
جليل محمدقولوزاده و میلّی ديل مسلهسی...
ائلچين ابراهيموو
...تورک کوتلهلري اوچون ادبي ديله و عومومي ايملايا چوخ بؤيوک احتیاج واردير و اعتيقاديميز دا بوندادير کي، بير بئله ديل گئج-تئز ووجودا گلهجکدير...
جليل محمدقولوزاده
جليل محمدقولوزاده ياراديجيليغي ايله آذربايجان مدنیّتي و ايجتيماعي فيکير تاريخينده ابدیاشارليق قازانميش گؤرکملي و بؤيوک شخصيتلردن بيريدير. البتّه او، بو زيروهيه ابدیاشارليغين تميناتچيسي، نوواتورلوغون ان باريز نومونهسي کيمي مئيدانا چيخان ياراديجيليغيندا - ايستر ادبي، ايسترسه ده ايجتيماعي فعاليتينده بير چوخ ايلکلره ايمضا آتماسي ايله اوجالميشدير. آذربايجان ادبياتيندا تنقيدي-رئاليست نثرين و ايلک ساتيريک مطبوع اورقانین ("ملا نصرالدین") اساسينین قويولماسي، میلّی دراماتورگیاميزدا تراژيکومئدیانین، ايلک آللئقوريک منظوم درامين ياراديلماسي و س. يئنيليکلر بو بؤيوک صنعتکارين آدي ايله باغليدير. اديبين ادبي-ايجتيماعي فعاليتينه نظر يئتيرديکده بير داها امين اولورسان کي، بو چوخشاخهلي فعاليتين آرخاسيندا وطن، میلّت سئوگيسي، خالقينا، اونون میلّی ديلينه بؤيوک محبت و صداقت دايانير.
قئيد ائتمک لازيمدير کي، اديب ياراديجيليغينین بوتون ساحه لرينده آنا ديلي (میلّی ديل - ائ.اي.) مسلهسینه خوصوصي ديقّت آييرميشدير. گؤرکملي عاليم مير جلال پاشايئو بو بارهده بئله يازير: "جليل محمدقولوزاده جسارتله دانيشيق ديليني، جانلي ديلي، آذربايجانليلارين شيرين، الوان، آهنگدار، مزهلي، سليس، سربست دانيشيغيني يازیا، کيتابا، حتّي بديعي اثره گتيرميشدير".
آذربايجاندا اون دوققوزنجو عصرين ايکينجی ياريسيندا آنا ديليميزين صافليغي اوغروندا و اليفبا مسلهسی ايله باغلي ميرزه فتحعلی آخوندزاده، حسن بيگ زردابي، فيريدون بيگ کؤچرلي و عمر فايق نعمانزاده طرفيندن آپاريلان موباريزهني ييرمينجی عصرين اوّللرينده جليل محمدقولوزاده و ناشيري اولدوغو "ملا نصرالدین" ژورنالي داوام ائتديرميشدير.
جليل محمدقولوزاده اؤز موسلمان-تورک قارداش و باجيلاريني آنا ديلينده دانيشماغا دعوت ائتميش، قولاغيني باغلايانلارين قولاغينا حقيقتي سؤيلهميش، گؤزونو يومانلارين گؤزونو آچماق ايستهميشدير.
