما

    "دونن آذربايجاونليلارين قبيرستانليغيندا داغليق قاراباغدا ائرمنيلر طرفيندن اؤلدورولموش قوربانلار دفن اولونارکن اونلارين قوهوملاري کدر ايچينده ايدي. چينگيز ايسگندروو قارداشي‌نين جنازه‌سي اولان تابوتو قوجاقلاييب آغلاييردي".

 

ساندئي تايمس، 8 مارت 1992

توماس قولتس ائرمني عسگرلري‌نين تؤرتديگي سوی‌قیریم حاقيندا آغدامدان ايلک اولاراق خبر وئرير.

     خوجالي غئيري-محصولدار بير آذري شهري ايدي. بورادا ماغازالار بومبوش، يوللار چيرکلي ايدي. هئچ بير ياشيلليق ايسه يوخ ايدي. بو او زامان ايدي کي، بورادا مينلرله آذربايجانلي اؤز خوشبخت حياتيني ياشاييردي. اؤتن هفته او، خريطه‌دن سيليندي. آغدام مئييتخانالاري مئييتلرله دولان زامان خوجالي و اونون اطرافيندا سووئت ايتتيفاقي داغيلاندان بري ان دهشتلي سوی‌قیریمين باش وئرديگي گومان اولونور.

     من خوجالييا سفر ائدن سونونجو غربلي ايديم. بو يانواردا باش وئرميشدي. دؤرد اوشاق آناسي زومرود بيزي شهره گتيرن وئرتوليوتدا ايدي. او دئدي کي، جاماعات اوتوروب اؤز اؤلمونو گؤزله‌يير. او و عاييله عوضولري فئورالين 26-دا ائرمنيلرين تؤرتديگي قيرغي‌نين قوربانلاري آراسيندا ايديلر.

     بئش اؤولاد آتاسي 55 ياشلي بالاکيشي صادیقوو دئدي: "ائرمنيلر اوزاق کندلرين هاميسيني بير-بير ايشغال ائتديلر، حؤکومت ايسه هئچ نه ائتمه‌دي". اونون حيات يولداشي ديلبر ايسه دئدي کي، ايندي اونلار بيزي بورادان چيخاراجاق ياخود دا اؤلدوره‌جکلر. اونلارين اوچ اوغلو و ايکي قيزي قيرغين زاماني اؤلدورولموشدو.

     "بيز ائرمنيلرين مؤوقئعلرينه چوخ ياخين ايديک، آما اوراني کئچمه‌لي ايديک. گولله‌لر هر طرفدن ياغيش کيمي ياغديريليردي. بيز ساده‌جه تله‌يه دوشموشدوک". آذربايجانليلار بير-بير قتله يئتيريليردي. ساغ قالانلارين سؤيله‌ديکلرينه گؤره گؤرمه‌ديکلري حالدا ائرمنيلر ترپه‌نن هر بير شئيه آتش آچيرديلار. بير آذري اوپئراتورو آغلايا-آغلايا هر بير مئييتي لئنته آلميشدي. اونون چکديگي کادرلاردان بيرينده آذربايجانليلارين ائرمنيلردن قاچاراق سيغناجاق تاپديغي آغاجليق گؤستريلميشدي. بورادا اينسان مئييتلري تپه عمله گتيرميشدي. آغدام خسته‌خاناسينا گتيريلميش عؤمر وئيسلوو دئدي: "ائرمنيلر دايانمادان آتيرديلار. منيم آرواديم و قيزيم دوز يانيمدا اؤلدورولدولر".

     هوسپيتالين دهليزلرينده گزن آداملار اؤز ياخينلاريندان بير خبر آختاريرديلار. بعضيلري اؤز غضبيني اجنبيلرين اوستونه تؤکوردو. بير آنا باغيريردي: "هاني منيم قيزيم، هاني منيم اوغلوم؟ زورلانيب. اؤلدورولوب. ايتيب".

