میفولوگییا و  فولکلورلا ايلگيلي بعضی اورتاق ديل عونصورلري‌نین قايناغي 
پروفئسور دوکتور  ووقار سولطانزاده
دوغو آق‌دنيز اونيورسيته‌سي، تورکجه ائیيتيمي بؤلومو

کؤچورن: عباس ائلچین

اؤزت 
مقاله‌ده آند ايچمک دئییمي‌نین، ناخيش کلمه‌سي‌نین اولوشدوردوغو بير سیرا دئییملرين و بير وارميش، بير يوخموش تورونده قاليب ايفاده‌لرين قايناغي آراشديريلماقدادير. بونلاري بيرلشديرن اؤزلليک، میفولوگییا ايله، فولکلورلا ايلگيلي اولمالاري و هامیسی‌نین مئزوْپوْتامیا قايناقلي اولماسيدير. آند ايچمک دئییمي‌نین کؤکني، اسکي چاغدا يايغين شکيلده اويغولانان، بابيل، هيتيت، پهلوي، ايبراني و چين قایناقلاريندا بحث ائديلن، تاثيري تورکلرين ياشاديغي بؤلگه‌لر داخيل گنيش جوغرافيادا گؤرولن بير آند ایچمک گله‌نگينه دايانديريلماقدادير. سؤز قونوسو گله‌نکده آند ايچَنه سؤزلو آندلا یاناشی، بير مادّه ده اوددورولوردو. بو مادّه‌نین يالاندان آند ايچنه ضرر وئره‌جگینه اينانيلیردی. 
تورک خالقلاري‌نین و قونشو خالقلارين میفولوگییاسیندا گؤرولن ناخيش عونصورونون و بونونلا ايلگيلي دئییملرين، آتاسؤزلري‌نین قایناغي، سومئرلرين ايلاهي بير گوجو تمثيل ائدن و سؤزده ناخيش، چيزگي؛ دوزن آنلامينا گلن Giš-ḫur میفولوژی فيقوُرونا باغلانماقدادير. اورتا آسيا، قافقازلار، ياخين دوغو و آنادولودا ياشايان خالقلارين بير وارميش، بير يوخموش (بيري واردي، بيري يوخدو؛ بولغان‌ميدي بولماغان‌ميدي؛ يکي بود، يکي نه بود؛ كَانَ يَا مَا كَانَ وس.) تورونده مشهور ناغیل باشلانغيجي فورمولونون ده ايلک تثبيت يئري سومئر متنلري‌دير. 

آچار سؤزلر: اورتاق ديل عونصورلري، دئییم، ناغیل باشلانغيجي قاليبلاري، میفولوگییا، کؤکن 

گيريش 
اورتا آسيادان بوگونکو عيراق و آنادولويا قدر اولان جوغرافيادا فرقلي کؤکنه صاحیب ديللرده قونوشان خالقلار ياشاماقداديرلار. فرقلي ديل عاييله‌لرينه منسوب اولسالار دا بو خالقلارين سؤز وارليغيندا بير سیرا اورتاق ديل کولتورو عونصورلري مؤوجوددور. بورادا اورتاق ديل عونصورو دئدیگیمیزده، نوْستراتيک توري چاليشمالارينداکي قارشيلاشدیرما، رئکوْنستروُکسييوْن کیمی يؤنتملرله ايثباتلانماسي آماجلانان بيچيم اورتاقليغيني قصد ائتمیریک. اورتاق ديل کولتورو عونصورو ايفاده‌سي آلتيندا قصد ائدیلن کولتورله، اؤزلليکله ده میفولوگییا ايله، فولکلورلا ايلگيلي بنزه‌ر آنلاما صاحیب کلمه‌لر ويا دئییم، قالیب ايفاده کیمی ثابيت کلمه قروپلاريدير. 
اورتاق ديل کولتورو عونصورلري‌نین بير قیسمي، اله آلديغيميز جوغرافياداکي خالقلارين چوغونلوغونون اورتاق کولتورو اولان ايسلام مدنييّتيندن قایناقلانماقدادير. آنجاق بونلارين بير قیسمي‌نین تاریخي ايسلامييّتدن چوخ داها اؤنجه‌لره عاییددیر. تورک میفولوگییاسیندا یایغین اولاراق بيلينن آلباستي تئرميني بونا بير اؤرنکدیر. آلباستي (تورک خالقلاريندا آلبارستي، آلباسلي، آلباسسي، آلماستي، آلواستي، آلبيس، آل آنا، آل قاري وس. بيچيملري ده واردير.) زاهی قادینلارا موسلّط اولدوغونا اينانيلان کؤتو روحون آدی‌دير. تورکلرده یایغین اولماقلا بيرليکده، بو عونصوره تاجيک (آلباستي)، لزگي (آل پاب)، گورجو (آلي)، تات (اوْل)، تاليش (آلا قادین)،چئچئن (آلمازي)، موغول (آلماس) و باشقا خالقلارين میفولوگییاسیندا ده تصادوف ائديلمکده‌دير (واسيلوو 1991: 58). آراشدیرمالار، سؤز قونوسو عونصورون و آلباستي کلمه‌سي‌نین کؤکن اولاراق سومئر میفولوگییاسیندا‌کي لاماستوُ عونصورونه باغلي اولدوغونو گؤسترمکده‌دير (Acalov vd. 1988). بنزه‌ر شکيلده، بحث ائتدیگیمیز جوغرافياداکي اورتاق ديل عونصورلريندن بعضیلري‌نین دا قایناغي "تاریخين باشلاديغي يئر" (کرامئر 1988) اولان مئزوْپوْتامیایا، يعني سومئرلر، آککادلارا قدر اوزانماقدادير. بئله عونصورلردن ساییلا بيله‌جک آند ايچمک دئییمي ايله ناخيش کلمه‌سي‌نین اولوشدوردوغو بيرسیرا دئییملرين و بير وارميش، بير يوخموش قالیب ايفاده‌سي‌نین ايلک اولاراق هارادا و هانسي آماجلا قوللانيلديغينا توخونماق، اونلارين اوريژينالي‌نین گئچدیگي اسکي قایناقلارا دیقّت چکمک، بو مقاله‌‌نین آماجيني تشکيل ائتمکده‌دير. 