"ملا نصرالدین" ژورنالينا گولنلري شاقراق گولوشلري ايله آييلتميش، سؤزون حقيقي معناسيندا تربييه ائتميشدير. جليل محمدقولوزاده موسلمان-تورک دونياسينا "ملا نصرالدین" ژورنالي واسيطهسيله "سيزي دئييب گلميشم" دئييردي و بونون آچيقلاماسيني دا بئله بيان ائديردي: "ائي منيم موسلمان قارداشلاريم! اگر بيلمک ايستهسنيز کي، کيمين اوستونه گولورسونوز، او واخت قويونوز قاباغينيزا آيناني و ديقّتله باخينيز جامالينيزا. سؤزومو تامام ائتديم، آنجاق بيرجه عوزروم وار: مني گرک باغيشلاياسينيز، ائي منيم تورک قارداشلاريم کي، من سيزله تورکون آچيق آنا ديلي ايله دانيشيرام. من اونو بيليرم کي، تورک ديلي دانيشماق عئييبدير و شخصين عئلمينین آزليغينا دلالت ائدير. آما هردنبير کئچميش گونلري ياد ائتمک لازيمدير: سالينيز يادينيزا او گونلري کي، آنانيز سيزي بئشيکده ييرغالايا-ييرغالايا سيزه تورک ديلينده لايلا دئييردي و سيز قولاق آغريسي سببينه ساکيت اولموردونوز". هردنبير آنا ديليني دانيشماقدا کئچميشدهکي گؤزل گونلري ياد ائتمگين نه عئيبي وار؟!".
محض موسلمان-تورک دونياسينین آغري و آجيسيني ج.محمدقولوزاده داها دريندن دويور و درک ائديردي. او، تورک-موسلمان دونياسينین نه ايله نفس آلديغيني دا چوخلاريندان قات-قات آرتيق بيليردي و گؤروردو. آخي او، موسلمان-تورک دونياسيني يازديغي "ليسان بلاسي" ايله آييلتماق ايستهييردي: "ائي ديل، دخي دينمه و سوکوت ائت، سني تاري، لال اول و دانيشما! سال باشيني آشاغا و هئچ باخما يوخاري، مال اول دانيشما!". آخي او، موسلمان-تورک خالقلارينین پروبلئملرينه بيگانه قالميردي. موسلمان-تورک خالقلارينین هر بيريني دوشوندورمک ايستهييردي. اونلارين هر بيرينه بير ضيالي کيمي جاني يانيردي. او، "آنا ديلي" فئليئتونوندا دئديگيندن آرتيق نه دئمهلييدي؟! "آنا ديلي" فئليئتونوندا يازيردي: "تاتارلار آنا ديلينده يازديغي قزئتلري اوخوياندا قافقاز جاوانلارينین آنا ديلي دانيشماقلاري يادا دوشور".
ييرمينجی عصرين اوّللرينده آذربايجاندا و بوتون تورک دونياسيندا اليفبا حرکاتي (اليفبانین ايصلاح ائديلمهسي) گئنيش ووسعت آلميشدي. محض بو مقصدله قورولان "يئني اليفبا کوميتهسي"نین 1924-جو ايلده ياراتديغي هئيتده ج.محمدقولوزاده ده واردي. البتّه، بؤيوک اديبين بورادا اولماسي هئچ ده تصادوفي دئييلدي. 1924-جو ايل سئنتيابر آيينین 7-ده بو هئيت باکيدان قريم-تورکوستان ائللرينه سفر ائدير. بو سفر حاقّیندا خالد سعيد خوجايئو "يئني اليفبا يوللاريندا اسکي خاطيره و دويغولاريم" کيتابيندا گئنيش يازميشدي. بلي، ج.محمدقولوزاده بو هئيته تصادوفي دوشمهميشدي. او، عرب اليفباسينین قاريشيقليغيني (چتينليگيني) گؤرن و قبول ائدن يازيچي-پوبليسيست، اديب و بؤيوک بير مطبوع اورقانین رئداکتورو ايدي. عئيني زاماندا بو سفره قدر 25 ايلليک رئداکتورلوق تجروبهسي اولماقلا ديل، اليفبا، يازي، مدنیّت و س. مسلهلرله مونتظم مشغول اولموش، میلّتين ترقّيسي اوچون اليندن گلهني اسيرگمهميشدير. البتّه، بئله بير اديبين "يئني اليفبا کوميتهسي"نین ياراتديغي هئيتين ترکيبينده قريم-تورکوستان ائللرينه سفر ائتمهسيني "کوميته"نین موسلمان-تورک دونياسينین پروبلئملريني بيلن بير اديب، پوبليسيست، رئداکتورا، ضيالیا اولان احتیاجي کيمي ديرلنديرمهليیيک. حقيقتاً ده، "يئني اليفبا کوميتهسي"نین قريم-تورکوستان ائللرينده حلّ ائدهجگي مسلهلري (خوصوصيله لاتين قرافيکالي يئني اليفبا مسلهسیني) ج.محمدقولوزاده قدر دريندن بيلن و اونون پراکتيک حلّی ايستيقامتينده ايش گؤره بيلن، فعالليق گؤسترن شخصلر چوخ آز ايدي. تکجه آذربايجاندا دئييل، ديگر تورک ائللرينده ده جليل محمدقولوزاده کيمي اديبلر بارماقلا ساييلاجاق قدر ايدي.
