سیبیری تورکلری نین میفولوژیسینده آی، گونش و اولدوزلار

کؤچورن: عباس ائلچین                                                      

 سيبيری بؤلگه‌سينده ياشايان تورک خالقلاري‌نين (توُوالار، آلتايلار، خاکاسلار، تئلئوُتلار، ياکوُتلار و.س.) میفولوژیسينده آي، گونش و اولدوزلارين يئري

     تورک میفولوژیسينده گونش، اؤنجه‌لري داها بؤیوک بير اؤنمه صاحیب ایدی. م.س. 763 ده اويغورلار "ماني" مذهبيني قبول ائدينجه، ياواش ياواش "آي" دا بؤیوک بير اؤنم قازانماغا باشلاميشدي. بونونلا بیرلیکده بؤیوک هون دولتي زاما‌نيندا هم گونش، هم ده آيا، آيري آيري سايغي گؤستريلديکدن سونرا، قوربانلار کسيلديگيني ده بیلیریک. "تورکلرده گونش دوغونون، آي دا باتي‌نين سمبولو ايديلر". طبیعی اولاراق زامان زامان، بوتون بو دوشونجه دوزنلري دئییشیگه اوغرامیشدی. مثلن، تئلئوُت تورکلرينه عایید بير افسانه‌ده، "آي قوزئیين و گونش ده، گونئیين سمبولو ايديلر". بو يؤنله‌مه، گؤیون ان اوست قاتيندا دوران "گؤی قارتالي"‌نين دوروشونا گؤره دوزله‌نیلمیشدی. سؤيلنديگينه گؤره، "بو قارتالين سول قانادي آيي، ساغ قانادي دا گونشي اؤرتوردو". بو دوروما گؤره قارتالين باشي‌نين دوغويا باخماسي گره‌کيردی. بو دوروش دا، تورک میفولوژیسينه اويغون بير يؤنله‌مه ايدي. يئنه عئيني افسانه‌يه گؤره آي، قارانليقلار و گئجه‌لر ديياري اولان قوزئیين؛ گونش ده آيدينليغين حؤکم سوردوگو و گوندوزلر ديياري اولان گونئیين سمبولو ايديلر.

     فقط اسکي تورکلرده، "گونش دوغونون سمبولو ايدي". اونلارا گؤره گونئيين دوغدوغو يؤن، چوخ اؤنملي ايدي. اساسن يؤنلرين سؤيله‌نيشينده ایشله‌دیلن دئييملر ده همیشه گونشله ايلگيلي‌ ايدي. مثلن "گون باتيشي" "گون دوغوشو" کیمی. گؤک‌تورکلر، يؤنلريني تعيين ائدرکن، اوزلريني دوغويا، يعني گونشين دوغدوغو يؤنه دؤنردیلر. بونون اوچون ده دوغويا "ايلگرو" ،يعني "ايلري" دئمیشدیلر. اوغوز دستا‌نيندا دا، صوبحه، دان آغيرماسينا و گون چيخماسينا بؤیوک بير اؤنم وئريلميشدي. "بوتون حيات، گون و گونشله باشلاییردی. گونش باتدیقدان سونرا ايسه، هر شي دوروردو". بئله بير آنلاييش، آتلي تورکلر و ساواش دوزه‌‌نينده ياشايان قؤوملر اوچون، نورمال گؤرولمه‌ليدير. آلتاي بؤلگه‌سينده ياشايان تورک شامانلاري‌نين قاپيلاري دا، دايیمن دوغويا آچيليردی. حالبوکي نورمال اولاراق تورک خالقلاري، گونشی گؤره بيلمه‌لري اوچون، قاپيلاريني گونئی‌يه آچاردیلار. گؤرولور کي، دينی و معنوی بير گؤره‌وي اولان شامان، بو عومومی قایدانی پوزور و اسکي دين دوزه‌‌نينه اويوردو. گره‌ک ياکوت تورکلرينده و گره‌کسه آلتاي ياراديليش دستانلاريندا، "جنّت ايله حيات آغاجي دا دوغو بؤلگه‌لرينده بولونوردولار".

     تورکلرده گئنل اولاراق، "گونش-آنا" و "آي-آتا" دئييملري ایشله‌نیردی. بو سببله بوتون ناغیل و افسانه‌لرده، گونشين ديشي و آيين دا ارکک اولاراق رول اويناديغيني گؤروروک.