 موند، پاريس، 14 مارت 1992

     آغدامدا اولان اجنبي ژورناليست اؤلدورولموش آداملار آراسيندا باشلاري‌نين دريسي سويولموش قادين و اوشاقلاري گؤروب. اونلارين ديرناقلاري چيخاريلميشدي. او، بونون "آذربايجان تبليغاتي" دئييل، رئالليق اولدوغونو يازير.

 

نيوسويک، 16 مارت 1992

سوی‌قیریمين اوزو

پاسکال پريوا و ستيو لؤ ون، موسکوا

     اؤتن هفته آذربايجان يئنيدن قبيرستانليغا دؤنموشدو: ماتم ايچينده اولان قاچقينلار و اونلارلا اينسان مئييتي مسجيدين آرخاسيندا مووقّتي مئييتخانا ياراتميشدي. اونلار فئورالين 25-اي و 26-سي ائرمنيلر طرفيندن دارما-داغين ائديلميش خوجاليدان اولان ساده آذري کيشي، قادين و اوشاقلاري ايدي. اونلارين چوخو قاچان زامان ياخين مسافه‌دن وورولموشدو، بعضيلري‌نين اوزلري داغيديلميش، باشلاري‌نين دريسي سويولموشدو.

 تايم، 16 مارت 1992 خوجاليدا قيرغين

جيل سمولوو

 يوري زاراخوويچ، موسکوا

      موباحيثه لره باخماياراق آيدين اولان بير شئي وار: ايکي هفته اؤنجه آذربايجان شهري خوجاليدا غدار و ويجدانسيز بير حاديثه تؤره‌ديليب. ايندييه‌دک 200 آذربايجانلي اؤلدورولوب، چوخلاري اييرنج حالا سالينيب، ائرمنيلرين اوستونلوک تشکيل ائتديگي داغليق قاراباغدان دفن اولونماق اوچون قونشو رايونا گتيريليب. آذربايجانليلار ايديعا ائدير کي، 1324 مولکي وطنداش قتله يئتيريليب. اونلارين چوخو - قادينلار و اوشاقلار باره‌ده هئچ بير معلومات يوخدور…

 سووبودا، 12 اييون 1992

فاجيعه ني تؤره‌دنلر جزالانديريلماليدير

       موسکوادا يئرلشن مئموريال اينسان حوقوقلاري قروپونون 1992-جي ايل فئورالين 25-دن 26-نا کئچن گئجه خوجالي‌نين ائرمني سیلاحلي بيرلشمه‌لري طرفيندن ايشغالي زاماني اينسان حوقوقلاري‌نين کوتلوي شکيلده پوزولماسي حاقيندا حساباتي

      حساباتدا دينج اهالي‌نين شهردن قاچماسي حاقيندا يازيلير: "قاچقينلار ائرمنيلر طرفيندن قورولموش پوسقويا دوشه‌رک آتشه توتولدولار. اونلارين بعضيلري آغداما چاتا بيلديلر: ديگرلري، اساسن قادينلار و اوشاقلار (دقيق سايي معلوم دئييل) داغلاردا آزميش و دونوب اؤلموشلر. آغداما چاتانلارين دئديکلرينه گؤره، اونلارين بعضيلري پيرجامال و ناخچيوانيک کندلري ياخينليغيندا اسير گؤتورولوبلر. آرتيق دييشديريلميش خوجالي اسيرلري‌نين دئديگينه گؤره، اسيرلرين بعضيلري اؤلدورولموشدور… 4 گون عرضينده آغداما تخمينن 200 مئييت گتيريلميشدير. آغدام قاتار-خسته‌خاناسي‌نين حکيملري بيلديردي کي، 4 مئييتين باشلاري‌نين دريسي سويولموش، بيري‌نين ايسه باشي کسيلميشدي. آغدامدا 181 جنازه (130 کيشي، 51 قادين، 13 اوشاق) اوزرينده يوخلاما آپاريلميشدير و آشکار اولونموشدور کي، 151 نفر گولله، 20 نفر قلپه ياراسيندان و 10 نفر کوت آلتلردن آلديقلاري يارالاردان اؤلموشدور. خوجاليدان اولان بوتون ياراليلارين گتيريلديگي آغدام قاتار-خسته‌خاناسي‌نين سندلرينده گؤستريلير کي، 597 نفر يارالانميش، ياخود دونموش، بير نفرين ديري-ديري باشي‌نين دريسي سويولموشدور.