ميرزه جليل خالقين معاريفلنمهسي اوغروندا ايللرله آپارديغي موباريزه ايله عئلم، تحصيل، مدنیّته و ترقّیيه بؤيوک دَير وئرمهسي ايله تانینميشدي. "يئني اليفبا کوميتهسي"نین ده محض ج.محمدقولوزاده کيمي تحصيللي، بيليکلي، دونياگؤروشلو و اوزاقگؤرن، خالقين درديني آنلايان، پروبلئمين کؤکونو درک ائدن بير خالق ضياليسينا ائحتیاجي واردي. جليل محمدقولوزاده کامیللیگي ائله بير زيروهيه يوکسلدي کي، او، میلّتين طالعيي ايله باغلي بوتون پروبلئملرين حلّینه اؤنجولوک ائتمگه باشلادي.
ديل، اليفبا مسلهسینه گلديکده ايسه ج.محمدقولوزاده کيمي بو مسلهنی توتارلي و دقيق ايضاح ائدن يوخ ايدي. جليل محمدقولوزاده بو پروبلئمين حلّی يوللاريني بير چوخ ضياليلاردان فرقلي اولاراق خالقين آري، دورو ديلينده سسلنديريردي. اونا گؤره ده اليفبا ايصلاحاتي طرفدارلارينین چوخوندان فرقلي اولاراق جليل محمدقولوزادهنین مؤوقئعيي، فيکري کوتلهيه داها تئز چاتيردي. اونون آنلاشيقلي و آسان اوسلوبو ايله کوتلهني داها تئز آييلتماق اولوردو. ديل، اليفبا مسلهلرينه حصر ائتديگي فئليئتونلاردا ايشلتديگي آيدين و ساده اوسلوب مطلبيني آچيق شکيلده اورتايا قويوردو.
"يئني اليفبا کوميتهسي"نین اساس مقصدي موسلمان-تورک دونياسينین واحيد اليفبا (اورتاق اليفبا - ائ.اي.) اطرافيندا بيرلشمهسينه، واحيد اليفبادان ايستيفاده ائتمهسينه نايل اولماق ايدي. کوميته بو بيرليگي موسلمان-تورک دونياسينین اينکيشافي اوچون موهوم عاميللردن حساب ائديردي. واحيد عقيده، مفکوره اطرافيندا بيرلشمک ج.محمدقولوزادهنین ده آمالي ايدي. اونا گؤره ده کوميتهنین مؤوقئعيي ايله ج.محمدقولوزادهنین مؤوقئعيي اوست-اوسته دوشوردو. ديگر طرفدن ده ج.محمدقولوزاده بو ضيالي مؤوقئعييني "يئني اليفبا کوميتهسي"نین يارانماسيندان چوخ-چوخ اوّل اورتايا قويموشدو. ج.محمدقولوزاده حئساب ائديردي کي، يازماق، اوخوماق، تعليم و تربييه ايشلري دوغما آنا ديلينده آپاريلماليدير. اونلارين میلّی ماراقلاري اوزرينده قورولماليدير. بير آز دريندن ياناشساق، گؤروروک کي، "يئني اليفبا کوميتهسي"نین اساس مرامي، مقصدي بير معنادا ج.محمدقولوزادهنین عقيدهسيندن ايلهام آليردي.
