
تورک ميفولوژي تفکّورونده خيدير نبي بايرامي
اولکر نبييئوا
باکي دؤولت اونيوئرسيتئتينين پروفئسورو، فيلولوگييا اوزره عئلملر دوکتورو
تورکسويلو خالقلارين ميفيک دوشونجهسينده طبيعتين اويانيشيني موژدهلهين، يازين، ياشيلليغين صبيرسيزليکله گؤزلهنيلمهسيني ترننوم ائدن، بوللوق، برکت، فيراوانليق اينانجلارينين رمزي کيمي اوزون عصرلر بويو يوردوموزدا کئچيريلن بايراملاردان بيري "ياز آغزي خيزير" ،"خيدير نبي" ،"خيدير ايلياس" ،ياخود "قيشياريسي" بايراميدير. بو بايرام تاريخاً اساساً کيچيک چيللهنين حؤکم سوردوگو عرفه ده، داها دوغروسو، فئورالين ايلک اونگونلوگونده، تقريباً فئورالين 9-11-جي گونلرينده کئچيريلميشدير.
خيدير نبي بايرامينين باشليجا ايشتيراکچيسي اولان خيدير و يا خيزير اسکي تورک ميفولوژي تصوّورلرينده اؤلوب-ديريلن، ظولمت دونياسيندان ابدي حيات بخش ائدن ديريليک سويونو تاپيب ايچن و اؤلمزليک قازانان بير اوبرازي سيمووليزه ائدير. تورک ميفيک قايناقلاريندا خيزير يئر، سو، اوماي کيمي بير ولي (اؤولييا)، ياخود هامي روح ستاتوسونا ماليک وارليق کيمي سجييّهلنديريلير.
خيدير نبي بايرامينين ميفيک رمزي اولان خيدير، ياخود خيزير بارهده ايسلام قايناقلاريندا موختليف مولاحيظهلر سؤيلهنيلير. بعضي منبعلره گؤره، حتّي خيزيرين مزارينين بير نئچه يئرده اولماسي، ياخود اونون ابديياشارليغي حاقّيندا فيکيرلره ده راست گلمک مومکوندور. بو اوبراز خالق طرفيندن سئويلميش و اونون حاقّيندا موختليف افسانهلر، روايتلر دولاشميشدير. روايتلردن بيرينده دئييلير کي، "خيزير و ايلياس ايکي قارداش اولموشدور. ماکئدونييالي ايسگندر زولقرنئين بو قارداشلارلا بيرليکده "آبي-حياتي" - ديريليک سويونو تاپماق اوچون قارانليق دونيايا سفر ائدير، موعيّن مودّت کئچندن سونرا قارانليق دونيادا فيرتينا قوپور و اونلارين هرهسي بير طرفه دوشوب ديريليک سويونو آختارمالي اولورلار. خيزير سويون اوزونده، ايلياس ايسه قورودا گزيب-دولاشير. بير گون قارداشلار راستلاشير و "آبي-حياتي" بيرليکده آختارماغا باشلاييرلار. يورولوب الدن دوشنده دينجلمک اوچون سو کناريندا دايانيرلار. قورو باليغي تميزلهمک اوچون سويا سالارکن باليق ديريلير. قارداشلار بونون آختارديقلاري ديريليک سويو اولدوغونو بيلير، همين سودان دويونجا ايچيب ابدي حيات قازانيرلار. ماکئدونييالي ايسگندر زولقرنئين ايسه نه قارداشلاري، نه ده ديريليک سويونو تاپا بيلير، غئيبه چکيلير".
اينانجا گؤره، خيدير نبي مراسيمي هر ائوده، هر عاييلهده قئيد اولونمالي، خيديرين شرفينه مجليس قورولمالي، سوفرهلر آچيلماليدير. اگر هر هانسي بير ائوده همين گون سوفره آچيلمازسا، خيدير کوسوب گئدهجک، باهارين گليشيني يوباداجاقدير. مراسيمين اساس آتريبوتلاريندان بيري قوْووُتدور، بوغدا قوْورولوب قوْووُت چکيلير و سوفرهيه قويولور. ائرکن ائعتيقادلارا گؤره، خيدير اليني قوْووُتا چکير، بونونلا دا يئر اوزونه اؤزو ايله بوللوق، برکت، خوشبختليک گتيرير.
