کيمليگيميزي تصديق ائدن میلّی ثروتيميز

سردار زئينال

فيلولوگييا اوزره عئلملر دوکتورو

     منيم اوچون هر بير سؤز بير تاريخ، هر سؤز بير تاريخي حاديثه،بير يئنيليک، بير وارليق، بير اونودولماز زاماندير. ديليميزده اؤز ايشلکليگيني ايتيريب تاريخين آرخيوينه قوشولان سؤزلر اؤزلري ايله برابر ايفاده ائتديکلري آنلاييشي، مفهومو، تاريخي ده دفن ائديب بيزدن اوزالاشيرلار. ديلين ايل‌به‌ايل اينکيشاف ائتمه‌سي، يئني سؤزلر قبول ائديب موعيّن سؤزلري ديلين آلت قاتينا گؤندرمه‌سي گونون رئال حاديثه‌سي کيمي داوام ائديب و داوام ائتمکده‌دير. بيزي احاطه ائدن ايجتيماعي موحيط، موختليف قوروملارين ياراديلماسي، يئني ايجتيماعي – سياسي موناسيبتلر ديليميزه اؤزلري ايله برابر يئني سؤزلر، يئني تئرمينلر، يئني ايفاده واسيطه‌لري ده گتيرير. بو گون آذربايجان ديليندن ايستيفاده ائدنلرين هاميسي‌نین باشا دوشدويو، هاميسي‌نین لئکسيکونونا داخيل اولان ائله سؤزلر واردير کي، اولا بيلسين کي، همين سؤزلرين بعضيلري قيرخ، اللي ايل بيزدن سونرا گلن نسيللر اوچون تاپماجايا چئوريله‌جک، معناسي آنلاشيلمايان بير ديل واحيدي اولاجاقدير. حسن اوغلودان باشلاميش، نسيمي، فوضولي، سئييد عظيم و ديگرلري‌نین اثرلرينده فعال صورتده ايشلنن اصل تورک سؤزلري واردير کي، بيز بوگون همين سؤزلرين معناسيني آنلاماقدا چتينليک چکيريک. آذربايجان تورکجه‌سينده يازديغي اثرلري ايله فخر ائتديگيميز بؤيوک اوستاد محمد فوضولي‌نین زمانه‌سي‌نین ان ساده ديلينده يازديغي غزللريني تام آنلاماق اوچون بو گون لوغتلرين کؤمگي اولمادان کئچينه بيلميريک. آذربايجان ديلي‌نین موقدس آبيده‌سي اولان "کيتابي -دده قورقود" داستانلاري‌نین ديلينده اؤز زمانه‌سي اوچون بلکه ده، عوموم‌ايشلک سؤزلر حساب اولونان ائله ديل واحيدلري وار کي، بوگونکو نسيل اوچون اونلار آرخايک، معناسي چتين باشا دوشولن آنلاييش کيمي قارشيدا دايانير. مثلا: "کوز آلماسينا بنزر آل ياناقليم" ميصراعسيندا ايشلنن "کوز" سؤزو، بلکه ده بو گون بو ديلدن ايستيفاده ائدنلرين اکثريتي اوچون چتين آنلاشيلان و معناسي قارانليق اولان تک – تک ديل واحيدلريندندير. لاکين اوردوبادين تيوي کندي‌نین شيوه سؤزلري سيراسيندا بو گون ده فعال شکيلده ايشلنن "کوز" (کؤرپه قوزولارين قاتيلديغي يئر) "گوزم" ( قوزولاردان پاييزدا قيرخيلان يون) "گوزدَک" ( يايدا يونجا و کيرينگان چوخ‌ايلليک يئم بيتکيلري‌نین يايدا بيچيلندن سونرا پاييزدا يئنيدن جوجريب بيچيلمه سوييّه‌سينه قالخميش فورماسي) سؤزلري ائله "کوز آلماسينا بنزر آل ياناقليم" ميصراعسيندا ايشلنن "کوز" سؤزونون موختليف آنلاييشلار ايفاده ائدن موختليف واريانتلاريدير کي، هم "کوز" (قوزولارين قاتيلديغي يئر) هم "گوزم" ،هم ده "گوزدک" سؤزلري‌نین