     ياکوت تورکلري، آي ايله گونشي ايکي آيريلماز قارداش کیمی قبول ائدیردیلر. اونلارا گؤره "گونش تانريسي" (کون-توْيوْن) داها اؤنملي ايدي. ياکوت افسانه‌لرينده، "آي ايله گونشين آرالاريندا دؤیوشمه دوشدوکلرینی ده گؤروروک. بؤیوک قهرمانلار و یاخشی اينسانلار، گئنل اولاراق آي ايله گونشين حيمايه‌سينده ايديلر. پیس روحلار ايسه اونلارلا، سوره‌سيز اولاراق ساواش حاليندا ايديلر. بو پیس روحلارين بعضن، گونشي قووالاييب ياخالاديقلاري دا اولوردو. گونش توتولماسي اولايي، بئله پیس روحلارين گونشي مغلوب ائديب ده، اله گئچيرديکلري زامان ميدانا گلیردی. ياکوتلار، آي و گونش بايراميني دا ايلک باهاردا توتاردیلار".

     آلتاي تورکلرينه گؤره، "بؤیوک تانري اولگن، آي ايله گونشه توخونان بير داغدا اوتوروردو. بعضی حئکايه‌لره گؤره ايسه تانري اولگن، آي ايله گونشين داها دا اؤته‌لرينده ايدي. اونون تختی، چوخ اوزاقلارداکي اولدوزلار اوزرينده قورولموشدو. اساسن، آي و گونشي يارادان دا، يئنه تانري اولگن ايدي. گونشين قيرينتيلاريندان ميدانا گلميش و اينسانلارا دایيمن یاخشیلیق گتيرن بير تانري دا وار ایدی. بو تانري‌نين آدي، "سوُيلا" ايدي. بو تانري اينسانلاري داییمن قورور و اونلارين گؤی آلتيندا راحات و دینجلیکده ياشامالاريني ساغلاردي.

     اولدوزلار تورک قؤوملرينده دايیمن اؤنملي بير رول اويناميشدیلار. اسکيدن بري دونيا‌نين تا‌نينميش آت يئتيشديرنلري و ساواشچيلاري اولان تورکلر، اولدوزلاردان بير ياندان گونلوک حياتلاريندا ايستيفاده ائدرکن، دیگر ياندان دا اونلار اوچون افسانه‌لر دوزموش و شئعیرلر يازميشدیلار. یاخشی بير اولدوز بيلگيسي، آتچي و ساواشچی بير قؤوم اوچون، حياتي بير اؤنم داشيردي. آخينلار کروانلارين و سورولرين يولا چيخيشي، اوتلاغا گيديش، ياتيش و قالخيش، همیشه اولدوزلارا گؤره ائدیلیردی. بو سببله، اولدوز بيلگيسي، تورکلر آراسيندا باشليجا ايکي باخيمدان اؤنملي ساييلميشدي:

1. واختي اؤیرنمه باخيميندان، اولدوز بيلگيسي چوخ فايدالي ايدي. اؤزلليکله، يئني بير حياتين باشلاياجاغي صوبحه ياخين ساعاتلاردا، بو قونودا ساغلام بير بيلگي‌يه صاحیب اولما، تورک توپلومونا بؤیوک فايدالار ساغلاییردی.

2. اولدوز بيلگيسي ايله يؤنلري و يولو تاپما، آتلي و ساواشچي قؤوملر اوچون، ايهمال ائديله‌مز بير بيلگي ايدي.

     گره‌ک واختي و گره‌کسه يولو تاپماق اوچون، یاخشی ایشله‌نن بئله بيلگيلر، بير توپلوما بيرچوخ فايدالار ساغلاییردی. يئنه عئيني بيلگيلر، او توپلومون گؤزلريني و ديقّتلريني ده گؤیه چئویریردیلر. بو ايلگي، توپلومدا بير ياندان ساغلام و چاشماز اولدوز بيلگيسي ميدانا گتيريرکن؛ ديگر ياندان دا گؤیون و تانري‌نين بو دگيشمز دوزه‌ني اوچون اينسانلاردا حئيرانليق اويانديرماقدان گئري قالمیردی.

قايناق: دونیا دین‌لری

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۵/۰۸/۲۵ |