آند ايچمک 
تورک ديللرينده يمين ائتمک قاورامي گئنلليکله کلمه قروبويلا ايفاده ائدیلیر. بو کلمه قروپلاريني اولوشدوران عونصورلر، آند آنلامينا گلن يمين، قَسَم آند (آنت) کیمی آدلارلا بئر- (وئر-)، ائت- (ايت-)، قيل- ،ايچ- (ايش) فئعللری‌دیر.
قازاقجا و قيرغيزجا آنت بئر- ،تورکييه تورکجه‌سينده و قاقاوزجادا يمين ائت- ،کازان تاتارجاسيندا آنت ايت- ،اويغورجادا قسم قيل- کیمی ايفاده‌لرين یاناشی، تورک ديللري و لهجه‌لري‌نین بؤیوک چوغونلوغوندا آنت ايچمک دئییمي ويا اونون فونتيک تورلري (آذربايجان تورکجه‌سينده آند ايجمک، قازاقجا آنت ايشو وس.) قوللانيلماقدادير. 
آند ايچمک دئییمي ايله ايلگيلي یایغین گؤروشه گؤره، اونون کؤکَني "قارشيليقلي قان ايچه‌رک آخيرت قارداشليغينا قبول مراسيمينه" دايانديريلماقدادير (Tietze 2002: 175). مثلاً، ای. ز. اايوب اوغلونا (2004: 31) گؤره، آنت/ آند- عونصورو موغولجا قان قارداشي، عمی، دايي آنلاملارينا گلن آندا کلمه‌سيندن‌دير و دئییمين اؤِزو، "موغول تؤره‌سي گره‌گی‌دير. موغول تؤره‌سينه گؤره، ايکي آيري بوْيدان اولان کيمسه، بيرر داملا قا‌نیني بير قابا داملادير، شربتله قاريشدیرير، قارشيليقلي ايچرلر. بو دورومدا ايکيسي ده قان‌قارداشي اولور، بونا آند ايچمک دئییلیر". آنجاق او، بئله بير میفولوگییا و فولکلورلا ايلگيلي بعضی اورتاق ديل عونصورلري‌نین قایناغي موغول تؤره‌سي اولدوغو حاقّيندا بيلگيني هارادان آلديغي قونوسوندا قایناق گؤسترمز. 
بنزه‌ر آچيقلاما آذربايجان ديل‌بيليمچيسي موسا عاديلوو طرفيندن دا قلمه آلينميش، يالنيز اونون کيتابيندا قا‌نین شربت يئرينه سود ويا قيميزا قاريشدیريلديغي ايديعا ائديلميشدیر (عاديلوو 1982: 26-28).سؤز قونوسو تئوري اورتا آسيادا دا یایغیندير. قازاق تورکولوگ ن. ب. قاراشئوا بو دئییمين اسکي بير توران گله‌نگيندن قایناقلانديغي گؤروشلرينه قاتيلماقدادير: ايکي طرف دامارلاريني کسه‌رک بير قابدان قانلاريني ايچر و بو دا گويا ابدي باغليليق آندی دئمکميش (قاراشئوا 1965: 202). بونو بیلدیرمک گره‌کير کي، سؤز قونوسو ائتیمولوژی، آ. تيئتزئ(A. Tietze)، ای. ز. ايوب اوغلو، م. عاديلوو و ن. ب. قاراشئوا‌نین اوريژينال گؤروشلري ساییلا بیلمز. ه. وامبئری‌نین 1878 ایلینده ياييملاديغي تورک-تاتار ديللري‌نین ائتیمولوژیک سؤزلوگونده آند ايچمک دئییمي‌نین کؤکني "قان ايچمه" گله‌نگي ايله ايليشکيلنديريلميشدیر (وامبئری 1878: 17). آنجاق بو، ه. وامبئری‌نین ده اوريژينال گؤروشو دئییلدير. 19. يوز ايلين ايلک ياريسيندا ياشاميش روس يازارلاريندان آ. آ. بئستوُژئو-مارلينسکي‌نین تورک عورف عادتلريندن بحث ا‌ئدن و ايلک اولاراق 1835-36 ایللرینده ياييملانميش موللا نور روما‌نیندا بئله سؤز قونوسو ائتیمولوژیيه توخوندوغونا گؤره (بئستوُژئو-مارلينسکي 1988: 90)، اونون بو تاریخدن ده اؤنجه اورتايا آتيلديغي بللي اولور. آند ايچمک دئییمي‌نین يوخاريدا بحث ائتدیگیمیز ائتیمولوژیسي‌نین اسين قایناغي‌نین، هئروْدوْتون تاریخ کيتابيندا ايسکيتلر ايله ايلگيلي وئرديغي بير بيلگي اولدوغونو تخمين ائتمک مومکوندور. بورادا ايسکيتلرين آند ايچرکن و طنطنه‌لی آندلاشمالاردا بؤیوک بير قابين ايچينه شراب دولدورماسي، آند ایچن ايکي طرفين ايگنه باتيرما ويا پيچاقلا خفیف کسمه صورتييله قانلاريندان اورايا آخيتماسي و داها سونرا بير قيليج، بيرنئچه اوخ، بير ساواش بالتاسییلا بير ميزراق سوخاراق دوعا سؤزلري سؤيله‌ییب شراب و قان قاريشيميني ايچمه‌سيندن بحث ائديلمکده‌دير (هئروْدوْتو 1977: 293). بورادا ايچمک ائیلمی‌ سؤز قونوسو اولدوغو اوچون چاغريشيم سونوجو آند ايچمک دئییمي‌نین ايچينده‌کي ايچمک فئعلي ايله ايليشکيلنديريله‌رک سونرالاري بيليمسل ليتراتوره گيره‌جک بير خالق ائتیمولوژیسي اولوشدورولموشدور. 
تورکلرين تاریخينده و فولکلوروندا دگَنک آتلاما، آت قوربان ائتمه، بير نسنه‌نی کرتمه و باشقا شکيللرده آند ایچمک تؤرنلري اولموشدور (باخ.: دورموش 2011). بونلاردان بيري‌نین یوخاریدا بحث ائديلن ايسکيت گله‌نگینده‌کي کیمی اولماسي، اؤزلليکله قارداشلاشما و آندلاشما کیمی دوروملاردا ايستيثنا دئییلدير. آنجاق آند ايچمک دئییميني بو گله‌نگه باغلايان تئوري اينانديريجيليقدان اوزاقدیر و بعضی بسیط سورغولارا جاواب وئرمه‌مکده‌دير. 
بيرينجيسي، آند ايچمک دئییمي گئرچکدن قان ايچمه کیمی بير تؤره ايله ايلگيلي اولاراق اورتايا چيخميشسا، ندن ازلدن بري بيلينن قان کلمه‌سيندن دئییل ده بير باشقا کلمه‌دن ايستيفاده ائديلميشدیر؟ 
ايکينجيسي، آند/ آنت کلمه سي کؤکن اولاراق قوهوملوق بیلدیرن بير کلمه ايسه، بونون آنلام آچيسيندان ايچمک فئعلي ايله نه باغلانتيسي واردير؟ قارداش، دايي،عمی ايچيلیر مي؟ 
اوچونجوسو، آند ايچمک دئییمي‌نین کؤکنیني ساده‌جه قارداشلاشما، آندلاشما کیمی قارشیليقلي ائيلملرله باغداشدیرماق نه درجه‌ده دوغرودور؟ دئییمين بو آنلاملاردا قوللانيلماسينا آز تصادوف ائدیلیر. آند ايچمک دئییمي باشليجا اولاراق تانري ويا قوتسال بيلينن بير کيشيني، بير شئيي تانيق گؤستره‌رک بير اولايي دوغرولاما و اؤز اؤزونه سؤز وئرمه (تورکجه سؤزلوک 2005: 104) کیمی قارشیلیقلی اولمايان بيره‌يسل ائیلملري ایفاده ائتمه آنلاميندا قوللانيلميش و قوللانيلماقدادير. بو دوروملاردا ايکي طرفين قان آخیدیب، قان ايچمه‌سيندن سؤز آچيلا بیلمز. تصادوف دئییلدير کي، تورک ديلي‌نین جيدي ائتیمولوژیک سؤزلوکلرينده (مثلاً، کلاوُسون 1972: 176؛ سئووْرتيان 1974: 151) یوخاریداکي تئوري يئر آلماز. 
گرهارد دورفئره (1998: 243) گؤره، آند ايچمک دئییمي فارس ديلينده‌کي سوگند خوردن ايفاده‌سي‌نین تورکجه‌يه کلمه-کلمه چئويريسي‌دير. او، دئییمين اسکي تورکجه متنلرينده آند بئر- آند وئرمک ايله آند آنديق بيچيمينده قوللانيلديغيني و کلاوسونا (1972: 176) داياناراق گويا آند ايچمک دئییمي‌نین اسکي تورکجه‌ده اولماديغيني و دئییمين تاریخی متنلرده يالنيز 14. يوز ایلدن باشلایاراق گؤرولمگه باشلاديغيني ايديعا ائدر (دورفئر 1998: 243). آنجاق گ. دورفئر آتيفدا بولوندوغو قایناقدا يازيلانلاري دوغرو آختارماميشدیر. گ. کلاوسون (1972: 176)، آند ايچمک دئییمي‌نین تورک ديللرينده یایغین اولدوغونو يازميش، دئییمين اون اوچ-اون دؤردنجو يوز ايللردن اؤنجه قوللانيلديغي قایناقلاري دا گئچديگي صحیفه‌لری بللی ائده‌رک گؤسترميشدیر. 
ماري بويجه( (Mary Boyce (1975: 35)، فارسجاداکي سوگند خوردن ايفاده‌سي‌نین کؤکنینه  توخونا‌راق، اونون کلمه-کلمه گوگورد (سولفور) ايچمک (to drink sulphur) آنلامينا گلديگيني يازار. او، سؤز قونوسو دئییمين مئيدانا گلمه‌سيني اسکي ايراندا آند ایچن کيشي‌نین گوگورد (سولفور) ايچرن مایع‌نی ايچمگه مجبور ائديلمه‌سي کیمی یایغین اولان بير گله‌نگه باغلاميشدیر. بو اويغولاما‌نین آماجي تئست ائديلن کيشي‌نین يالان ويا دوغرو قونوشدوغونو اورتايا چيخارماق اولموشدور: دوغرونو سؤيله‌يندن فرقلي اولاراق، يالاندان آند ایچن کيشي‌نین بوغازيني گوگوردون ياواش ياواش آجي وئره‌رک ياندیراجاغينا اينانيليردی. (بويجه 1975: 35). سوگند کلمه‌سي آندلا اؤزدشلشه‌رک زامانلا اسکي آنلاميني ایتیریب آند، يمين آنلامي قازانميشدیر.1 بو کلمه تورک کلاسيک ادبيياتي‌نین ديلينه سوگند، سؤوگند شکلينده گئچميشدیر. آنجاق آند ايچمک دئییمي‌نین سوگند خوردن ايفاده‌سيندن کلمه-کلمه چئويري ويا کود کوپيالاما سونوجو اورتايا چيخدیغی ايديعاسي دوغرو دئییلدير. مسله بودور کي، خوردن کلمه‌سي فارسجادا ايچمک آنلامي‌ ایله یاناشی يئمک آنلامينا صاحیبدير و بو آنلام، کلمه‌نین ايلک عاغیلا گلن تمل و داها سيخ قوللانيلان آنلاميدير. ايچمک آنلاميني ايفاده ائتمک اوچون داها چوخ نوشيدن ويا آشاميدن فئعللري قوللانيلماقدادير. فارسجادان کلمه-کلمه چئويري سؤز قونوسو اولسايدي، دئییمين آند يئمک بيچيمينده اولماماسي اوچون هئچ‌بير سبب يوخدور. دوغو تورکوستاندا بولونموش آنجاق تورکجه اولمايان خاراستی(Kharasthi) متنلرينده گئچن (Burrow 1935)"savatha lchayamnae"  کیمی آند ایچمک آنلاميندا اولان دئییملرين سوگند خوردن ايفاده‌سي‌نین تاثيري سونوجو اورتايا چيخديغي ديللرده دئییملرين کلمه-کلمه ترجومه‌سي آند ايچمک دئییل ده آند يئمک شکلينده‌دير. اوسئت، پنجابي، کشمير کیمی بيرچوخ ديلده ده آند ایچمگی بیلدیرن دئییملر کلمه-کلمه آند يئمک آنلامينا گلمکده‌دير (Abaev 1958: 60-61, Bhardwaj 1995: 116, Hook vd. 2009)؛ مثلاً، اوردو ديلينده: "قسم کهانا" ، سواهيلي ديلينده: "" kula kiapo. تورک ديللرينده خوردن کلمه‌سي‌نین آنجاق يئمک آنلامي‌نین تاثيري گؤرولمکده‌دير. مثلاً، آذربايجان تورکجه‌سينده يئمک ايچين قوللانيلان خؤرک ايسمي‌نین کؤکني بو کلمه ايله باغليدير. فارسجادا خوردن کلمه‌سي‌نین اولوشدوردوغو دئییملرين تورکجه‌يه کود کوپيالامالاريندا همیشه يئمک فئعلي قوللانيلميشدیر، 