ايلک هئجاسي ايله عئيني‌ليک تشکيل ائتمکله، مضمونوندا پاييز معناسيني قورويوب ساخلاماقدادير. ديليميزده ايشلنن ائله عوموم‌ايشلک سؤزلر واردير کي، بيز همين سؤزلرين بو گون ان فعال ايستيفاده‌چيلري‌یيک و بيز همين سؤزلرين ايفاده ائتديگي بوتون معنا چالارلاريني اؤز نيطقيميزده ايشله‌دير و بوتون واريانتلاريني آيدين شکيلده باشا دوشوروک. منه گون کيمي آيديندير کي، بيزيم بو گون اؤز لئکسيکونوموزدا ايشلتديگيميز عوموم‌ایشلک سؤزلرين بعضيلري قيرخ، اللي ايلدن سونرا کيملر اوچونسه آنلاشيلماز ديل واحيدينه چئوريله‌جکدير. بيز بو گون کلاسيک شاعيرلريميزين اثرلرينده راست گلديگيميز سؤزلرين بعضيلري‌نین معناسيني آيدينلاشديرماقدا چتينليک چکيريک. دوزدور، همين سؤزلرين معناسي احاطه‌سينده اولان سؤزلرين کؤمک‌ليگي ايله قيسمن ده اولسا، باشا دوشولور. آنجاق بيز همين سؤزون ايشلنديگي ميصراعدا حقيقي، ياخود مجازي معنادا ايشلنمه‌سي‌نین فرقيني تام آيدينلاشديرا بيلميريک. چونکي بيز همين زاماندان چوخ اوزاغيق. اولا بيلسين کي، بو گون هم حقيقي، هم ده مجازي معنادا ايشلنن سؤزلرين ايفاده ائتديگي آنلاييشي بيزدن سونرا گلن نسيللر بيزيم باشا دوشدويوموز کيمي گئنيش و دقيق، حقيقي و مجازي معنادا باشا دوشه بيلمه‌يه‌جکلر. بونا گؤره ده بو گون هر بير بؤلگه‌‌نین – رايونون، کندين ساکينلري‌نین لئکسيکاسيندا ائله سؤزلر ايشله‌نير کي، همين سؤزلرين نه واخت، هانسي معنادا ايشلنمه‌سي کونکرئت اولاراق هانسي معناني ايفاده ائتمه‌سي يالنيز کيچيک بير دايره‌ده باشا دوشولور. اگر آذربايجا‌نین هر بير کندينده يالنيز همين کند ساکينلري طرفيندن باشا دوشولن بئش سؤز اولسا بئله، بونون اؤزو ده بؤيوک بير ثروتدير. هم ده يالنيز، آذربايجان تورکلري‌نین مخصوصي اوزلرينه عاييد اولان بير ثروت. اگر هر بير کندين لئکسيکاسينا داخيل اولان و يالنيز همين کندين شيوه خوصوصيیتلريني داشييان سؤزلري آذربايجاندا اولان کندلرين سايينا وورساق، اوندا بيز اون مينلرله يئني سؤزون صاحيبينه چئوريله‌جه‌یيک کي، بو سايدا سؤز آز قالا موعين بير ديلين اورفوقرافيياسيني تشکيل ائدن سؤزلرين سايي قدر سؤز احتياطي اولاجاقدير. آذربايجان ديلي‌نین بو گون اوچون آرخايک سايديغيميز سؤزلري اولا بيلسين کي، اللي، يوز ايل بوندان اول ديلده عوموم ايشلک سؤز کيمي ايشلنميشدير. مثلا: "اوس" سؤزو بوگونوموز اوچون ديليميزده تاماميله آرخايک بير سؤز کيمي قئيد ائديلير. لاکين فوضولي‌نین ديلينده اولا بيلسين کي، "اوس" سؤزو تاماميله عوموم‌ایشلک بير سؤز کيمي ايشلنميشدير. فوضولي "لئيلي و مجنون" اثرينده يازير: جئيرانليغي اول مقامه يئتدي، کيم، دوشدو آياقدان اوسو گئتدي، گول سويو سپيب روان اوزون، لئيليني گتيرديلر اؤزونه. (فوضولي، اثرلري ايکي جيلد، ص. 