خيدير نبي مراسيمينين ديگر آتريبوتلاري سو و تورپاقدير. اينانجا گؤره، بوز آتلي خيدير نبي طبيعتي، تورپاغي آغ اؤرپگه بورويور، اونون آتينين ديرناغي تورپاغا دَينده اينسانلار ايلبويو قوراقليقدان اذیيت چکمير. خيدير نبي مراسيمي اوچ گون داوام ائدير، مراسيمين بيرينجي گونو خان خيدير، ايکينجي گونو رعیيت خيدير، اوچونجو گونو ايسه چيلله خيدير کيمي قئيد اولونور. آزاد نبييئوه گؤره، بو مراسيم ائرکن اکينچيليک تصوّورلري ايله باغلي يارانان نووروزقاباغي مراسيملره داخيلدير. مراسيمين بيرينجي گونونده تورپاق اوزرينده اود، اوجاق قالايارديلار، ايکينجي گون اکينه يارايان هر اؤکوزون آدينا اوچ دوزسوز کؤمبه بيشيريب اؤکوزلرين قارنينين آلتيندان ديييرلهديب بئله اوخويارديلار:
خيدير نبي، خيدير ايلياس،
بيتدي چيچک، اولدو ياز!
اوچونجو گون جوتچو و اکينچيلري تعريف ائدرديلر. بو زامان خيدير نبينين الينده مشعل اولاجاغي تصوير ائديلير، گليشي ايله تورپاغا، ائله-اوبايا ايستيليک، ساغلامليق گتيرهجگينه اوميد بسلهيرديلر. مراسيم زاماني "خيديرچيلار" صوبح تئزدن اکين يئرلرينه گئديب خيدير نبيني "آختارارديلار".
خيدير نبي مراسيمينين اساس آمالي اينسانلارين قيشدان سالامات چيخماسيني، اوزلشديکلري چتينليکلره سينه گرمهسيني، يازين گليشيني گؤزلهمهسيني عکس ائتديرمکدير.
خيدير نبي مراسيميله باغلي فولکلور متنلري خالق آراسيندا بوگونوموزهدک قورونوب ساخلانيليب، اونلاردان بيرينه ديقّت يئتيرک:
خيدير، خيدير خيد گتير،
داغ-درهدن اود گتير.
من خيديرين نيييم،
بيرجه بئله دايييام،
آياغينين نالييام،
باشينين تورباسييام.
خيديرا خيدير دئيللر،
خيديرا چيراق قوياللار،
خيدير نبي، خيدير ايلياس،
بيتدي چيچک، اولدو ياز.
من خيديرين قولويام،
بوز آتينين چولويام...
خيزير، ياخود خيدير سؤزلرينين ائتيمولوگيياسي ايله باغلي ماراقلي فيکيرلر وار، مثلاً، ميرعلي سئييدووا گؤره، "خيزير" تورکديللي خالقلارين سؤزودور و يازين ايستيسيني، حرارتيني، اودونو، قووّهسيني، گتيرن کيشي، قهرمان دئمکدير. تورک خالقلاري آراسيندا "خيز-قوْر، آلوو، اير-ار" ايسه اينسان معنالاريني ايفاده ائدير، بعضاً ده "اويانيب آياغا قالخميش اينسان" معناسيندا قبول ائديلير. همچنين بعضي ائنسيکلوپئديک لوغتلرده "ياشيل" معناسيني ايفاده ائدن عرب منشالي سؤز کيمي تقديم اولونور.