جليل محمدقولوزاده "تزه تعليم کيتابي" فئليئتونوندا يازيردي: "معلوم شئيدير کي، مکتبلرده تزه اوصوللا درس وئرمک اوچون کيتابلار لازيمدير. بو سببدن میلّت، وطن آدينا بير قوللوق ائلهمک نيّتي ايله يولداشلاريم "موزولان" ،"هوپ-هوپ" ،"لاغلاغي" و "هردمخيال"لا هيمّت ائديب و کؤمکلشيب بير حئساب کيتابي جمع ائتمک فيکرينه دوشدوک". ("ملا نصرالدین" ،9 اييون و 23 اييون 1906، نؤمره 10 و 12).
جليل محمدقولوزادهنین تحصيلله باغلي مؤوقئعيي 1926-جي ايلده باکيدا کئچيريلن بيرينجي تورکولوژي قورولتايدا تورکولوقلارين تعليم و تحصيلله باغلي قبول ائتديکلري قرارلاردان قاباغا گئدير. باکيدا کئچيريلن بيرينجي تورکولوژي قورولتايدا اليفبا، ايملا-اورفوقرافیا پروبلئمي، تدريس-مئتوديکا و عومومي تئرمينولوگیا مسلهلري ده گئنيش موذاکيره اوبيئکتي اولموشدور. حالبوکي بو مسلهلر قورولتايا قدر نثر و دراماتورگیا ساحهسينده عوضسيز اثرلرله تمثيل اولونان ميرزه جليل ياراديجيليغينین آنا خطيني تشکيل ائديردي.
جليل محمدقولوزاده "ملا نصرالدین"-ين اوسلوبونا اويغون شکيلده عرب، فارس کلمهلرينین تورک ديللرينده گئنيش ايشلنمهسينین(و يا "مئيدان سولاماسي"نین) سببلريني آچيقلايير، هم ده اونون حلّینین واجيب اولدوغونو اوخوجو کوتلهسينه چاتديريردي. محض جليل محمدقولوزاده بئله بير معاريفلنديريجي يولو توتاراق تورکولوژي دوشونجهنین فورمالاشماسيندا و اينکيشافيندا وطنداش-ضيالي مؤوقئعييني اورتاليغا قويوردو. تحصيل، معاريف ساحهسينده ايرهلي گئتمک اوچون اليفبانین بؤيوک اؤنم داشيديغيني اهميّتلي بير ايش ساييردي.ميرزه جليل "يئني اليفبا کوميتهسي" و تورکولوژي قورولتايدان خئيلي اول اليفبا مسلهسیني ييرمينجی عصرين اوّللرينده موذاکيره اوبيئکتينه چئويرميشدي. اصلينده، جليل محمدقولوزاده "يئني اليفبا کوميتهسي"نین عوضولريني، فعّاللاريني اليفبا مسلهسینده ده حرکته گتيرميش، يارديمچي رول اويناميشدير. او، ييرمينجی عصرين اوّللرينده بو مسلهنی دفعهلرله فئليئتونلاريندا موذاکيره اوبيئکتينه چئويرميشدير.