مثلاً، غم يئمک کیمی. بونلار گؤز اؤنونده بولوندورولدوغوندا، آند ايچمک دئییمي‌نین سوگند خوردن ايفاده‌سيندن چئويري اولدوغونو قبول ائتمک مومکون دئییلدير. عکس حالدا دئییم، اوّلاً، تورک ديللري‌نین چوغوندا قوللانيلمازدي و آيريجا، ان آزيندان بونلارين بيرينده يئمک فئعلي ترجيح ائدیلیردي. یوخاریدا وئرديگيميز اؤرنکلردن گؤرولدوگو اوزره، چوخ گئنيش جوغرافيادا آند، يمين آنلامينا گلن آدلار يئمه، ايچمه بیلدیرن فئعلله بير آرايا گله‌رک دئییم اولوشدورور. بو سببدن، آند ايچمک دئییمي‌نین کؤکنیني آراشدیريرکن تورک ملزمه‌سييله سينيرلي قالماق دوغرو اولماز. 
تورکجه‌ده‌کي آند ايچمک دئییمي‌نین و ديگر ديللرده کلمه-کلمه آند ايچمک، آند يئمک آنلامينا گلن ايفاده‌لرين کؤکني ايله م. بويجه‌نین بحث ائتدیگی آند ايچمه اويغولاماسي‌نین قایناغي بابيل متنلرينده بولونابيلير. اسکي مئزوپوتاميا مدنييتي‌نین اوزمانلاريندان اولان د. چارپين بابيل متنلريني اينجه‌له‌يه‌رک آشاغيداکيلري يازار: «گئنلليکله، کاتيبلر "يمين ائتمک" (nīšam tamūm) م. شوارتزا (1989) گؤره، کلمه باشيندان بري بو آنلاما صاحیب اولموشدور. ايفاده‌سيني قوللانميشلار، آنجاق بيز بعضاً شاشيرديجي بير "آند يئمک" (nīšam akālum) ايفاده‌سييله قارشیلاشيریق. بو، مشهور "آساککوم يئمک" ايفاده‌سييله قيياسلانابيلير (آساککوم، گئنلليکله "تابو" اولاراق ترجومه ائدیلیر). ماري‌دن اولان بير سؤزلشمه ايلگينج بير وئرسييا سونماقدادير: بورادا سؤزلشمه‌يه طرف اولانلار "نباتات [SAR.MEŠ]". بير باشقاسيندا اونلار "نباتاتا يمين ائتميشلر". بو اوزدن هم "يمين ائتمک" هم ده "آند-نيشوُم، آساککوُم، ويا نباتات [SAR.MEŠ] "يئمک" مومکوندو. بو دَیيشيملري آچيقلاماق اوچون، من آندين ايفاده‌سينه، سؤزونو توتماديغي حالدا آندلی کيشيني لعنته اوغراتاجاق بيتکيلرين اوتولماسي‌نین ائشليک ائتديگينه اينانما مئیلینده‌یم. سؤزلشمه‌يه طرف اولانلارين، يالاندان يمين ائدرلرسه، اؤزلرینه اوخودوقلاري لعنتین "مادّيلشمه‌سي‌نین" يئمه، ايچمه ويا ووجودلارينا ياغ سورتمه کیمی باشقا سيمگه‌سل ائیلملر آراجيليغایله گئرچکلشمه‌سي مومکوندو…بو سببدن، دوشونجه سو اولابيليردي : يمين ائتمه زاماني آند ايچن شخصین، يالان سؤز قونوسو اولدوغو دورومدا ضررلي گوجه دؤنوشه‌جک بير مادّه (نباتات، چؤرک، پیوه، شراب) اوتاردي و بونون تامامي آساککوم تئرمینييله تانيملانيردي" (چارپين 2010: 45). گؤرولدوگو اوزره، د. چارپين‌ين بحث ائتدیگی اويغولامالار م. بويجه‌نین سؤز آچديغي اسکي گله‌نگه بنزه‌مکده‌دير و ائحتیماللا اونون قایناغيني تشکيل ائتمکده‌دير. بو اويغولامالاردا آماچ، آند ايچن کيشي‌نین دوغرو سؤيله‌ييب سؤيله‌مه‌ديگيني تئست ائتمک ويا کيشيني آندينا صاديق قالماغا تشويق ائتمکدي. 
يالاندان آند ايچديگي حالدا، دئییم يئرينده‌ ايسه "حبّي اوتان" يالانچي‌نین ووجودوندا، ايلاهی گوجلرين جزالانديراجاغي اينانجي و قورخوسويلا اؤِز اؤزونه تلقين سونوجو منفی رئاکسییالار باش گؤستره بيلردي. پسيکولوژي ليتراتورو، بو جور تلقين سونوجو ضررسيز مادّه‌لردن زهرلنمه‌لر، يانمالار کیمی چوخ ساييدا اؤرنک ايچرمکده‌دير (پيتزر 2010). د. چارپین "" nīšam akālu ايفاده‌سيني آند يئمک اولاراق چئويرميشدیر. آنجاق مئزوْپوْتامیاداکي اویغولامالاردا آند ايچنلره ساده‌جه بيتکي، چؤرک کیمی قاتي مادّه‌لر دئییل، پیوه، شراب کیمی دورو مادّه‌لر ده وئريلديگي بللي اولور. بو سببدن، آکالوُم کلمه‌سي‌نین يئمک آنلامي‌ ایله ياناشی، ايچمک آنلامينا صاحیب اولدوغونو تخمين ائتمک مومکوندور. اسکي چاغدا بنزه‌ر اویغولاما‌نین اولدوغو هيتيت‌لرده ده آند ايچمه بير مایع‌نین اوتولماسي شکلينده‌دير (باخ.: گيوْرگيري 2002). بيتکي‌نین آدی د. چارپین‌ين اينجه‌له‌ميش اولدوغو قایناقلاردا گئچمز. آنجاق اسکي بير سومئر قایناغيندا آند ايچمه مراسيمي قيدالارينا بير بيتکي‌نین سپيلديگي يازيلماقدا و س. ن. کرامئر (1971: 311) بونون آديني جئدار سروي، ياباني سروي اولاراق چئويرمکده‌دير. ائحتیماللا، بابيل متنلرينده قصدائديلن ده، سروي کیمی بيتکيلر ويا اونلاردان حاضيرلانان ايچکيلردير. تورکجه‌ده بو بيتکييه (آنديز < آندوز < آند+اوز) دئیلمه‌سي‌نین سببي، اونون اسکي تورکلرده آند ايچمه زاماني بير شکيلده قوللانيلماسيندان قایناقلانميش اولابيلير. 
بير باشقا اسکي قایناقدا – تؤوراتدا - آند ايچمه تؤره‌ني يئنه ايچمکله ايليشکيلنديريلميشدیر. بو قوتسال کيتابين ساییلار (5: 11-31) بؤلومو، سؤز قونوسو آند ايچمه تؤر‌نیندن، زينادا سوچلانان بير قادینلا ايلگيلي بحث ائدر. قادینا، سؤزلو آندلا یاناشی ، معبدين توزو و لعنتلی تيرشه‌‌نین مورکّبي قاريشدیريلميش سو ايچيريلير. گئرچکدن گوناهکار ايسه، يالان سؤيله‌ميشسه بو سويون اونو لعنته اوغراداجاغينا اينانيليردي. 
مئزوْپوْتامیاداکي آند ايچمه اویغولاماسي‌نین تاثيري اسکي آنادولو، ياخين دوغو و ايران ايله سينيرلي قالماييب تورکلرين ياشاديغي بؤلگه‌لري ده قاپسايان داها گئنيش جوغرافيايا ياييلميشدیر. اسکي تورکلرين آند ايچمه مراسيمي حاقّيندا ايلک تاریخی بيلگي‌نین وئريلديگي م‌.اؤ 1. يوز ایله عایید بير چين قایناغيندا هون خاقاني هوهاني‌نین سفرلرده قوللانديغي ان دگرلي قيليجيني الينه آلاراق اوجونو شرابا باتيرديغي و بو آندلي شرابي ایچدیگی تصوير ائديلميشدیر (باخ.: اينان 1948: 279). گؤرولدوگو اوزره، بو آند ايچمه شکلي هئروْدوْتون بحث ائتدیگی ايسکيت تؤره‌‌نیني خاطيرلاتماقدادير، آنجاق بورادا شرابا قان آخيديلماسي سؤز قونوسو دئییلدير. آند شرابيني اویغورلارين دا قوللانديغيني، 8. يوزایله عایید اولايلاردان بحث ائدن يئنه بير چين قایناغي يازميشدیر (باخ.: اينان 1948: 280).بيزجه، تورکجه داخيل بيرچوخ ديلده – کي یوخاریدا آنجاق بير قیسميني ذيکر ائتديک – آند ايله يئمک و ايچمک آنلامينا گلن کلمه‌لرين بير دئییم اولوشدورماسي، " nīšam akālum " ايفاده‌سي‌نین (ويا عئيني آنلاما گلن داها اسکي بير سومئر ايفاده‌سي‌نین) کلمه-کلمه چئويريسي سايه‌سينده‌دير. 
بابيل متنلرينده‌کي آکالوم و فارسجاداکي خوردن فئعللري کیمی، ايچ- فئعلي چوخ ساييدا تورک ديلي و لجهه‌سينده (قيرغيز، قازاق، نوقاي، قاراقالپاق وس.) ايچمک ايله برابر يئمک آنلامي دا ايچرمکده‌دير (باخ.: سوورتيان 1974: 391). چاغداش تورکييه تورکجه‌سينده بيله بعضی قيدالار اوچون هم ايچمک هم ده يئمک فئعللري قوللانيلابيلير، مثلاً، چوربا هم ايچيلير هم يئیلیر. ايچمک فئعلي‌نین، باشيندان بري گنيش آنلام چرچیوه‌سينه صاحیب اولماسي ايستيثنا دئییلدير. تورکجه‌ده بيرچوخ اسکي ائش سسلي آد و فئعل آراسيندا آنلام باغي واردير ويا تاریخاً اولموشدور. ايچ آدی ايله ايچ- فئعلي آراسينداکي آنلام ايليشکيسي ده بئله‌دير. اونلارين ضید آنلامليلاري، يعني داش اوغوز ايفاده‌سيندن یاخشی بيلديگيميز ديش آنلاملي داش آدی ايله داش- (=تاش-) فئعلي آراسينداکي ايليشکي ده ايچ آدی و ايچ- فئعلي آراسينداکي ايليشکييه پارالئلليک گؤسترمکده‌دير. داشماق (تاشماق) گئنل آنلامدا ديشا چيخماق اولدوغو کیمی، ايچمک ده گئنل آنلامدا ايچه آلماقدیر. تاشان، ساده‌جه دورو مادّه‌لر دئییل، قوم، اوُن وس. اولابيلديگي کیمی، ايچه (معده‌یه) آلينان قيدا‌نین دورو ويا قاتي اولماسي ايلک 
باشلاردا فئعلين آنلامي اوچون فرق ائتمه‌ميش اولابيلر. بو باغلامدا بابيل متنلرينده‌کي آکالوم فئعلي‌نین يئمک آنلامي ديشيندا ايچمک آنلاميندا دا اورتايا چيoماسيني آنلاماr مومکوندور: فئعلين گئنل آنلامي اوتماق، قيداني قبول ائتمک، ايچه آلماقدیر. 