 ايندئپئندئنت، لوندون، 12 اييون 1992

فرئدئريک لئنقان، رؤيتئر

     عاريف صاديقوو باکيدا خزر دنيزي‌نين ساهيلينده‌کي بير کافئنين کؤلگه‌ليگينده ساکيتجه اوتوردو و دوز 3 آي بوندان قاباق، خوجالي شهريندن قاچان زامان ائرمني گولله‌سي‌نين جيرديغي شالواريني گؤستردي.

     51 ياشلي خاررات دئدي: "من هله ده بو پالتارلاري گئيينيرم، چونکي باشقاسي يوخومدور. من 5 دفعه يارالانديم، آما بختيم گتيردي و ساغ قالديم".

    جناب صاديقوو و آروادي بير آيدان چوخ آج و ايشيقسيز قاليبلار.

    جناب صاديقوو دئدي: "تخمينن آخشام ساعات 11-ده بومباردمان باشلاندي. بيز هله هئچ واخت بئله‌سيني ائشيتمه‌ميشديک. 8 ياخود 9 نؤو سیلاح، آرتيللئرييا، آغير پوليئموتلاردان ايستيفاده اولونوردو".

    تئزليکله قونشولار کوچه‌لره تؤکولوشدو. بعضيلري گيزلندي، ديگرلري ايسه قارين ايچي ايله مئشه‌لره دوغرو قاچماغا باشلادي.

    خيلاص اولماق اوچون شهر جاماعاتي تخمينن 15 ميل مسافه‌ده يئرلشن آذربايجان شهري آغداما چاتمالي ايدي. صوبح چاغي ايکي آذربايجان کندي ناخچيوانيک و سده‌رک آراسينداکي يئره چاتانادک اونلار دوشونوردولر کي، بونو ائده بيله‌جکلر.

    جناب صاديقوو دئدي: "بونا قدر منله گلن قروپون هئچ بيرينه هئچ نه اولماميشدي… سونرا يولدا بيزي بير ماشين گؤردو و ائرمنيلر بيزه آتش آچماغا باشلاديلار. بيزيمله اولان 80 نفردن يالنيز اون نفري ساغ قالدي. 67 ياشلي بؤيوک قارداشيم دا داخيل اولماقلا 7 ياخين قوهوموم قتله يئتيريلدي. من آنجاق قارداشيمين پاپاغي ايله اونون گؤزلريني باغلاماغا ايمکان تاپديم و بيز هئچ واخت او مئييتلردن هئچ بيريني قايتارا بيلمه‌ديک".

    جناب صاديقوو دئدي کي، بيرينجي قروپداکي قاچقينلارين بعضيلري‌نين بختي گتيردي. ائواکواسييانين قهرمانلاريندان بيري عاريف حاجييئو اوچونجو قروپون قاچماسينا کؤمک ائتمک اوچون سیلاحين داراغيني دييشرکن باشيندان آلديغي گولله ياراسيندان اؤلدو.

    ديگر بير قهرمان، خوجالي‌نين مئري ائلمار محمدوو بيلديردي کي، او، بير نئچه نفر ايله بيرليکده فئورالين 26-ني مئييتلرله احاطه اولونموش کوللو تپه‌لرده کئچيريب.

    جناب صاديقوو دئدي: "بيز شهره چاتاندان بير گون سونرا ائرمنيلر گئنيش راکئت هوجومو حياتا کئچيرديلر. من موعاليجه اولونماق اوچون خسته‌خانايا گئتمه‌لي ايديم، چوخ پيس وضعيتده ايديم. حتّي منيم آياققابيمين ايچينده ده گولله تاپديلار".

