قيرخ ساييسی‌نین سيرري

دوکتور بکير شیشمان
کؤچورن:عباس ائلچین

تورک کولتورو ايچريسينده اوچ، دؤرد، يئددي، دوققوز و قيرخ ساییلارین اؤزللیکله ديني و ادبي ایچَریکلی متنلرده سيخليقلا کئچديگي بيلينمکده‌دير. بو ساییلارین بير قيسمي ميفولوژيک دؤنملره قدر چاتا بيلديگي کيمي بير قيسمي ده تاريخي سورَچ ايچريسينده چئشیدلی دينلرين، کولتورلرین و ادبي اورونلرین ائتکیسیله اؤِزل و سمبولیک بير آنلام قازانميشلار. بونلارين ايچريسينده اؤِزللیکله قيرخ ساييسی‌نین اؤِزل بير يئري واردير. قيرخ سايیسي اورتا دوغو، اورتا آسییا، آنادولو و ايراندا یایغین بير بیچیمده بيلينمکده و ده ایشله‌دیلمکده‌دير. بو سایی داها چوخ ایشلَوسل و تخمينن بير رقمي ايفاده ائتمکله بيرليکده سمبولیک بير آنلامي واردير. ریاضییات باخیمیندان 1، 2، 4، 5، 8، 10 و 20-ه بؤلونه بيلر و بو اؤزللیگيندن اؤتَري ده برکتلي بير سایی اولاراق قبول گؤرموشدور.
قيرخ سايیسي داها چوخ تورک توپلومونون گونده‌ليک حياتيندا ان چوخ ايشله‌ديلن سایی‌دير. ايچينده قيرخ سايي کئچن آد و دئييملرين بعضيلري بونلاردير: قيرخ‌بولاق، قيرخلار ائلي، قيرخ قيز، قيرخ ايگيد، قيرخ ايکيندي ياغيشلاري، قيرخ‌آمبار، قيرخ آدديمليق يول، قيرخ دفعه سؤيله‌مک، قيرخ دره‌دن سو گتيرمک، قيرخ بير کره ماشاللاه، قيرخ ائوين پيشيگي، قيرخ پول، قيرخ ايلين باشي، قيرخ ايلده بير، قيرخ ايلليک دوست، قیرخ دامار،قیرخ باییر،قیرخ بوغوم،قیرخ قات، قیرخ ساخلاماق، قيرخي چيخماق،قیرخلی، اوشاق قيرخلاماق، قيرخلي گلين، قيرخ آزماسي، قيرخ آشچی بير باشچي، قيرخ آياق، قيرخ هامباللي، قيرخ ياماقلي، بير دلي قويويا بیر داش آتار،قيرخ عاغيللي چيخاردا بيلمز، ساريمساغي گلين ائتميشلر ده قيرخ گون قوخوسو چيخماميش، قيرخ کوپ قيرخي‌نین دا قولپو قيريق کوپ، قيرخ تندیر چؤرک يئمک و‌ سایر..