خيدير نبي بايراميندا اجدادلاريميز هاوالارين تدريجاً يومشالماسي، سرت، سويوق قيشين گئتديکجه باشا چاتماسي اوميدي ايله خيزيري لاييقينجه قارشيلاماق، بير-بيرينه کؤمک ائتمک، پايلاشماق آمالي ايله بايرام تدبيرلري کئچيررديلر. بو بايرامدا موقدّس خيزيرا بئله موراجيعتلر اولونوردو:
خيزير بابا چيخ چؤله،
اود گتير بيزيم ائله...
اسکي ميفولوژي تصوّورلره گؤره، خيزير بو موراجيعتلري ائشيدهجک، سمادا "خيزير يولو" آچيلاجاق و موقدّس خيزير بوز آتينين بئلينده الينده "اود بوتاسي" ايله بيرليکده يئره ائنهجک و اينسانلارين آرزولاريني يئرينه يئتيرهجک، اونلارا ساغلامليق، سعادت و خوش حيات بخش ائدهجک، هر ائوده اونون اوچون آيريلميش نعمتلرين اوزرينده ايز قويوب يئنيدن سمايا قالخاجاقدير. ائرکن اينانجا گؤره، خيزيرين گلديگي "خيزير يولو"نو گؤرنلرين بوتون آرزو-ايستکلري يئرينه يئترميش. قديم عادته گؤره، "خيدير نبي" بايرامي گونو هئچ کيم ايشلهمهملي، اذیيت چکمهمهمليدير. اينانجا گؤره، هر ائوده عاييله باشچيسي صوبح تئزدن يوکسک بير يئرده قويولموش اون و يا قوْووُت اوزرينده "ايز" گؤررسه، دئمهلي، گئجه خيزير گليب و موبارک ايزيني همين اونا، قوْووُتا چکميش، بئلهليکله ده اؤزو ايله خئيير، برکت، خوشبختليک گتيرميشلر. همين اوندان، قوْووُتدان بير قدر گؤتوروب سپين واختي بوغدايا قاريشديريب سپمک اوچون ساخلايارميشلار کي، خيزيرين خئيير-دوعاسي ايله تورپاق برکتلي اولسون. بو بايرام گئجهسينده اوتلارين اوزرينه دوشموش شئهدن خمير يوغرولارميش کي، بو دا بوللوق-برکته يوزولارميش.
اسکي مأخذلره گؤره، خيدير نبي بايراميندا ايجرا اولونان آيينلر آراسيندا بوغدايا حصر اولونموش "گوليگندوم" آدلي آرخايک بير ريتوال ديقّتي خوصوصيله جلب ائدير. بو آيين بيلاواسيطه بوغدانين تورپاغا سپيلمهسي، تاخيلين يئتيشديريلمهسي و بيچينيله باغلي گؤرولن ايشلرين عومومي مضمونونو احاطه ائدير. بو آيينين ايجراسي زاماني خيزيرين سمادان يئره ائنيب تاخيلا ال باسماسي ديگر ايناملارلا پارالئلليک تشکيل ائدير.
تصادوفي دئييلدير کي، ايسلام قايناقلاريندا خيزيرين شخصیيتي ايله باغلي فيکيرلر آراسيندا خيزيرين ايبتيدایي دينلرده بيتکي تانريسي کيمي قبول ائديلمهسي ده يئر آلميشدير.
آراشديرمالار نتيجهسينده خيزير بير کولت اولاراق تورک تفکّورونون محصولو کيمي دَيرلنديريلميشدير. اؤلوب-ديريلمه حاديثهسي ايله باغلي اولان خيزير تانريچيليق گؤروشلرينين اساسيندا يارانان اوبرازدير.
شرق - ايسلام ديني سيستئمينده خيزير ديريليک سويونو ايچديگينه گؤره پئيغمبر ستاتوسو قازانميشدير. حتّي ايسلامدا اونون محمد پئيغمبر (ص) و حضرت علي ايله گؤروشمهسي حاقّيندا موختليف مولاحيظهلر ده واردير. 1647- جي ايلده آذربايجانا گلن تورک سياحي اؤولييا چلبي خيدير-زينده پيريني زيارت ائتديکدن سونرا "همين توربهده ياتان خيزيرين بدنينين تزهليگينين هله ده قوروندوغونو" قئيد ائتميشدير. 1858-1859-جو ايللرده قافقازا گلميش فرانسيز يازيچيسي آلئکساندر دوما دا همين توربهني زيارت ائتميش و اونو شيروانليلارين موقدّس حساب ائتديکلري بير زيارتگاه اولدوغونو يازميشدير.