ناخيش 
تورکييه تورکجه‌سينده‌کي ناقيش کلمه‌سي عربجه کؤکنليدير. کلمه، سس دَیيشمه‌لرييله دوغو تورکيستانا قدر تورک ديللرينده گئنيش شکيلده قوللانيلماقدادير: آذربايجان تورکجه‌سينده ناخيش، تورکمنجه‌ده ناغيش، اؤزبکجه‌ده ناقش، قازاقجادا ناقيش، اویغورجادا نه‌قيش وس. فارسجادا ‫( نقش)شکلينده اولان بو کلمه ديگر ايران ديللرينده ده مؤوجوددور. بوتون بو ديللرده کلمه دئسَن، سوس آنلامينا صاحیبدير. آنجاق آذربايجاندا، ايراندا و اورتا آسيادا سؤز قونوسو کلمه‌نین ايکينجي بير آنلامدا – اوغور، شانس، باخت آنلاميندا قوللانيلديغي گؤرولمکده‌دير. 
ناقيش کلمه‌سي‌نین اوغور آنلامي، دئسن آنلامينا نظراً داها آز قوللانيلير و بؤیوک اؤلچوده آرخايکلشميشدیر. مثلاً، کلمه‌نین بو آنلامينا آذربايجان تورکجه‌سينده آنجاق بعضی دئییم و آتاسؤزلرينده تصادوف ائدیلیر: ناخيشي گتيرمک؛ ناخيشي اولما(ما)ق؛ ناخيش قيلينجدان ايتيدير؛ 
ناخيشين ياتدي، سن ده يات. فولکلور اوزمانلاري کلمه‌نین بو آنلامي‌نین ناقيش آدلي بير میفولوژی فيقورلا باغلي اولدوغونو ايديعا ائتمکده‌ديرلر: اسکي بير اينانجا گؤره، هر بير اينسا‌نین اؤِز ناخيشي واردير، ناخيشين اينسا‌نین يا‌نیندا بولونماسي و اويانيق اولماسي اونا اوغور قازانديرير، ناخيشين شخصي ترک ائتمه‌سي ويا اويوماسي او شخصه شانسسيزليک گتيرير، اونون آغير گونلر گئچيرمه‌سينه سبب اولور (سولئيمانووا 2012). ناخيش، ايسلام میفولوگییاسیندا‌کي قیسمت قاورامينا بنزه‌سه ده، ايلاهي بير گوج اولما اؤزلليگي ايله اوندان آيريلماقدادير. 
ناخيشا ان ياخين میفولوژی فیقور و بنزه‌ر تئرمينولوژي مئزوْپوْتامیادا گؤرولمکده‌دير. آ. لئو. اوپپئنهئيم‌ين(A. Leo Oppenheim) (1968: 199-204) اسکي مئزوْپوْتامیا متنلرينه داياناراق بحث ائتدیگی میفولوژی وارليقلاردان شانسلا ايلگيلي اولانلارين اؤزلليکلري بؤیوک اؤلچوده ناخيشين اؤزلليکلرييله اؤرتوشمکده‌دير. مثلاً، آذربايجان تورکجه‌سينده تهلوکه‌دن قورتولان ويا قولاي شکيلده بير شئي قازانان شخص حاقّيندا "ناخيشي وار" دئیلير. عئيني ايشلَوده بنزه‌ر ايفاده آککادجادا دا مؤوجود اولموشدور، آنجاق بو ديلده ناخيش يئرينه میفولوژی وارليقلارين آدلاری (ايلوُ، لاماسسوُ وس.) قوللانيلميشدیر (اوپپئنهئيم 1968: 200). بئله باغلاملاردا سومئرجه‌ده شانس اوچون قوللانيلان giš-ḫur آدی اولموشدور (اوپپئنهئيم 1968: 204). ناخيش ايله giš-ḫur  آراسينداکي ايشلَو بنزه‌رليگي‌نین بير تصادوف اولماديغيني، شانس فیقورونا ندن ناخيش دئییلدیگی و بونون giš-ḫur  آدیندان قایناقلانديغيني سومئر ديلينده‌کي آدین ترجومه‌سيندن آنلاماق مومکوندور. giš-ḫur  کلمه-کلمه ناخیش، چيزگي؛ دوزن، پلان دئمکدیر (بلاک ود. 2003: 130، اوپپئنهئيم 1968:204)سومئر میفولوگییاسينا گؤره، اينسا‌نین قدري، قیسمتي اؤنجه‌دن بليرله‌نير، تانري طرفيندن چيزيلير. بونو تمثيل ائدن میفولوژی فیقورون چيزگي، ناخیش و داها گئنيش آنلامدا پلان معناسينا گلمه‌سي دوغالدير. سومئرلرين اينانيشينا گؤره، بير اينسا‌نین قدرينده تانريلارين اؤن‌گؤرمه‌ديگي تصادوفلارا يئر يوخدور، هر شئي اؤنجه‌دن پلانلانير، چيزيلير. تانريلار اينسان حياتيني و دونياني چئشيدلي ناخیشلارلا، پلانلارلا دوزنلرلر (وْوْتسينگ-لوئکه 2009).3 giš-ḫur  تئرمیني، سومئرلرين دینی‌نين ان تمل قاوراملاريندان اولان مئ(me) ايله ايليشکيليدير. مئ‌سيني الدن وئردن اينسان (ويا اؤلکه) giš-ḫur-ونو دا ایتیرر، دوزه‌ني، ناخیشي پوزولور (اوژداوينيس 2008: 104).چيزگي قاورامي ايله يازغي، قدر قاورامي‌نین ايليشکيلنديريلمه‌سي سومئرلر ايله باشلاميشدیر. بيرچوخ ديلده قدر بليرتمک اوچون قوللانيلان آلين يازيسي، آلين چيزگيسي کیمی ايفاده‌لرين (نقشِ جبين، سرنوشت وس.) کؤکني و بيرچوخ کولتورده ال چيزگيلرييله فال باخماق کیمی گله‌نکلرين قایناغي بو "جيزگي – يازغي" ايليشکيسينه باغلي اولابيلر. آنجاق بونون اورتايا چيخاريلماسي، بو مقاله‌‌نین سينيرلاريني آشان آيري بير آراشدیرما قونوسودور. 
سومئر متنلرينده چوخ يئرده و بير ايضاح وئريلمه‌دن گئچمه‌سي، giš-ḫur ون یایغین اولاراق بيلينن، مشهور بير فیقور اولدوغونو گؤسترير. اونون تاثيري قونشو خالقلاردا و سومئرلرين گئچدیگي بؤلگه‌لرده ده گؤرولمکده‌دير. بو بؤلگه‌لره عایید میفولوگییالاردا و ديللرده giš-ḫur  ويا بنزه‌ري فیقورا راستلاماق مومکوندور. 
بورالارداکي خالقلار سؤز قونوسو فیقورو سومئرلردن آلديقلاري کیمی ويا بنزه‌ريني  اولوشدوردوقلاري کیمی، اونو آدلانديرماق اوچون ده giš-ḫur  کلمه‌سيندن ويا اونون کلمه-کلمه چئويريلريندن ايستيفاده ائتميشدیلر. مثلاً، هيتيت‌لرين ديلينه giš-ḫur  آدی شکيل دَیيشدیرمه‌دن اولدوغو کیمی گئچميشدیر (پوُهوئل 1997: 243). آککاد ديلينده ايسه
giš-ḫur  کلمه‌سي‌نین کلمه-کلمه چئويريسي ترجيح ائديلميشدیر. اؤزلليکله ادبي متنلرده گئچن، ناخیش، چيزگي، پلان آنلاملارينا گلن اوُشوُرتوُ(uṣurtu) (esRru/ esRrum ويا ائسروُ/ ائسرروُم) تئرمیني‌نین سومئر ديلينده‌کيgiš-ḫur  کلمه‌سي‌نین آککادجا قارشیليغي اولدوغو و عئيني ايشلَوده قوللانيلديغي بيلينمکده‌دير (اوپپئنهئيم 1968: 204؛ وْوْتسينگ-لوئکه 2009).بنزه‌ر شکيلده، یوخاریدا ذيکر ائتدیگيميز ديللرده‌کي ناخیش آدی‌نین ده شانس، باخت آنلامي‌نین giš-ḫur  کلمه‌سي‌نین تاثيريندن قایناقلانديغيني دوشونوروک. بو وارساييم، شانس ايله سوس کیمی ايکي فرقلي قاورامين ندن تک کلمه‌ ايله ايفاده ائديلديگيني معقول بير شکيلده آچيقلاماقدادير. سؤز قونوسو ديللرده ناخیش کلمه‌سي بير قدر دَیيشيمه – آنلام أيييلشمه‌سينه - اوغراميش و گئنل قدر، يازغي، ايلاهي پلان يئرينه یاخشی قدر، باخت آنلامي اورتايا چيخميشدیر. 
ايسلام دينینده ده آللاهين آدلاریندان بيري نقّاشِ ازلدير. نقشِ کلّ ده "ائورن دوزه‌ني" دئمکدیر.  