جليل محمدقولوزاده 1913-جو ايلده يازديغي "اليفبا" فئليئتونوندا اليفبا ايله باغلي اوخوجو کوتلهسيني معاريفلنديرير، اونلاري دوشونوب-داشينماغا، پاپاقلاريني قاباقلارينا قويوب فيکيرلشمگه چاغيريردي. ان چتين و عئلمي مسلهلري ساده ديلله باشا سالماق، آنلاتماق جليل محمدقولوزادهنین يولو، اوسلوبو ايدي. بو معنادا او، "اليفبا" فئليئتونوندا يازيردي: "لازيمدير عاوام جاماعاتي باشا سالماق، يوخسا بيردن-بيره دئسن کي، "بو بالکان دعواسي بيزيم اليفباميزين دعواسيدير" ،البتّه، بو سؤزلر دامنان دوشمه سؤزه بنزهيهجک؛ دخي هئچ کسين قولاغينا گيرمهيهجک. سؤزو لازيمدير ائهمالجا دئمک، "پيشيگيم-پيشيگيمنن" دئمک. او دئميشکن، "سؤز وار کي، داغا چيخاردار، سؤز وار داغدان ائنديرر". يوخسا عاوام جاماعات نه سنین مقالهني اوخويار، نه ده اوخوسا، تصديق ائلهير؛ قالارسان مئيداندا تک-تنها. بير ده سندن ده ساوايي قزئتچي وار: کيمدير اليفبا سؤزونو دانيشان؟ سؤزون وار، - سؤز دئ! دعوادان يازيرسان، توپدان-توفنگدن دانيش؛ بالکان هارا، اليفبا هارا؟ بلکه ائشيتميش اولارسينيز، آلبانیا طايفاسيني کي، عوثمانليلار آرناوود دئييرلر، - بونلار همين میلّتديرلر کي، ميقداري ايکيجه ميليون اولا-اولا ياپيشيب عوثمانليلارين ياخاسيندان و دئيير کي، "گرک ايذن وئرهسن بيز عرب حوروفاتي (اليفباسي) عوضينه لاتين حوروفاتي قبول ائدک، يا دا کي، خنجري الدن يئره قويماياجاغيق".
جليل محمدقولوزاده بو جور اوزاقدان باشلاماقلا اساس هدفه دوغرو گلمگي بير اوسلوب کيمي سئچميشدير. البتّه، اونون اساس هدفي تورک خالقلارينین اورتاق بير اليفبادان ايستيفاده ائتمهسي مسلهسی ايدي. او، بو اليفبانین چتينليکلريني باشا دوشدوگو اوچون اونون يئني اليفبا ايله عوض ائديلمهسيني ايستهييردي. آنجاق سؤزه بير آز اوزاقدان - آرناوودلارين طلبيندن ميثال چکهرک باشلاييردي.
جليل محمدقولوزاده "اليفبا" فئليئتونونون نؤوبتي سطيرلرينده يازيردي: "بودور منيم سؤزوم، عزيزيم تا نييه آتيليب-دوشورسن: يا گرک تاريخه بئلين باغلي اولا، يا دا کي، يئري-گؤيو يوخ يئردن خلق ائلهين بير آللاها کي، آرناود کيمي بير بيج میلّّتي ياراديب، اؤتوروب بو ديلسيز-آغيزسيز عوثمانلينین اوستونه؛ دئيير کي، منه آزادليق وئر، مني ايداره ائلهمگه سنین لياقتين يوخدور، سنین شالوارين گئندير، نه بيليم ذئهنین داردير، اؤزون کوبودسان، منه ديل لازيم، مطبوعات لازيمدير، يوخسا بو عرب هئروقليفلري بيزي بير يانا چيخارتماز، بو حوروفاتا بيز لاييق دئييليک؛ بونا لاييقدير موقدّس عربلر، فارسلار، ناخچيوانليلار، قيتايليلار، يجوُجلار. په، په، په! سؤزه باخ سن، آللاه! ديلين لال اولسون سؤز دانيشان! آخيردا دا نه بيليم هشتاد نئچه ايل بوندان قاباق عوثمانلينین بير رشيد پاشاسي گئديب آرناودلارين قانلاريني سئل کيمي آخيتدي، آنالاريني آغلاتدي، آما آرناودلار ال چکمهديلر و آخيري او يئره يئتيرديلر کي، اينديکي رشيد پاشا لوندوندا يالواريب-ياخارير کي، هر کس نه ايستهيير گؤتورسون، باري ايستانبولا دَيمهسينلر. اگر سن موسلمانسان، گرک اعتيقادين اونا اولا کي، آللاه-تعالا قاديردير و سوکوتدا دورماقدان ساوايي اؤزگه بير تکليفيميز يوخدور". ("ملا نصرالدین" ،13 يانوار 1913، نؤمره 1).