    قيرغي‌نين قوربانلاري: بير آذري قادين فئورال آييندا تؤره‌ديلميش خوجالي قيرغي‌نيندا قتله يئتيريلميش اوغلونو آغلايير. قاتار-خسته‌خانادا تيبب باجيلاري پريميتيو اوصوللارلا يارالي بير کيشيني خيلاص ائتمه‌يه چاليشيرلار. آغدامدا اينسانلار قتله يئتيريلميش قوهوملاري‌نين تابوتو اوستونده آغلاييرديلار. اؤلنلرين ساييني موعين ائتمک مومکون دئييل. چونکي موسلمانلار اؤلونو 24 ساعات عرضينده دفن ائديرلر.

 ايندئپئندئنت، لوندون، 12 اييون 1992

آغريلي آختاريش

     آذربايجانليلارين خوجالي شهرينده تؤره‌ديلميش فئورال سوی‌قیریمي نتيجه‌سينده تخمينن 600 کيشي، قادين و اوشاق اؤلدورولموشدور.

     دؤولت ايتتيهامچيسي آيدين رسولوو 15 نفردن عيبارت اولان ايستينطاق قروپونون رهبريدير. بو قروپ آذربايجانليلارين "خوجالي قيرغيني" آدلانديرديقلاري حاديثه‌ني آراشديرماقلا مشغولدور. جناب رسولوو بيلديردي کي، 600 نفر ايلکين آختاريشلار زاماني تاپيلميش مئييتلردير. خوجالي مئري ائلمار محمدوو دا اوخشار رقم سؤيله‌دي. ماي آييندا ايسه باکيدا نشر اولونان اوردو قزئتي بو رقمين داها بؤيوک اولدوغونو يازيردي - اؤلنلردن 479 نفرين شخصيتي موعين اولونموش، 200-دن چوخو ايسه نامعلومدور. آذربايجان مودافيعه ناظيرليگي‌نين مطبوعات خيدمتي‌نين رهبري لئيلا يونيسووا اؤلنلرين سايي‌نين 700 اولدوغونو دئدي.

 بين الخالق قيرميزي خاچ کوميته‌سي‌نين باکيداکي نوماينده هئيتي‌نين رهبري فرانسوا زئن روفي‌نين بيلديردي کي، آغدام شهري‌نين موسلمان ايمامي‌نين اونا دئديگينه گؤره اونون مسجيدينه خوجاليدان 580 مئييت گتيريلميشدي و اونلارين چوخو دينج اهالي ايدي. جناب زئن روفي‌نين دئدي کي، بيز مئييتلري سايماديق، آنجاق بو رقم اينانديريجيدير. چونکي بيز مئييتلري يوماق اوچون لوازيمات وئرديک.    

43 ياشلي حوقوقشوناس جناب رسولوو سون رقمين سؤيله‌نيلمه‌سي اوچون بير نئچه آي واخت لازيم اولدوغونو سؤيله‌دي.

    جناب رسولوو بو ايشلري ياخشي بيلير. اوزون ايللر آراشديرديقدان سونرا، او، 1990-جي ايلين يانواريندا باکيدا سووئت قوشونلاري طرفيندن تؤره‌ديلميش قيرغين زاماني 131 نفرين اؤلدورولدويو و 714 نفرين يارالانديغي باره‌ده قطعي رقم سؤيله‌ميشدير. عدليييه ايشچيسي رافيق يوسيفوو دئدي کي، ايندييه قدر 184 نفر رئسپوبليکانين عدلييه دئپارتامئنتي طرفيندن طيببي موعايينه‌دن کئچيريلميش و اؤلو کيمي قئيده آلينميشدير. جناب يوسيفوو بو رقمين اؤلنلرين چوخ آز حيصه‌سينه شاميل اولدوندوغونو بيلديردي. بيزه يالنيز مئييتلر گتيريلميشدي. گلين او زامانکي اؤزباشيناليغي و بيزيم موسلمان اولدوغوموزو اونوتماياق. اؤلو 24 ساعات عرضينده يويولمالي و باسديريلماليدير.