قيرخ سايیسي تورک ادبیياتيندا چوخ ايشله‌ديلن بير موتيو دوروموندادير: اوغوز قاغان داستا‌نیندا قيرخ گون، قيرخ ماسا، قيرخ سيرا، قيرخ قولاچ اوزونلوغوندا ديرک شکلينده‌کي ايفاده‌لره راست گلينیر. دده قورقوت کیتابیندا قيرخ ايگيد، قيرخ نامرد، قيرخ آلا گؤزلو، قيرخ يولداش، قيرخ کافير، قيرخ اينجه بئل قيز، قيرخ قول، قيرخ کنیز کيمي ايفاده‌لرده، بو سایی‌نین ايشلنديگي گؤرولور. آيريجا خالق حئکايه‌لريميزده ده سيخليقلا ايشله‌نیلميشدير: آرزو ايله قمبر اؤلدوکدن سونرا، مزاردان گؤيرچين شکلينده چيخاراق قيرخلارا قاريشارلار. قيرخ پري، آسومان ايله زئيجانا باده وئرر. ميهريبان سولطا‌نین يا‌نیندا قيرخ کنیزی واردير. شاه ايسماييل، قيرخلار اليندن باده ایچیر. يوسوف، آتاسيني قيرخ گون آغيرلايار. ماحمود، داشلاري گتيرمک اوچون پادشاهدان قيرخ گون سوره ايستر. ماحمودون يارالاري قيرخ گونده ساغالار. ناغيللاريميزدا ايسه قيرخ سايیسي‌نین؛ قيرخ حرامیلر، قيرخ قاتيرمي - قيرخ ساتیرمي، قيرخ گون قيرخ گئجه، قيرخ اوتاق، قيرخ گؤزلو کؤرپو شکلينده ايشلندديگي گؤرولمکده‌دير.
چاغداش ادبیيات متنلرينده، حئکايه و رومانلاردا بو سایی‌یا سيخليقلا راست گلمک مومکوندور: قيرخ آخچا، قيرخ آسلان اورگي، قيرخ باکيره قيز، قيرخ دره‌دن سو گتيرمک، قيرخ دويمه‌لي، قيرخ-اللي قاوالچي، قيرخ ائرمیشلر، قيرخ گون، قيرخينجي گون، قيرخ حوري، قيرخ قات کندير، قيرخ قورشون،قیرخ دوگون، قيرخ اؤکوز گوجو، قيرخ قازان، قيرخ اوتاق، قيرخ هؤرگو، قيرخ آتش، قيرخ دنه آغ گؤيرچين و سایر.
قيرخ ساييسی‌نین ديني-ايسلامي بعضي بیلگیلرله ده اوست-اوسته دوشدوگو و بير آز دا بو ندنله سيررلي حالا گتيريلديگي گؤرولمکده‌دير: حضرت محمده قيرخ ياشيندا پئيغمبرليگين گلمه‌سي، ايسلام دينی‌نين دوغوشو سیراسيندا اونا ايلک باغلانانلارين قيرخ آدام اولماسي، اينسا‌نین مالي‌نین قيرخدا بيريني ذکات اولاراق وئرمه‌سي، حضرت آدمين پالچيغي‌نین قيرخ گون يوغورولماسي، نوح توفا‌نی‌نين قيرخ گون سوردوگونه اينانيلماسي، گون ايچريسينده قيلينان نامازلارداکي توپلام رکعت سايي‌نین قيرخ اولماسي، حشرده گؤيلرين قيرخ گون توستوله اؤرتوله‌جگينه اينانيلماسي؛ آيريجا دوغوملا ایگیلی دبلرده قيرخ گونلوک سوره‌نین اؤنملی قبول ائديلمه‌سي (چونکي دوغومدان قيرخ گون سونرا، قادینین زاهیلیق دؤنمی سونا چاتماقدادير.)، تورک-ايسلام تصووفوندا دؤرد قاپي قيرخ مقام و قيرخلارا قاريشماق دئييمي‌نین ايشله‌ديلمه‌سي و قيرخ حديث گله‌نگي بو دوشونجه‌ني دوغرولار خوصوصیيتده‌دير.
آيريجا قيرخ سايیسي قورآندا دا کئچمکده‌دير. بقره سوره‌سي 51.نجی آیه‌ده حضرت موسا‌نین قيرخ گون طور داغيندا قالديغيندان دانيشيلار. مائده سوره‌سي 26.نجی آيه‌سينده ايسه ايسرايل اوغوللاري‌نین قيرخ ايل چؤلده پريشان اولاراق گزديکلري آنلادیلیر. آيريجا اعراف سوره‌سي 142.نجی آيه‌سينده، "ربّي‌نین تعيين ائتديگي واخت قيرخ گئجه‌يه تاماملاندي" و مائده سوره‌سي 26.نجی آيه‌سينده "او حالدا اوراسی اونلارا قيرخ ايل حرام قيلينميشدير" دئييلمکده‌دير.
قيرخ ياش يئتکينلیک ياشيدير و عؤمورون تخمينن ياريسي اولاراق قبول ائديلير. حتّي بيزيم کولتوروموزده "قيرخيندان سونرا بدنی اؤلویویان پاکلار" شکلينده ده بير آتالار سؤزو مؤوجوددور. قيرخ ساييسی‌نین بوتون بونلارين قیراغیندا اؤزل بير آنلامي دا اولا بيلر و بير شيفره گؤره‌وینی يئرينه يئتيرميش اولا بيلر. بو جور سمبولیک و سيررلي سایلارین حياتي داها هيجانلي و ماراقلي ائتديگي ده شوبهه‌سيزدير.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۷/۰۷/۱۶ |