بير وارميش، بير يوخموش... 
سومئر ميفلري ايله جئشیدلی خالقلارين، بو آرادا دا تورکلرين، میفولوگییاسيني و خالق ادبيياتيني قارشیلاشدیران بيرچوخ آراشدیرما ياپيلميشدیر. بورادا ايسه سومئر ميفلري‌نین بوگونه قدر دیقّت چکمه‌ميش بير اؤزللیگينه توخوناجاغیق. سومئر میفولوگییاسينا عایید متنلردن "تانري مارتوُنون ائولنمه‌سي" اولاراق آدلانديريلان بير حئکايه، س. ن. کرامئرين (1971: 164) ايفاده‌سييله، آشاغيداکي "سيرلي، تضادلي و قارانليق ايفاده‌لرله" باشلار: 
‌نیناب واردي، آکتاب يوخدو. 
‌نیناب و آکتاب شهر آدلاری‌دير. داها سونرا قوتسال تاج ايله قوتسال باشليق و قوتسال اودلار ايله قوتسال پوتاسيوم قارشیلاشدیريلاراق، بونلارين بيري واردي بيري یوخدو دئییلیر. آنجاق کرامئر آرادا متنین پارچالاريني چئويرمه‌ديگي اوچون اورتايا ناقيص بير ترجومه چيخميشدیر. اصلینده قوتسال، آري اوت ايله آري سروي، آري پوتاسيوم (پوتاس) ايله ده آري توز قارشیلاشدیريلير (ژاکوبسئن 1946: 131). بورادا دیقّت چکمک ايسته‌ديگيميز خوصوص، ترجومه‌‌نین کئیفییتیندن چوخ حئکایه‌‌نین باشلانغيجيندا "… واردي؛یوخدو" ايفاده‌سي‌نین تکرارلانماسيدير. بونونلا، تورکلر داخيل بيرچوخ خالقين ناغیللاريني باشلادان بير وارميش، بير یوخموش کیمی قالیبلار آراسيندا آیدین بير ياخينليق گؤرولور. بوگون ناغیللارين باشيندا آنلامي‌نین فرقينا چوخ واريلمادان قوللانيلان "وارميش - یوخموش" فورمولو تا سومئرلردن ائعتباراً مؤوجوددور. 
حئکایه‌‌نین باشيندا اولوملو و اولومسوز قارشیلاشدیريلماسينا بيراز فرقلي شکيلده تانري مارتوُنون ائولنمه‌سي" ديشينداکي سومئر ميفلرينده ده تصادوف ائديلمکده‌دير (جاکوبسئن 1946: 132). سومئرلرله ايليشکي مسله‌سينه بير ايشيق توتابيله‌جگي وارساييم ایله دونيا خالقلاري‌نین ناغیللاريني بو آچيدان اينجه‌له‌ديک. 
تورکييه تورکجه‌سي ديشيندا، آشاغيداکي تورک ديل و لهجه‌لرينده بنزه‌ر ناغیل باشلانغيجي فورمولونون قوللانيلديغي تثبيت ائديلدي: 
آذربايجان تورکجه‌سينده: بيري واردي، بيري يوخدو... 
عيراق تورکمن ماتاللاريندا (ناغیللاريندا): واری ایدي يوخويدو... 
قاراچاي-مالکار تورکجه‌سينده: بولقانميدي، بولماقانميدي... 
قازاق تورکجه‌سينده: بار ائکن دئ، ژوک ائکن... 
قوموقجادا: بير بولقان، بير بولماقان... 
اؤزبکجه‌ده: بير بار ائکن، بير يوق ائکن... 
تورکمنجه‌ده: بير بار ائکن، بير يوق ائکن... 
بو ايفاده قالیبي‌نین تورک خالقلاريندا یایغین اولماسي آنلامليدير. بو قالیبين، تورک خالقلاري آراسندا ساده‌جه اورتا آسيا، قافقازيا، آنادولو و عيراقلا سينيرلي اولماسي دا دیقّتي چکن آيري بير ايلگيج خوصوص‌دور. باشقا جوغرافيالارداکي خالقلارين ناغیللاري‌نین باشيندا گئنلليکله بير دفعه واردي (آلمانجا: Es war einmal ؛ فينجه: Olipa kerran ؛ ايسوچجه: Det var en gång ؛ وس.)، بير زامانلار (اينگيليزجه: Once upon a time)، چوخ چوخ اؤنجه‌لري (ژاپونجا: Mukashi mukashi ؛ کوره‌جه: Yet-nal Yet-jeok-e ؛ لئخجه: Dawno, dawno temu ؛ وس.) آنلاملارينا گلن قالیبلار قوللانيلير. 