     پروفئسسور يوسيفوو بيلديردي کي، بو 184 نفرين 51-اي قادين، 13-او ايسه 14 ياشيندان آشاغي اولان اوشاقلار ايدي. 151 نفر گولله ياراسيندان، 20 نفر قلپه ياراسيندان، 10 نفر ايسه کوت آلتلردن آلديغي يارالاردان اؤلموشدور. سون اوچ نفر ايسه قار اوچقونونا دوشوب. 33 نفرين قولاغي، بورنو، دؤشلري، جينسيت اورقانلاري کسيلميش و گؤزلري چيخاريلميشدير. جناب رسولوو دئدي کي، موعايينه‌دن کئچميش 184 مئييت اؤلنلرين اوچده بير حيصه سيندن ده آزدير.

    وئرتوليوتون پيلوتونون تصديق ائتديگي سندده بيلديريردي کي، يئرده چوخلو سايدا اؤلو و يارالي اولدوغو اوچون اونلاري دقيق سايماق مومکون اولمادي. اونلارين سايي خوجاليدا 470-500، يوللاردا 650-700، ناخچيوانيک کندي اطرافيندا 85-100 ايدي.

    "اينسانلار اللريني يوخاري قالديريب بيزدن کؤمک ايسته‌ييرديلر. بيز اوچ اوشاق مئييتي و ساغ قالميش ايکي ياشلي اوشاق گؤردوک. اونون آناسي ايسه اؤلموشدو. اوشاق آناسي‌نين قولوندان توتاراق اونو دورقوزماغا چاليشيردي. بيز ائنمه‌يه چاليشديق، آما ائرمنيلرين بومباردمانا باشلاماسي بيزي قاييتماغا مجبور ائتدي".

 کوممئرسانت، موسکوا، 27 فئورال 2002    

1992-جي ايل فئورالين 25-دن 26-نا کئچن گئجه داغليق قاراباغين آذربايجانليلار مسکونلاشان خوجالي شهري ائرمنيلر طرفيندن کوتلوي هوجوما معروض قالدي. روسلارين 366-جي موتواتيجي آلايي هوجومدا ايشتيراک ائتدي. نتيجه‌ده 613 نفر اؤلدورولدو، 487-اي نفر يارالاندي، 1275 نفر اسير گؤتورولدو، 150 نفر ايتگين دوشدو. خوجالي حاديثه لري موناقيشه‌نين خاراکتئريني کؤکوندن دييشدي.

 

Human Rights Watch

هئلسينکي، دئکابر 1994

داغليق قاراباغ موناقيشه‌سي‌نين يئددي ايلي

      Human Rights Watch تشکيلاتي‌نين هئلسينکي اوفيسي‌نين حساباتيندا دئييلير: "ائتنيک ائرمنيلرين روس اوردوسونون 366-جي آلايي‌نين دستگيله خوجاليدا يوزلرله دينج آذربايجانلييا قارشي تؤرتديگي سوی‌قیریم 1992-جي ايلده موحاريبه ني شرطلنديرن ان اساس حاديثه لردن بيري اولدو.

1992-جي ايلين فئوراليندا قاراباغداکي ائرمني قووّه‌لري روسييانين 366-جي موتاتيجي آلايي‌نين دستگي ايله آذربايجانليلارين مسکونلاشديغي خوجالي شهريني ايشغال ائتدي. ايشغال زاماني 200-دن چوخ مولکي وطنداش اؤلدورولدو.

     اؤلدورولموش دينج آذربايجانليلارين دقيق سايي معلوم دئييل. چونکي، قاراباغداکي ائرمني قووّه‌لري سوی‌قیریمدان سونرا اراضيني اؤز نظارتلري آلتينا آليبلار. آما 200 آذربايجانلي‌نين اؤلدورولدويونون قبول اولوندوغو زامان، احتيمال اولونور کي، 500-1000 نفر قتله يئتيريلميشدير.

