بختیار واهاب‌زاده‌نین آناديلي اوغروندا موباریزه‌سی
دوکتور اردال کارامان

قافقاز اونیوئرسیتئتی تورک دیلی و ادبییّاتی بؤلومو

کؤچورن: عباس ائلچین

اؤزت
روسلارين، آذربايجاني ايشغال ائتمه‌سييله بيرلیکده هر آلاندا چئشیدلی دَیيشيکليکلر یارانیر.  بو آلانلاردان بيريسي ده ديلدير. بو تاریخدن إعتيبارن آذربايجان تورکجه‌سي ايکينجي پلاندا قالير. روسجا‌نین اؤن پلاندا توتولدوغو بو دؤنمده، آيدينلارين آناديلين اؤنميني وورغولايان چئشیدلی چاليشمالارلا خالقي بيلينجلنديرديکلريني گؤروروک. بو آيدينلاردان بيريسي ده شئعیرلرييله بير عؤمور بويو آناديلي‌نین گرکليليگيني وورغولايان بختیار واهاب‌زاده‌دير. واهاب‌زاده‌‌نین، سوْوتئتلر بیرلیگي دؤنمينده، اؤِزنه مخصوص بير اوسلوبلا، میلّتين گله‌جگي و دوامي اوچون آناديلي‌نین اؤنميني و گرکليليگيني وورغولاديغيني، بو آلاندا قلمييله موباریزه ائتدیگیني گؤرمکده‌يیک. چاليشماميزدا، شاعيرين، بوتون باسقيلارا باخمایاراق، بو اوغوردا وئرميش اولدوغو موباریزه‌نی اله آلديق.