اليفبا ايله باغلي اصل حقيقتي داها نئجه دئيهسن؟ هر حالدا مومکون اولاني ج.محمدقولوزاده دئييردي و اونون دئديکلري، يازديقلاري تورکولوژي دوشونجهنین فورمالاشماسيندا و اينکيشافيندا قايناق، منبع رولونو اويناييردي. بو دا اساس وئرير دئيک کي، ج.محمدقولوزاده تورکولوژي دوشونجهنین فورمالاشماسينا و اينکيشافينا عوضسيز خيدمت گؤسترميشدير. اونون خيدمتي عاوام کوتلهيه معاريفلنمگي، تحصيل آلماغي، دوغما آنا ديلينده يازي ساوادينا يييهلنمگي باشا سالماقدان عيبارت ايدي. میلّی منليگي، کيمليگي، هانسي دينه خيدمت ائتمهسي، هانسي وطنین، مملکتين اؤولادي اولماسيني آنلاتماق ايدي. او بونو باجاريردي و حتّي عاوام کوتلهني ده دوشونمگه مجبور ائديردي.
جليل محمدقولوزاده 1914-جو ايلده "ديلي توتولوب" فئليئتونوندا يازيردي: "بودور کي، روس مکتبينده اوخويوب قورتاران جاوانلاريميز آخيردا اوخويوب-يازماق بيلميرلر؛ چونکي هر بير اينسانین خلق اولوب سونرا اؤلمگي ده بو قانون اوزره عمله گلير: گؤرورسن کي، بير شخص ياشايير، ياشايير آخيردا اجلي تامام اولور. مرض ده بير بهانهدير. همين مرض مسلهسیني اوخشاتماق اولار جناب زکريا کيمي آيي بئش ماناتليق بير موعلّيمه کي، آللاه طرفيندن تعيين اولونوبدور اجلي تامام اولان شخص آنا ديلي اؤيرتسين. اجلي موعلّيم آيدا بئش ماناتديق درسيني دئيندن سونرا گؤرور کي، ناخوشون ديلي توتولوب. همين بو فقره اجلين تامام اولماغينین علامتيدير کي، عربجه بونا دئييرلر کي، "فاتيحه"... نئجه کي، اينسان اؤلوب تورپاق اولور، بو تورپاقدان اوت، مئيوه و چؤرک بيتير و اينسانلار يئيير و اينسانلاردان يئنه دوباره اؤولاد تؤرهيير و يئنه اؤلور و يئنه ديريلير و بئله-بئله يئنه مين-مين ايللر کئچير و يئنه افلاک دولانير، هابئله گؤيچايدا، تيفليسده، باکيدا اوخونان ديليميز. اجل کي، تامام اولدو، میلّتين ديلي يوخ اولور؛ يعني توتولور. نه عئيبي وار، موسلمان اولماسين، روس اولسون، فيرنگ اولسون، آخيردا يئنه هامي اؤلهجک و بونلارين يئرينه تزه میلّتلر دونيايا گلهجکلر...". ("ملا نصرالدین" ،12 ماي 1914، نؤمره 17).