73) تيوي شيوه‌سينده ايشلنن سَکیل، ساغال، مورجاخ، ساککار کيمي سؤزلرين هر بيري‌نین ايشلنمه مقامي، ايشلنمه دايره‌سي، عاييد اولدوغو ساحه‌لرين موختليف‌ليگينه گؤره بير – بيريندن تاماميله فرقلنمکده‌دير. مثلا: "سَکیل" سؤزو يالنيز آتلارلا باغلي ايشلنن ديل واحيديدير. بير، ايکي، اوچ، ياخود دؤرد آياغي‌نین توپوق حيصه‌سي‌نین رنگي آغ اولان آتلارا سَکیل آت دئييلير. ساغ آياغي سَکیل، سول آياغي سَکیل آت. آغ رنگلي آتلاردا سَکیل نيشانه‌سي اولا بيلمز. اؤز رنگي قيرميزي، ياخود قارا، آياغي‌نین هر هانسي بيري آغ اولان آت، قارا آياغي سَکیل، ياخود قيرميزي آياغي سَکیل آت آدلانير. رنگي قارا، آياقلاري آغ اولان قارامال – اينک، اؤکوز، دانا و س. کيمي حئيوانلارين آياغي آغ اولسا دا، اونلار سَکیل آدلانديريلا بيلمز. ياخود، رنگي قيرميزي، قارا، بوز اولوب قويروغونون اوجو آغ اولان جئيوانلار قو ؟ گيردي و س. قويروغونون اوجو آغ آت، کئچي ايسه هئچ واخت ساغال آدلانديريلا بيلمز. تيوي شيوه‌سينده ايشلنن "مورچاخ" سؤزو آذربايجان ديلينه عاييد لوغتلرين – (اورفوقرافييا و ايضاحلي ديلچيليک لوغتي) هئچ بيرينده اؤز عکسيني تاپماييب. بو کندده قويونلارين بوغازي‌نین آلتيندان ساللانان ايري اوزوم گيله‌سي بويدا اولوب، قولاقدان سيرغا ساللانان کيمي ساللانان ات پارچاسي مورچاخ آدلانير. قويون و قوزولارين بوغازي‌نین آلتيندان ساللانان بو ات خال هم بير، هم ده ايکي اولا بيلر. مثلا؛ ايتميش قويونلاري آختاراندا قويونو، ائرکگي، قوزوسو ايتميش آدام قونشولاردان اؤز حئيوا‌نی‌نين يئريني سوروشماق اوچون هوندور بير يئره چيخيب "آي قيرميزي، مورچاخلي قويون گؤرن" – دئيه هاي چکير و هامي دا بيلير کي، مورچاخ يالنيز آغ‌توکلونون - قويون – قوزونون بوغازي‌نین آلتيندا اولا بيلر ( لاکين بعضاً، قويونلارين قولاقلاري‌نین اوستونده ده کيچيک مورچاخلارا راست گلمک اولور). مورچاخ يالنيز آغ‌توکلولرده (قويون قيسمينده) اولدوغوندان، مورچاخلي کئچي، مورچاخلي چپيش ايفاده‌لريني ائشيتمک غئيري – مومکوندور. تيويليلرين لئکسيکونوندا هئيواندارليقلا باغلي فعال شکيلده ايشلنن سؤزلردن بيري ده "ساککار" سؤزودور. "ساککار" سؤزو ده آذربايجان ديلي ايله باغلي لوغتلرين هئچ بيرينده اؤز عکسيني تاپماميشدير. رنگي قارا، قيرميزي، بوز و س. آلنی‌نين اورتاسيندا آغ رنگده خالي اولان آغ‌توکلو ( يعني قويون، ائرکک، قوزو و س) "ساککار" آدلانير. قيرميزي ساککار قويون، قارا ساککار ائرکک، قومرال ساککار قوزو و س. "ساککار" تعيين ائديجيسي ده يالنيز قويون قيسميندن اولان حئيوانلارا عاييد ائديلير. آلنی‌نين اورتاسيندا آغ خالي اولان قارامال، آت ايسه "ساککار" دئييل، "قاشقا" آدلانير. قارا قاشقا دانا، قاشقا اينک، قاشقا اؤکوز و س. تيوي يايلاقلاريندان