 

"مئموريال" اينسان حوقوقلارينا نزارت مرکزي‌نين حساباتيندان

 "خوجالي"

 1991-جي ايلين پاييزيندان خوجالي ائرمني سیلاحلي قووّه‌لري طرفيندن بلوکادايا آلينميشدي و داخيلي قوشونلارين داغليق قاراباغدان چيخاريلماسيندان سونرا خوجالي تام بلوکادا وضعيتينه دوشدو. 1992-جي ايلين يانواريندان باشلاياراق خوجالييا وئريلن ائلئکتريک ائنئرژيسي کسيلدي. ساکينلرين بير حيصه سي تجريد اولونموش شهري ترک ائتدي. خوجالي شهر ايجرا حاکيميتي‌نين باشچيسي ائ.محمدووون ايصرارلي خواهيشلرينه باخماياراق، دينج اهالي‌نين تام ائواکواسيياسي تشکيل اولونمادي. فئورالين 25-ده ائرمني سیلاحلي قووّه‌لري خوجالييا هوجوما باشلاديلار.

هوجومون ايشتيراکچيلاري

    آرتساخ ميلّي آزادليق اوردوسونون بيرلشمه‌لري زيرئهلي تئخنيکادان - زيرئهلي ماشينلار و تانکلاردان ايستيفاده ائده‌رک هوجومدا ايشتيراک ائتدي.

هوجومون گئديشاتي

    فئورالين 25-اي گئجه ساعات 11-ده خوجالي آرتيللئرييا آتشينه توتولماغا باشلادي. اولجه ائولرده و پوستلاردا قورولموش بارريکادالار داغيديلدي. فئورالين 26-سي سحر ساعات 1-دن 4-ه کيمي قورو قوشون بيرلشمه‌لري شهره داخيل اولدولار.  

سون موقاويمت سحر ساعات 7-ده قيريلدي.

    هوجوم زاماني خوجاليدا غئيري-موعين سايدا دينج ساکين شهرين بومباردماني زاماني قتله يئتيريلدي.

 اهالي‌نين چيخماسي اوچون "آزاد دهليز"

    ايشغال زاماني خوجاليدان قاچميش 60 نفر آراسيندا "مئموريال" موشاهيده‌چيلري طرفيندن باکيدا و آغدامدا سورغو کئچيرميشدير. اونلاردان يالنيز بير نفر "آزاد دهليز"اين مؤوجودلوغو باره‌ده خبردار اولدوغونو دئميشدير.

    آذربايجانين آغدام رايونو ايله قونشولوقدا اولان اراضيده يئرلشن "آزاد دهليز" بويونجا قاچان قاچقينلارا آتش آچيلميش و نتيجه‌ده چوخلو اينسان اؤلدورولموشدور.

شهرده قالان ساکينلرين طالعيي

    شهرين ائرمني حربي بيرلشمه‌لري طرفيندن ايشغاليندان سونرا تخمينن 300 دينج ساکين (86 مسهتي تورکو) شهرده قالميشدي.

    هر ايکي طرفدن آلينميش معلوماتا اساسن، خوجالي شهرينده و آغداما گئدن يولدا اسير گؤتورولموش 700-دن چوخ ساکين 1992-جي ايل مارتين 23-نه کيمي آذربايجان طرفينه قايتاريلميشدير. اونلارين اکثريتي قادين و اوشاقلاردير.

    خوجالي ساکينلري‌نين مولکيتي‌نين طالعيي

خوجاليدان قاچا بيلن ساکينلرين اؤز مولکيتلري‌نين حتّي ان واجيب حيصه‌لريني بئله گؤتورمه‌يه ايمکانلاري اولماميشدي. ائرمني سیلاحلي قووّه‌لري طرفيندن اسير گؤتورولن ساکينلر ده املاکلاريندان هئچ نه گؤتوره بيلمه‌ميشديلر.