جليل محمدقولوزاده دفعهلرله اليفبا مسلهسیني تحلّیل، موذاکيره اوبيئکتينه چئويرميشدير. "يئني اليفبا کوميتهسي"نین قريم-تورکوستان ائللرينه سفريندن بئش آي قاباق "تزه اليفبا" آدلي فئليئتونوندا بير داها اؤز مؤوقئعييني اورتايا قويوردو. بو مقاله ده بير داها تصديق ائدير کي، جليل محمدقولوزاده "يئني اليفبا کوميتهسي" عملي فعاليته باشلايانا قدر اؤز مقالهلري ايله فايدالي ايشلر گؤرموشدور. آچيق شکيلده قئيد ائتميشدير کي، يئني اليفباني "حاضيرلايان، بيشيرن و اورتاليغا چيخاران" واردير. البتّه، يئني اليفباني "بيشيرن" و اورتايا قويانلاردان بيري ده جليل محمدقولوزاده ايدي. "تزه اليفبا" فئليئتونوندا يازيردي:
"آدام بير چاناخ دادلي آشي قاباغينا قويوب يئينده گرک بيله کي، بو آش هارادا بيشيب و کيم بيشيريب. اينصافدان اوزاقدي کي، قاشيغي گؤتوروب باشيني آشاغي سالاسان و ماچهاماچ ايله يئيهسن و خالقي دا شيشيردهسن. آما هئچ سوروشماياسان کي، گؤرهسن، بو آشي بيشيرن کيمدي".
جليل محمدقولوزاده "آدام بير چاناخ دادلي آشي قاباغينا قويوب يئينده گرک بيله کي، بو آش هارادا بيشيب و کيم بيشيريب" دئينده "تزه اليفبا"ني دا بيشيريب اورتاليغا قويانین کيملر اولدوغونو، داها دوغروسو، يئني اليفبا اوغروندا مين بير اذيته قاتلانيب، اونو عرصهیه گتيرنلري يادا ساليردي.او جوملهدن او يادا دوشنلر ايچريسينده اونون دا زحمتي عوضسيز ايدي.
جليل محمدقولوزاده يئني اليفبا طرفدارلارينین بير واختلار "وطن خايني" دامغاسي ايله دامغالانديغيني، ايندي ايسه موشتريلرينین آرتديغيني دا قئيد ائديردي:
"صؤحبت بو تزه لاتين اليفباسي اوستوندهدير. بير واخت وار ايدي کي، يئني حوروفاتچيلاري آز قاليرديلار آدام ايچيندن قوووب چيخاردالار. "بودو، گلدي سفاهتين کاني". بير واخت وار ايدي کي، يئني حوروفاتچيلارين آديني وطن خايني قويموشدولار. آما ايندي گل، گؤر. بو يئني اليفبانین اوستونه ايندي او قدر موشتري تؤکولوب کي، هئچ بيلميرسن بيشيرن کيمدي، دوشورن کيمدي. هره الينه بير قاشيب آليب، هوجوم چکيبلر بير نيمچه دادلي يئني اليفبا آشينین اوستونه".
جليل محمدقولوزاده يئني اليفبانین موشتريلرينین سايي آرتاندان سونرا اونو "بيشيريب اورتايا گتيرنلره" ماجال وئريلمهديگيني ده ايستئهزا ايله قئيد ائديردي. همين ماجال وئريلمهینلردن بيري ده ميرزه جليلين اؤزو ايدي. بونا ايشاره ائديردي: "حتّي دونن کوچه ايله کئچرکن گؤردوم تزه قوناقلارين بير نئچهسي قوللاريني چيرماييب، دوشوبلر نيمچهنین اوستونه. آشي بيشيرنلرين بيري آشاغيدان يوخاري ائله هئي هاراي تپيردي کي، آي نا اينصافلار، آخير بير منه ده ماجال وئرين. قوللاري چيرماقلي جاوانلار هئچ قولاق آسميرلار. آخير آتالار دئييبلر کي، بير نيمچه لذتلي آشي کي، قويدولار قاباغينا، اينصافدان اوزاقدي کي، اونو يئينده سوروشاماياسان کي، بو آشي بيشيرن کيمدي، دوشورن کيمدي؟ بو عادتي گؤزلهمگين هئچ عئيبي يوخدور". ("ملا نصرالدین" ،13 آپرئل 1924، نومره 6).