تورک خالقلاري ديشيندا، اساس ائعتبارييله آشاغيداکيلردا او ديللره عایید خالقلارين ناغیللاري، "بير وارميش، بير یوخموش" ايفاده‌سينه آنلامجا دنک گلن جومله‌لرله باشلار: 
عربجه‌ده: كَانَ يَا مَا كَانَ... واردي يا یوخدو؛ 
آرناووتجادا: Ishte edhe nuk ishte... بير وارميش، بير یوخموش؛ 
چئک ديلينده: Bılo nebılo... واردي یوخدو؛ 
فارسجا و تاجيکجه‌ده: يکي بود، يکي نبود... بيري واردي، بيري یوخدو؛ 
گورجو ديلينده: Iko da ara iko ra... بير وارميش، بير یوخموش؛ 
ماجارجادا: Egyszer volt, hol nem volt... بير وارميش، بير یوخموش؛ 
رومنجه‌ده: : Era si nu era... بير وارميش، بير یوخموش. 
آرناووت، رومن و ماجارلاردا بو قالیبين تاریخي چوخ دا اسکي دئییلدير؛ ائحتیماللا عوثمانلي کولتورونون تاثيرييله اورتايا چيخميشدیر. مثلاً، رومن ناغیللاريندا ايکينجي بير قالیب دا قوللانيلماقدادير: A fost odata, ca niciodata  ...بير دفعه واردي. بو قالیب داها اسکي و اوريژينالدير، زيرا آنلامجا بنزه‌ر ايفاده، رومنلره قوهوم اولان خالقلارين ناغیللاريندا مؤوجوددور. چئک ناغیللاريندا دا سؤز قونوسو قالیبين اورتايا چيخماسي، ديش تاثيره (هرحالدا ماجار ائتکيسييله) باغليدير، چونکو ديگر اسلاوخالقلاريندا بئله بير ايفاده گؤرولمور؛ krş.: سلوواکجا: Kde bolo - tam bolo... هارادا واردي – اورادا واردي؛ روسچا: Jil bıl... (ويا jila bıla...) ياشاییردی واردي؛ بولغارجا: Имало едно време  ... بير زامان واردي وس. گؤرولدوگو اوزره، اوريژينال فورموللاري فرقلي اولان بالکان خالقلاري، ماجارلار و چئکلر ديشيندا، ناغیللارين باشيندا "بير وارميش بير یوخموش" تورونده قالیب قوللانان قروبا عایید خالقلار، یوخاریدا گؤستريلن تورک خالقلاري کیمی، اورتا آسيادان اؤن آسيايا دوغرو اوزانانان بير بؤلگه‌ني تمثيل ائتمکده‌دير. 

