تورکلرده `دوغو`-نون اؤنمي 

بهاالدین اؤگل

کؤچورن: عباس ائلچین
    گونشين دوغدوغو طرف اولان دوغو(شرق)، تورکلرين ان چوخ اؤنم داشييان و قوتلو بير يؤنو ايدي. چينليلر ايسه، داها چوخ گونشين گزينديگي بؤلگه اولان گونئیه‌ اؤنم وئريردیلر. چينليلر دونيايا يؤنلمک ايسته‌ديکلري زامان، اوزلريني گونئیه چئویریر، باتييا(غربه) ساغ و دوغويا سوْل دئییردیلر. بو اينانيش، هون دؤولتيندن بير چوخ اورتا آسيا و حتّی ايسلام-تورک دؤولتينه قدر ياييلميشدير. تورکلر ايسه، چينليلرين ترسینه، دونيايا يؤنلمک ايسته‌ديکلري زامان، اوزلريني دوغویا دؤندریردیلر.بو سببله گؤک تورکلر دوغويا، ايلَري (ايلگرو) دئیردیلر. یعنی، "ايلري‌يه دوغرو، سونسوزلوغا" قدر دئمکدیر....

   داها سونراکي چاغلاردا دوغويا اؤن، یعنی اسکي تورکجه اؤنگ سؤزوندن تؤره‌ين اؤنگدين ده دئیلمیشدیر. چين قايناقلاري، هونلارين گؤک تورکلرين دوغونو قوتلو توتدوغونو و بو يؤنلره سلام وئردیگيني ده يازار. موغوللاردا دا بو عادت مؤوجوددور. چينگيزخانين دا سيخيشديقجا قوتسال بير داغ اولان بوُرکان-کالدوُن داغينا چيخیب گونشه سلام وئرديگيني بيلیریک. طبیعی اولاراق بو تؤرنلر، داها چوخ گونشين دوغدوغو زامان اولوردو. اساسن بيزيم دوغويا "گون دوغوسو" و اسکي تورکلرين "کون توغسيق" دئمه‌لري‌نين سببي ده، هرحالدا بونونلا ايلگيلي اولمالي‌ ايدي. 
   گون دوغوسو، تورکلرين تؤرنلرينده و عيبادتلرينده بؤيوک روْل اويناميشدي. بو سببله صوبح، تورکلر اوچون اؤنملي و قوتلو بير چاغ اولموشدو. اوغوز دستانيندا دا بوتون اؤنملي ايشلر، دان آغاريرکن باشلاردي. 
   ياکوت تورکلري‌نين، "آتلاري جانلي اولاراق گونشين دوغدوغو طرفه سوروب، تانرييا سونمالاري"، تورک ميفولوژي‌سي‌نين گئرچکدن هيجان وئريجي بير تؤرَنيدير. چونکو، دوغو، اونلارين ان قوتلو يؤنو ايدي، آلتاي شامانلاري‌نين اوتوردوغو "چاديرلارين قاپيلاري دا، دايمی اولاراق دوغويا چئوريلي" قاليردي، خوصوصیله آخشام و گئجه تؤرنلري باشلارکن بئله، تؤرن چاديرلاري‌نين قاپيسي‌نين دوغويا چئوريلمه‌سي‌نين سببلري، هله یاخشیجا آچيقلانماميش بير اينانجدير. بيلديگيميز اوزره، آلتاي داغلاريندا بولونان مزارلارداکي "اؤلولرين باشلاري و اوزلري ده چوخ زامان دوغويا چئوريليردي"... 
    تورکلرين دوغويا دويدوغو سايغي ايله تورلو حيسّلرين ديگر اؤرنکلري ده چوخدور...

"تورکلرين دؤولت تشکيلاتيندا دا دوغويا اؤنم وئرديکلريني" بو کيتابدا یئر-یئر سؤيله‌ميشديک. "دوغونون، دونيانين يوکسک يئري و باتي‌نين دا، آلچاق بؤلگه ويا گئرچک يئر اوزو" اولدوغونا داير اینانجلار دا، آيريجا موناقیشه ائديلميشدير. ياکوت تورکلرينه گؤره، "گئرچک جنّت، گونشين دوغدوغو طرفده ايدي. اونلارا گؤره بو بؤلگه‌ده سونسوز و گونشلي بير چايير اوزانير و اورتاسيندا دا حيات آغاجي يوکسَلیردی. بو حيات آغاجي‌نين کؤکونده ايسه،بوتون وارليقلارا جان وئرن آنا-تانري بولونوردو." 
    آلتاي ياراديليش دستانيندا دا، دوغويا بؤیوک اؤنم وئريلميشدير. بو افسانه‌يه گؤره، تانري آدمه آغاجين يالنيزجا دوغويا باخان داللاريندان ميوه يئمگه ایذین وئرمیشدی. 
    اصلینده پروتو-موغول قؤوملريندن اولان، فقط چوخ گوجلو بير تورک تاثيري آلتيندا اوزون زامان ياشاميش اولان کيتان‌لار، م.س. 932 دن سونرا چين‌ين قوزئينده خيتاي (Liao) آدلي بؤیوک بير ايمپئراتورلوق قورموشدو. تورکلر کیمی اوزون زامان بؤیوک دؤولت حياتي ياشاماميش و يوکسک بير توپلولوق سوييه‌سينه ائريشمه‌ميش اولان بو موغول قبيله‌لري‌نين قوردوغو خيتاي دؤولتينده، بول ميقداردا قبیله عنعنه‌لرينه راست گلمک اولار. کيتان‌لار، "هر بهانه ايله اوزلريني دوغويا دؤندرردیلر. ايمپئراتورون اوتاغي‌نين قاپيسي دا هر زامان اوچون دوغويا چئوريلي دوروردو. دوغودا يئر آلان دؤولت ارکاني ايله قبیله‌لرين هامیسی، اصيل و دؤولت ايچينده بؤیوک و ايمتييازا صاحیب اولان کيمسه‌لر ایدی. خيتاي دؤولتي، دوغوداکي بو اصيللر، بير دؤولت تشکيلاتي دئييشي اولاراق "دوققوز چادير" خالقي آديني وئريردي. 9 چاديرلي اولما ايمتييازي، يالنيزجا بونلارا وئريلميشدي." بيلينديگي اوزره 9 ساييسي، تورکلرده و موغوللاردا ان قوتسال بير رقم اولاراق ساييليردي. گونئي چين‌ده‌کي سوُنگ سولاله‌سيندن گلن ائلچيلر ده، بونو تأیید ائدردي. اونلارا گؤره، "بوتون ائولرين، چاديرلارين و حتّی يورور بير حالده اولان آرابا اوزرينده‌کي چاديرلارين بئله اوزلري دوغويا دؤنوک اولوردو. ايمپئراتور دا، سمبوليک اولاراق دؤولتين دوغو يؤنونده اوتورور و بؤیوک تؤرنلرده اونون اوتاغي دا تؤرن ميداني نين دوغوسونا قورولوردو." 

تورک کولتور تاريخينه گيريش ، پروفئسور. دوکتور. بهاالدين اؤگل، کولتور باقانليغي 1991 باسقيسي. صحیفه:430-433) 

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۷/۰۸/۰۸ |