آخيب کئچن چايلاردان بيري ده "ساققارسو" آدلانير. بو داغ چايي هميشه آغاپپاق کؤپوکلو اولدوغوندان اوزاقدان باخاندا ساققارسو چايي آغاپپاق بير يولا بنزه‌يير. ياشيل ساحيللرين آراسي ايله هميشه دايانمادان سورعتله آخيب گئدن و اوزاقدان دوماغ گؤرونن بو کؤپوکلو داغ چايي‌نین آدي دا اولا بيلسين کي، بو بنزتمه‌‌نین عکس صداسيدير. مثلا: يايدا کؤچ يايلاغا قالخاندا ساققارسو چايي اوغلاقلار و قوزولار اوچون کئچيلمز اولور. "قيرپ" سؤزو بؤيوک وطن موحاريبه‌سي ايللرينده لئکسيکونوموزا داخيل اولان ان ايشلک سؤزلردن بيري اولموشدور. بو سؤز اولا بيلسين کي، بير چوخ ديالئکت و شيوه‌لرده ايشلنميش اولسون، آنجاق بو گون قيرپ ييغماق ايستگي ايله ياشايانا، و بو سؤزو ايشله‌دنه راست گلمک موشکول مسله‌دير. بؤيوک وطن موحاريبه سي ايللرينده کند يئرلرينده ياشايان اينسانلارين اکثريتي قيرپ ييغيب دؤيمکله اؤلومون پنجه‌سيندن خيلاص اولموشلار. "قيرپ" سؤزو حاضيرلاديغيميز لوغتده آشاغيداکي کيمي آيدينلاشديريلير. قيرپ – بوغدا، ياخود آرپا سونبولونون قيريليب يئره تؤکولموش دنلي حيصه سي. موحاريبه دؤورو اينسانلار آجيندان اؤلمه‌مک اوچون کولخوز تاخيل بيچينیني قورتارديقدان سونرا يئره تؤکولموش سونبول قيريقلاريني ييغماغا گئدرميشلر و بو يوللا اؤلومون پنجه‌سيندن خيلاص اولماغا چاليشارميشلار. بيچيلرکن آرپا و بوغدا‌نین قيريليب يئره تؤکولموش سونبوللري هم "باشاق" ،هم ده "قيرپ" آدلانير. لاکين بو سؤزلرين ايفاده ائتديکلري آنلاييشلار تاماميله بير – بيريندن فرقلي خوصوصيتلره ماليکديرلر. هر ايکي سؤزون ايفاده ائتديگي معنا تاخيل سونبولونون قيريليب يئره تؤکولن حيصه سيني عکس ائتديرسه ده، اونلارين ايفاده ائتديگي آنلاييش بير – بيريندن کسکين صورتده فرقله‌نير. قيريليب يئره تؤکولن بوتؤو سونبوللر "باشاق" ، سونبوللرين ازيليب دنله‌نه‌رک يئره تؤکولن حيصه‌لري ايسه "قيرپ" آدلانير. بو جور سؤزلره تکجه اوردوباد رايونونون تيوي کندي‌نین لئکسيکاسيندا دئييل، آذربايجا‌نین ديگر رايون و کندلرينده ياشايان اينسانلارين دا لئکسيکاسيندا راست گلمک اولار. بو قبيلدن اولان ديالئکت و شيوه سؤزلريني توپلاييب موعيّن لوغتلر شکلينده چاپ ائتديرمک تکجه بو ساحه‌يله مشغول اولان موتخصيصلرين دئييل، عوموميتله، آذربايجان آدلي بير تورپاقدا ياشايان هر کسين موقدس بورجو و شرف ايشي ساييلماليدير. منه بئله گلير کي، ديل، ديل واحيدلرينه ياناشما و بو جور سؤزلرين توپلانماسي ساحه سينده بو جور ايشلر ايلک و سون يوخ، آخيب گئدن چايلار کيمي دايمي اولاجاقدير. چونکي سؤز بيزيم اؤزوموز، کيمليگيميز و کيمليگيميزي تصديق ائدن میلّی ثروتيميزدير. 

کؤچورن: عباس ائلچین

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۷/۰۳/۰۷ |