سونوج و دگرلنديرمه‌لر 
اورتا آسيا، اورتا دوغو، قافقازيا و آنادولو توپراقلاريندا ياشايان خالقلارين ديللرينده آند ايچمک (يئمک) آنلامينا گلن دئییملرين اورتايا چيخماسي‌نین، تک بير کلمه‌ ايله هم ناخیش، چيزگي هم ده قدر، باخت آنلامي‌نین ايفاده ائديلمه‌سي‌نین و ناغیللارين باشيندا "بير وارميش، بير یوخموش" کیمی قالیب ايفاده‌نین قوللانيلماسي‌نین قایناغي سومئر متنلرينده بولونابيلر. بونون سومئرلرين آتا يوردو، مئزوْپوْتامیایا گليش يؤنو و داها سونرالاري تاثير جوغرافياسي ايله بير ايليشکيسي اولدوغونو وارساييریق. 
سومئرلرين مئزوْپوْتامیایا سونرادان گلديگي حاقّيندا بيلگي، اونلارين اؤز ميفلرينده ده يئر آلماقدادير. اونلارين يئني وطنلرینه هارادان گلديگي قونوسوندا فرقلي گؤروشلر واردير. بيز سومئرلرين مئزوْپوْتامیایا دوغو يؤنوندن (اورتا آسيادان) گلديگي گؤروشونه قاتيلیریق. سومئرلرين اورتا آسيادان گلمه ائحتيمالي آشاغيداکي ائتکنلرله آچيقلانير: "سومئرلرين ديللري‌نین آلتاي-تورک ديللرينه بنزه‌رليک گؤسترمه‌سي، تاپيناrلاري‌نین گرَک مئعماري بيچيملري‌نین، گرکسه سوسلمه‌لري‌نین داغ تاپيناقلارينداکيلارا بنزه‌رليگي و يازيدا قوللانديقلاري ايدوگراملارين داغ يوردلارينا بنزه‌مه‌سي. سومئرلرين دينی اينانجلاري‌نین دا اورتا آسيا ويا باکترييادان قایناقلانديغيني ايثباتلايان بو آنلاملي شئيلر مؤوجوددور: داغ تاپيناقلاري، داغ اؤکوزونه تاپماق و علاوه ده، اورتا آسيادا اولدوغو کیمی، کرال اؤلدوگو زامان اونون موحافيظلري‌نین اؤزلريني زهرله‌يه‌رک اينتيحار ائتمه‌لري" (باخ.: گئري 2004: 21). آنجاق سومئرلرين آنا وطنی‌نين اورتا آسيا اولدوغو گؤروشونو دستکله‌مک اوچون ساده‌جه ايکي بؤلگه‌‌نین مدنييتيني، کولتورونو قيياسلاماق يئترلي دئییلدير. 
سومئرلر اورتا آسيادان قالخیب بير آندا مئزوْپوْتامیایا يئرلشمه‌ميشلر، مين ایللر سونرا اوغوزلارين باتييا گؤچونده اولدوغو کیمی، اوزون بير يولدان گئچميش، بير قیسمي گئچديکلري توپراقلاردا قالميش، بو جوغرافيادا اؤزکولتورلري‌نین ايزلريني بوراخميشلار. اگر بو هيپوتئز دوغرويسا، اورتا آسيادان باشلاياراق ديجله، فيرات چایلاری و اؤتسينه قدر اولان توپراقلاردا ياشايان خالقلارين ديلينده، میفولوگییاسيندا، فولکلوروندا بيرسیرا عئيني ويا بنزه‌ر اسکي اورتاق عونصورلرين 
قوروندوغو گؤرولمه‌ليدير. گئرچکدن ده بئله عونصورلر مؤوجوددور و بيز بونلاردان ساده‌جه بيرنئچه‌سینه دیقّت چکديک. ايلگينج‌دير کي، بو عونصورلر سؤز قونوسو جوغرافيادا ياشايان خالقلارين ديلينده مؤوجود اولدوغو حالدا، اونلارلا قوهوملوغو اولان آنجاق باشقا بؤلگه‌لرده ياشايان خالقلارين ديلينده گئنلليکله قوللانيلماماقدادير. بو دا عونصورلرين ديل قوهوملوغوندان، اورتاق کؤکدن قایناقلانماديغينا، آنجاق او جوغرافيايا خاص اولدوغونا و اوراداکي اسکي بير ديلين، اسکي بير مدنييتين تاثيري اولدوغونا ايشارت ائتمکده‌دير. آنجاق بو وارساييم اوچون البتّه اوچ عونصورون بليرلنمه‌سي يئترلي دئییلدير. اصلینده اورتاق ديل کولتورو عونصورلري‌نین ساييسي چوخدور. سؤز گليمي، هرهانسي بير سوره‌جين اوّلي‌نین باش آنلامينا صاحیب کلمه‌لرله ايليشکيلنديريلمه‌سي اؤرنگيني اله آلاق. باشلاماق، ايشين باشي، باشدان سونا کیمی کلمه و ايفاده‌لرده گؤرولدوگو اوزره، بئله ايليشکي تورکجه‌ده دوغال قارشیلانماقدادير. بو تور آنلام ايليشکيسي، سومئرجه داخيل، اله آلديغيميز جوغرافياداکي ديللرده ده سؤز قونوسودور؛ مثلاً، ييلين باشلانغيجي اوچون قوللانيلان بيرله‌شيک کلمه ويا دئییملر کلمه-کلمه ايل باشي آنلامينا گلمکده‌دير: سومئرجه: sag-mu (ويا zag-mu) و آککادجا: rēš šatti(فلئمينگ 2000: 128)؛ عربجه: راس السنه، ايبرانيجه: Rosh Hashanah ؛ سوريانيجا: Resha d’Sheta ؛ ايران ديللرينده: سرِ سال وس. آنجاق بئله ايفاده‌لره بعضی لاتين ديللرينده (ايتاليانجا: capodanno ، کاتالانجا: Cap d’Any)، اولدوغو کیمی، دونيا‌نین فرقلي بؤلگه‌لرينده باشقا ديللرده ده راستلاماق مومکوندور.  بو سببندن، باش آنلامينا صاحیب کلمه‌نین بير سوره‌جين، ايشين اوّليني آدلانديرماق اوچون قوللانيلماسيني سوموت بير ديلين تاثيريندن چوخ، اينسا‌نین دوشونجه مکانيزماسي‌نین اورتاق يؤنلري‌نین جئشیدلی ديللرده يانسيماسي کیمی آلغيلاماق مومکوندور. بو اوزدن سومئرلرين آتا يوردونون اورتا آسيا اولدوغونا و ايران، قافقازيا، آنادولودان گئچه‌رک مئزوْپوْتامیایا گلديگينه دولايلي اولاراق ايشارت ائدن اورتاق ديل عونصورلريني بليرلرکن، باشقا بؤلگه‌لرده‌کيديللرله ده rيياسلاييf بونلارين ائورنسل اؤزلليک داشيماديغيندان امين اولماق گره‌کير. بئله‌ليکله، آراشدیرما سوره‌جينده اولدوکجا چوخ ساييدا ديل ملزمه‌سي‌نین گؤز اؤنونده بولوندورولماسي و قوللانيلماسي گرکديگيندن، بيرنئچه اورتاق ديل کولتورو عونصورونون بليرلنمه‌سي بيله بؤیوک امک ايستر و اوزون زامان آلير. چوخ ساييدا ايلگيلي عونصورون اورتايا چيخاريلماسي آنجاق ائکيب چاليشماسایله مومکوندور. 