منبعلره گؤره، هر 500 ايلدن بير خيزيرين جيسمي يئنيلهنير، تزهلهنير، او ياشيل گئييمده، بوز آت بئلينده سما مجليسلرينه قوشولان بير اوبراز کيمي تصوير ائديلير.
تورک خالق اينانجلاريندا خيزيرلا باغلي چوخسايلي متنلر واردير کي، اونلارين اکثريیتينده خيزير چتينليکده قالميش اينسانلاري داردان قورتاران موبارک اوزلو خئييرخواه بير وارليق کيمي تقديم ائديلير.
م.تهماسيبه گؤره، "حتّي خاقانييه، نيظاميیيه يول گؤسترن، ختايینين اليندن توتان، فوضولييه ايلهام و تخلّوص وئرن ده خيزير اؤولييادير".
خيزير، ياخود خيدير اوبرازي، همچنين نووروز چرشنبهلرينده ميفولوژي تصوّور و سوژئتلرده ايشتيراک ائدن خئييرخواه بير وارليق اولاراق ديقّتي جلب ائدير.
قيشين اوغلان چاغي ساييلان کيچيک چيللهنين اورتالاريندا کئچيريلن خيدير نبي بايراميندا "خيزير سوفرهسي" آچيلار، موختليف خمير خؤرکلري بيشيريلردي. اسکي اينانجلارا گؤره، "خيزير گلسين اوجاغينا، شادليق وئرسين بوجاغينا" دئمکله بايراما حاضيرليق گؤرولر، خوصوصاً ده خيدير نبي گونلرينده سمني بيشيريلردي. بايرامدا عادته گؤره، اوغلان ائويندن قيز ائوينه "خيزير خونچاسي" گئدردي. بو بايرام قديم تورک ميفيک دوشونجهسينده مؤوسوم مراسيملري آراسيندا محض کيچيک چيلله دؤورونده کئچيريلن، طبيعتين اويانماسيني، گونش و ايستيليک ائعتيقادلارينا باغلي اولان بؤيوک بير مراسيم کومپلئکسيدير.
تقديره لاييقدير کي، قديم تاريخي کؤکلره ماليک خيدير نبي بايرامي چاغداش دؤورده هم آذربايجانين موختليف بؤلگهلرينده، ناخچيواندا، هم جنوبي آذربايجاندا ياشايان هموطنلريميز، هم ده آنادولو تورکلري طرفيندن قئيد اولونور. بو قديم بايرام تبريزده "نبي بايرامي" آدي آلتيندا کئچيريلر، "گيرده" چؤرگي خوصوصي اولاراق بايرام سوفرهسي اوچون حاضيرلاناردي. آنادولودا فئورالين اورتالاريندا "خيزير جمعي" ،ياخود "جَمره" ،ماي آيينين 5-6 دا ايسه "خيزيرهللز" مراسيملري خوصوصي طمطراقلا کئچيريلير.
گؤروندوگو کيمي، خيدير نبي بايرامي يازين گليشيني موژدهلهين، ائرکن اکينچيليک اينانج و ائعتيقادلاري ايله زنگين اولان، تورک ميفيک تفکّورونون اولو قايناقلاريندان خبر وئرن آرخايک مؤوسوم مراسيملرينين توپلوسو کيمي چاغداش دؤوروموزده ده اؤز آکتوالليغيني ايتيرمهميش و ابديیت قازانميشدير.
قایناق: آذربايجان. - 2019.- 9 فئورال. - نومره 32. - ص. 7.
کؤچورن: عباس ائلچین