    "مئموريال" اينسان حوقوقلارينا نظارت مرکزي‌نين موشاهيده‌چيلري ايشغال اولونموش شهرده بؤيوک تالانين شاهيدي اولموشلار. خوجالي ساکينلري‌نين املاکلاري خانکندي (ستئپاناکئرت) و قونشو ياشاييش منطقه‌لري‌نين ساکينلري طرفيندن شهردن آپاريلميشدي. ائولرين اکثريتي‌نين قاپيلاري‌نين اوزرينده اونلارين يئني ساکينلري‌نين آدلاري يازيلميشدي.

 فاکتلارين قييمتلنديريلمه‌سي

    خوجالي شهري‌نين دينج ساکينلرينه قارشي کوتلوي زوراکيليق شهرين ايشغالينا يؤنلميش حربي عملياتلارين حياتا کئچيريلمه‌سي زاماني باش وئرميشدي.   

    خوجالي ساکينلري‌نين چوخو "آزاد دهليز"دن خبرسيز ايديلر.  

     دينج ساکينلرين "آزاد دهليز" زوناسيندا و اونا قونشو اراضيده کوتلوي قيرغي‌نينا هئچ نه ايله برائت قازانديرماق اولماز.

     موستقيل دؤولتلر بيرليگي‌نين قوشونلاري‌نين ترکيبينده اولان 366-جي موتواتيجي آلاي خوجالي هوجوموندا ايشتيراک ائتميشدير.  

     "مئموريال" اينسان حوقوقلارينا نظارت مرکزي بيلديرير کي، داغليق قاراباغين ائرمني سیلاحلي قووّه‌لري‌نين خوجالي شهرينه هوجوم زاماني دينج ساکينلره قارشي ائتديکلري حرکتلر جئنئوره کونوئنسييالاريني، همچنين 1948-جي ايل دئکابرين 10-دا ب‌م‌ت-نين باش مجليسي‌نين قبول ائتديگي اينسان حوقوقلاري بياننامه‌سي‌نين آشاغيداکي مادّه‌لريني کوبود شکيلده پوزور:

مادّه 2. هر بير شخص ديليندن، دي‌نيندن، ميلّي منسوبيتيندن، ياخود ديگر مؤوقئعييندن آسيلي اولماياراق بو بياننامه ايله تثبيت اولونموش بوتون حوقوقلارا ماليکدير؛  

مادّه 3. هر بير شخص ياشاماق، آزادليق و شخصي توخونولمازليق حوقوقلارينا ماليکدير؛  

مادّه 5. اينسانا قارشي کوبود، غئيري-اينساني و يا تهقير ائديجي رفتار قاداغاندير؛  

مادّه 9. اساسسيز حبس، ساخلاما، ياخود ائکسپاترياسييا قاداغاندير؛

مادّه 17. هر بير شخص مولکيت حوقوقونا ماليکدير و هئچ بير شخص مولکيت حوقوقوندان اساسسيز اولاراق محروم اولونا بيلمز.

 سیلاحلي بيرلشمه‌لرين حرکتلري قادين و اوشاقلارين سیلاحلي موناقيشه‌لر و حربي وضعيت زاماني مودافيعه‌سي حاقيندا ب‌م‌ت-نين باش مجليسي طرفيندن قبول اولونموش بياننامه‌ني کوبود شکيلده پوزموشدور.

366-جي آلاي

    قئيد ائتمک لازيمدير کي، خوجالي فاجيعه‌سينده ايشتيراک ائدن 366-جي آلاي خانکنديده يئرلشيردي آلاي دفعه‌لرله آذربايجان کندلري‌نين، شوشا و خوجالي شهرلري‌نين آتشه توتولماسيندا ايشتيراک ائديب. آلايدان قاچان عسگرلرين ايفاده‌لري بو فاکتلاري تصديق ائدير. 366-جي آلايين خانکنديدن تله‌سيک چيخماسي اونون خوجالي حاديثه‌لرينده ايشتيراکيني آچيق آيدين ثوبوت ائدير. بونونلا آلاي، هم ده فاجيعه‌نين ايزلريني سيلمک ايسته‌ييردي.