قایناق: آنکارا اونيوئرسيته‌سي ديل و تاریخ-جوغرافيا فاکولته‌سي تورکولوژي درگيسي

 

 KAYNAKÇA

Abaev V. I.. Istoriko-Etimologiçeskiy Slovar’ Osetinskogo Yazıka. T. 1. Leningrad:

Nauka, 1958.

Acalov, A. M, Novruzov, M. D. “«Al» Tapınışı ve Onun Izləri”. Azərbaycan

Filologiyası Məsələləri. Bakı: Elm, 1988: 247-258.

Adilov, Musa. Niyə Belə Deyirik. Bakı: Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1982.

Bestujev-Marlinski, A. A. Molla Nur. (çev. Tofiq Rüstəmov). Bakı: Yazıçı, 1988.

Bhardwaj, Mangat Rai. Colloquial Panjabi: A Complete Language Course. New York:

Routledge, 1995.

Black, Jeremy ve Green, Anthony (2003), Gods, Demons and Symbols of Ancient

Mesopotamia: An Illustrated Dictionary. Austin: University of Texas Press.

Burrow, T. “Iranian Words in the Kharasthi Documents from Chinese Turkestan – II”.

Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 7, 1935: 779-790.

Charpin, Dominique. Writing, Law, and Kingship in Old Babylonian Mesopotamia

(translated by Marie Todd). Chicago/London: University of Chicago Press, 2010.

Clauson, Sir Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteen-Century Turkish.

Oxford : Oxford University Press, 1972.

Doerfer, Gerhard. “The Influence of Persian Language and Literature Among the

Turks”. Hovannissian Richard G., Georges Sabagh (eds.). The Persian Presence in

the Islamic World (=Giorgio Levi Della Vida conferences; 13). Cambridge:

Cambridge University Press, 1998: 237-249

Durmuş, Ilhami. “Türklerde Kan Kardeşliği ve Antla Ilgili Unsurlar”. Milli Folklor, 89

(Bahar 2011): 100-108.

Eyuboğlu, Ismet Zeki. Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü. Istanbul: Sosyal Yayınlar, 2004.

Fleming, Daniel E. Time at Emar: The Cultic Calendar and the Rituals from the

Diviner’s Archive (Mesopotamian Civilizations 11). Winona Lake, Ind.:

Eisenbrauns, 2000.

Gerey, Begmyrat. 5000 Yıllık Sümer - Türkmen Bağları (Tarih, Dil, Kültür Açısından

Bir Çalışma. Istanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık, 2004.

Giorgieri, Mauro. “Birra, acqua ed olio: paralleli siriani e neo-assiri ad un giuramento

ittita”. Stefano de Martino, Franca Peccioli Daddi (eds.) Anatolia Antica. Studi in

Memoria di Fiorella Imparati. I. (=Eothen 11). Firenze: LoGisma, 2002: 299-320.

Herodotus. The Histories. Middlesex – New York – Ringwood: Penguin Books, 1977.

Hook, Peter E. ve Omkar N. Koul. “EAT-Expressions in Kashmiri”. Ali R. Fatihi (ed.).

Language Vitality in South Asia. Aligarh: Aligarh Muslim University, 2009: 197213.

Inan, Abdülkadir. “Eski Türkler’de ve Folklorda «Ant»”. Ankara Üniversitesi Dil ve

Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi VI (4), 1948: 279-290.

Jacobsen, Thorkild. “Sumerian Mythology: A Review Article”. Journal of Near Eastern

Studies 5 (2), 1946.

Karaşeva, N. B. “K Voprosu o Sostavlenii Etimologiçeskogo Slovarya Kazaxskogo

Yazıka”. Issledovaniya po Istorii Kazaxskogo Yazıka. Alma-Ata: Nauka, 1965:

194-203

Kramer, Samuel Noah. The Sumerians: Their History, Culture, and Character. Chicago:

The University of Chicago Press, 1971.

------. History Begins at Sumer: Thirty-Nine Firsts in Recorded History. Philadelphia:

University of Pennsylvania Press (3rd edition), 1988.

Ootsing-Lüecke, Liina. “Mõiste Ĝiš-ḫur Tähendusest Sumeri ja Akkadi Kirjanduslikes

ja Rituaaltekstides (Interpreting the Concept of ‘Plan’ in Sumerian and Akkadian

Literary and Ritual Texts)”. Mäetagused, 42, 2009: 123-148.

Oppenheim. A. Leo. Ancient Mesopotamia. Portrait of a Dead Civilization. ChicagoLondon: The University of Chicago Press, 1968.

Pitzer, George C. Suggestion in the Cure of Diseases and the Correction of Vices.

Whitefish: Kessinger Publishing, LLC, 2010.

Puhvel, Jaan. Hitite Etymological Dictionary. Vol. 4 (Trends in Linguistics:

Documentation; 14). Berlin - New York: Mouton de Gruyter, 1997.

Schwartz, Martin. “Pers. Saugand Xurdan, Etc. ‘To Take an Oath (Not ‘To Drink

Sulphur’)”. Études Irano-Aryennes Offeres à Gilbert Lazard, ed. Charles-Henry de

Fouchécour and Philippe Gignoux (Cahiers de Studia Iranica 7), Paris: Association

pour l'avancement des études irannienes, 293-295.

Sevortyan, E. V. Etimologiçeskiy Slovar’ Tyurkskix Yazıkov (Obşçetyurkskie i

Mejtyurkskie Osnovı na Glasnıe). Moskva: Nauka, 1974.

Süleymanova, Leman. “Azerbaycan Nağıllarında Naxış Obrazı”. Türk Masalları: Dil,

Kültür ve Değerler. Gazimağusa (baskıda), 2012.

Tietze, Andreas. Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı. Birinci Cilt. Istanbul –

Wien: Simurg, 2002.

Türkçe Sözlük (2005). Ankara: TDK Yayınları.

Uždavinys, Algis. Philosophy as a Rite of Rebirth: From Ancient Egypt to

Neoplatonism. Wiltshire: The Prometheus Trust, 2008.

Vambery, H. Etymologisches Wörterbuch der Turko-tatarischen Sprachen. Leipzig,

1878.

Vasilov, V. N. “Albastı”. Mifı Narodov Mira: Enciklopediya. Moskva: Sovetskaya

Enciklopediya, 1991: 58.

 

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۷/۱۱/۱۷ |