جليل محمدقولوزاده عرب اليفباسيني مطبوعات و میلّی ادبياتين اينکيشافي يولوندا ان بؤيوک مانعهلردن بيري حساب ائديردي. اديب عرب اليفباسينین لاتين اليفباسي ايله عوض اولونماسينین ضروريليگي حاقّیندا ميرزه فتحعلی آخوندووون فيکيرلريني داوام ائتديرميشدير. عرب اليفباسي ايله يازماغين و اوخوماغين چوخ موشکول بير ايش اولدوغونو نظره چاتديرميشدير. عرب اليفباسي ايله ساواد آلماغين چتينليگي حاقّیندا ج.محمدقولوزاده بئله دئييردي: "بونو هامي بيلير کي، موسلمانجا اوخوماق و قانماق بير هونردير. اولاً، او حوروفات کي، بيز يازيريق، اونو اوخوماق چتين بير مسلهدير. بو بارهده چوخ دانيشميشيق. حاضير بو يازديغيم "دانيشميشيق" کلمهسينین اون بئش نؤقطهسينین بيري آرتيق-اسکيک دوشسه، اوخوماغي چتين اولاجاق، واي بيزيم حاليميزا، واي مورتّيبلرين گونونه، حئييف اوخوجولاريميزين گؤزلرينین ايشيغينا".
جليل محمدقولوزاده "يئني يول" قزئتينین لاتين حوروفاتينا کئچمهسيني آلقيشلاييردي:"مين شوکورلر اولسون کي، تورکلر اوچون معاريف و مدنیّت يولو گؤستريلدي، دونيادا غئيري میلّتلر تک ترقّی ائتمگه گئنيش بير مئيدان آچيلدي. شوکورلر اولسون کي، ايسلام عالمينین قول-قاناديني ايندييهدک سرييَن ايپلردن آزاد اولدوق کي، او ايپلرين آدي عرب حوروفاتي اولسون".
بؤيوک آذربايجان اديبي "ملا نصرالدین"اين ياراديجيسي جليل محمدقولوزاده يازيردي کي:"...بيزيم ديلچيلريميز ادبي، فنّي آکادئميک ديلي آختارينجا "ملا نصرالدین" آچيق و ساده تورک ديلي (میلّی ديل - ائ.اي.) ايله ووردو نینکي تک بيرجه کورو و آرازي کئچدي، بلکه، خزر و قارا دريالاري دا ووروب تورکيهيه و تورکوستانا و گيلانا کئچدي و اوچا-اوچا قافقاز داغلاريني آشيب، قافقازا و قريما و ساير تورک اؤلکهلرينه کئچدي و بو سؤزه ده ثوبوتوموز بودور کي، بيرينجي نؤمرهميز تورک دونياسينا داغيلان کيمي تک بيرجه هفتهنین ايچينده هر بير يئردن يازديغيميز سواللارا هامان آيدين "ملا نصرالدین" ديلينده حدسيز جاوابلار ايدارهميزه گلمگه باشلادي".
7 آپرئل 1906-جي ايلده ايلک نؤمرهسي چيخان "ملا نصرالدین" ژورنالينین ناشيري بو گون بوتون تورک دونياسي اوچون آکتوال اولان پروبلئم بارهسينده يازيردي: "هم تک بيرجه قافقاز تورکلري اوچون عومومي بير ديل مسلهسینین حلّی هله سهلدير، پس عوثمانلي تورکلري، پس قريم و قازان تاتارلاري، پس تورکوستان و اؤزبکيستان، پس ايران آذربايجانليلاري؟ پس بيز بونو اعتيراف ائديريک کي، اوّل-آخير تورک کوتلهلري اوچون ادبي ديله و عومومي ايملايا چوخ بؤيوک احتیاج واردير. و اعتيقاديميز دا بوندادير کي، بير بئله ديل گئج-تئز ووجودا گلهجکدير".
بؤيوک اديب ميرزه جليلين 1906-جي ايلدهکي فيکري بئلهدير کي، گئج-تئز تورکلر اوچون بير واحيد ادبي (اورتاق اونسيت ديلي) ديل ووجودا گلهجک.
قايناق: ادبیات قزئتی
کؤچورن: عباس ائلچین