366-جي آلايين ظابيطلري‌نين معنوي تنزولو ائله بير حدده چاتميشدي کي، اونلار قوشونلاري‌نين چيخاريلماسيني حياتا کئچيره بيلمه‌ديلر.

     گنجه‌ده يئرلشن دئسانت قووّه‌لري بو عملياتين حياتا کئچيريلمه‌سينه جلب اولونموشدو. دئسانتلار گلمه‌ميشدن اول ايسه آلايين 103 عسگري، هانسيلار کي، اساسن زور ايشله‌ديلمه‌سينده گوناهلاريني اعتيراف ائدن ائرمنيلر ايدي، امره تابئع اولماقدان ايمتيناع ائتميش و قاراباغدا قالميشدي. آلايين عالي کوماندانليغي‌نين راضيليغي و قوشونلارين چيخاريلماسينا مسئولیيّت داشييان ديگر عالي کومانديرلرين حرکتسيزليگي نتيجه‌سينده زيرئهلي تئخنيکا دا داخيل اولماقلا آلايين سیلاحلاري‌نين بير حيصه‌سي نؤوبتي جينايتلري تؤرتمک، آذربايجانا قارشي سئپئراتيزمي داوام ائتديرمک اوچون ائرمنيلره وئريلدي. بو، 366-جي آلايين خوجالي فاجيعه‌سي‌نين حياتا کئچيريلمه‌سينده ايشتيراکيني ثوبوت ائدن آيدين بير فاکتدير!

 

تاريخ اونوتماياجاق

      آذربايجان پارلامئنتي میلّی مجليس فئورالين 26-ني "خوجالي سوی‌قیریمي گونو" ائلان ائتدي. هر ايل فئورالين 26-سي آخشام ساعات 5-ده آذربايجان خوجالي قوربانلاري‌نين خاطيره‌سيني بير دقيقه ليک سوکوتلا ياد ائدير.  

قاچقينا چئوريلميش و آذربايجانين 48 رايونوندا مووقّتي سيغيناجاق تاپميش خوجالي ساکينلري داغليق قاراباغ موناقيشه‌سي‌نين عدالتلي حليني، ائرمنيستانين آذربايجانا قارشي تجاووزونه سون قويولماسيني، رئسپوبليکاميزين اراضي بوتؤولوگونون برپا اولونماسيني گؤزله‌ييرلر. اونلار بوتون دونياداکي اينسانلاري، دؤولتلري و بين‌الخالق تشکيلاتلاري حاق و عدالتي قوروماغا، خوجاليدا حياتا کئچيريلن تئرروريزم و ائتنيک تميزله‌مه آکتلاريني پيسله‌مه‌يه چاغيريرلار.

   خوجالي فاجيعه‌سي‌نين تشکيلاتچيلاري و ايجراچيلاري لاييق اولدوقلاري جزاني آلماليديرلار. هئچ بير جينايت جزاسيز قالماماليدير. ييرمينجب عصر سوی‌قیریم و ائتنيک تميزله‌مه‌نين تاريخيني يازميش چوخلو سايدا قانلي صحيفه لرين شاهيدي اولموشدور. خوجالي فاجيعه سي بونلارين ان دهشتليلريندن بيريدير. بو دهشتلي جينايتده الي اولان هر بير کس هر شئيدن اول اؤز ويجداني قارشيسيندا مسئوليت داشييير. لاکين گون گله‌جک و اونلار تاريخ محکمه‌سي قارشيسيندا جاواب وئره‌جکلر.

 تاريخ هئچ نه‌يي اونوتمور.

http://www.azerbaijan.az

کؤچورن: عباس ائلچین

 

 


آچار سؤزلر: آذربایجان, قره باغ, خوجالی, سوی‌قیریم
يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۵/۱۲/۰۸ |