آچار سؤزلر: بختیار واهاب‌زاده، آناديلی، شئعیر، موباریزه


     روسلار. اون دوققوزنجو یوز ایلين باشلاريندان إعتيبارن قافقاز و آذربايجاني ايشغال ائتمه‌يه باشلارلار. آذربايجانا روسلارين گيرمه‌سييله جمعييّت حياتي، يؤنتيم شکلي دَیيشمکله قالماز، بونلارلا بيرليکده، يؤنتيجيلر ده دَیيشير. بو تاریخدن إعتيبارن آذربايجان تورکلري هر آلاندا گئري پلاندا توتولورلار.
روسلارين، آذربايجاندا و قافقازلاردا حاکيمييّت قورماغا باشلاديغي بير دؤنمده، 1925ده، دونيايا گلن بختیار واهاب‌زاده اوشاق ياشلاريندا اؤلکه‌سينده‌کي بعضي اولايلارا تانیق اولور. واهاب‌زاده‌نین دوشونجه‌لري‌نین شکيللنمه‌سينده اؤنملي يئر توتان اولايلاري اؤِزويله گؤروشدوگوموز زامان بئله آنلاتماقدادير:
"بئش ياشلاريندا ايديم. دوغولدوغوم شهرده، شکي‌ده، گؤينوکلو موللا موصطافا‌نین و بهرام بَيين رهبرليگينده عوصیان چيخارديلار. آياقلانان خالق شهرين ايداره‌سيني اله گئچيردي. باکی‌دان گلن روس اوردوسو آياقلانماني زور باسديردي. بو آياقلانمادا خالقين بؤيوک بير قيسمي اؤلدورولدو، بير قيسمي دا داغلارا چکيلدي. شکی‌ده‌کي عوصیان باسديريلديقدان سونرا داغلارا چيخان اينسانلارلا ساواشماغا باشلاديلار. بو موباریزه اوزون سوره دوام ائتدی. بو ساواشدا بؤیوک قهرمانليقلار گؤسترن قاچاق عابباسي روسلار اؤلدوردولر. نعشینی بيزيم ائوين يا‌نیندان سورويه‌رک آپاردیلار. هرکسه عادتا "عوصیان ائدرسه‌نيز سيزه ده بونو ائده‌ریک." دئیر کیمی اونو شهرده کوچه کوچه گزديرديلر.
حياتيمدا گؤردوگوم ايلک اؤلو اودور. بونا دايانا بیلمه‌دیم. دده‌مين ده دايانا بیلمه‌ییب آغلاديغيني گؤردوم. ‌ننه‌مين و آنامين ديزلريني دؤیه دؤیه آغلاديقلارينا شاهيد اولدوم. دده‌مين ياخينلاري دا بو عوصیاندا قوربان گئتدیلر. بو اولايلاردان سونرا عاييله‌م بيرنئچه ايل ياس توتدو. دؤرد ایل سونرا دا باکی‌یا گؤچ ائتديک. بئله‌جه کیچیک ياشلاريمدا سوْوئت رئژیمي‌نین گئرچک اوزونو اؤِز گؤزلريمله گؤردوم بو ظولوملر کؤرپه بئيينلره نقش اولدو. رئژیمه قارشي نیفرت توخوملاري بئله‌جه سپيلميش اولدو. گون گئچديکجه مؤوجود دوزنه اولان نیفرتيم آرتدی. قلميمله رئژیمه قارشي اولان دوشونجه‌لريمي ايفاده ائتمه‌يه باشلاديم."
آذربايجاندا سؤزو ائديلن عوصیانلار باسديريلدیقدان سونرا سوسيال آلانلاردا دَییشيکلره گئديلمه‌يه باشلانير. آذربايجان اوخوللاريندا چئشیدلی میلّتلر آراسيندا ياخينليغي ساغلاماق، سوْوئتلر بیرلیگینده‌کي دوستلوغو ساغلاملاشديرماق آماجييلا بو میلّتلرين روس و دونيا کولتور زنگينليکلرينه قاتيلماسي باخيميندان أن قودرتلي آراج اولان روس ديلي اؤیرتيميني یاخشیلاشدیرماغا  گئديلير. (1) پوليتيکا و سوسيال آلانلاردا ائدیلن دَییشيکلرين يا‌نیندا ادبي دوشونجه‌ده ده دَییشيکلرين ائدیلدیگی گؤرولور. (2)
بو گليشمه‌لردن سونرا واهاب‌زاده ده ديگر آيدينلار کیمی دوشونجه‌لريني سربستچه ايفاده ائده بیلمز. بوتون يازارلار رسمي ايدئولوژي‌يه اويغون اولاراق يازماق زورونداديرلار. بونا "سوسياليست رئاليزمي" آدي وئريلير. جمعييّته "اينقيلابچي" گؤزويله باخيلماغا باشلانير، سوسيال اولايلار، اينسان ايليشکيلري، صينيفلر آراسينداکي چاتيشما فيکرينه اویغون اولاراق آچيقلانير. يئني بير جمعييت قورولماقدادير. بو توپلومون يئني بير ادبييّاتا ائحتيياجي واردير. بئله‌جه اسکي دونيا گؤروشون، حيات طرزینه و بونا باغلي اولاراق دا اسکي ادبييّاتا قارشي شيدّتلي بير هوجوم باشلاديلير. طبیعی کي اسکيني تمثيل ائدن جمعييتين اؤِزودور. اسکي ايله يئني آراسينداکي دييالئکتيک موباریزه‌نی تامامييلا بولشئويک يازارلار يورودور. خالقين يارارينا ايديعاسييلا باشلاديلان هوجوم، فردين و دولاييسييلا اينسا‌نین اينکارينا قدر وارير.
جاهيل دين آداملاري، ظاليم بَيلر، اسکي يؤنتيجيلر، خورافه‌لره اينانان اينسانلار، زنگين کيمسه‌لر، بورژووالار، آنتي-سوسياليست و کومونيستلر، اسکي حیاتين تيپيک تمثيلجيلري اولاراق جانلانديريلير. بونلارين قارشیسيندا ايدئاليست کومونيستلر، اينقيلابچيلار، ايشچيلر، اؤیرتمنلر، قادين حاقلاريني و قادين حورّييّتلريني تمثيل ائدن گنج قيزلار، قادينلار عادتا اينسان اوستو اؤزلليکلري و سعی‌لرييله اؤن پلانا چيخاريلير. بئله‌جه اسکي يئني توققوشماسی سونوجوندا اثرلر، اثرلرين قهرمانلاري بيربيرينه بنزه‌مه‌يه باشلار. بو تاریخدن إعتيبارن میلّی ادبييات و آناديل يئرينه لئنینين ديلي، کومونيست دونيا‌نین ديلي اولان روسجا اؤن پلانا چيخاريلماغا باشلانير. روس ادبيياتي دا "امکچي‌نین، ايشچي‌نین، اينقيلابين ادبيياتي" اولاراق يوکسلديلير. آذريایجان ادبيياتي‌نین وظیفه‌سي ايسه بؤیوک قارداش روسلارين ادبيياتيني اؤرنک آلماقدير.(3)
بونلارا باخمایاراق تورکلر آراسينداکي میلّی دويغونون يوخ اولماسينا انگل اولا بیلمزلر. رئژیمه قارشی چيخان بير چوخ عئلم آدامي، قزئتچي، اؤیرتمن، يازار، شاعير آجيماسيزجا يوخ ائديلير. واهاب‌زاده، اوشاقلیق دؤنمينده جريان ائدن اولايلاردان چوخ ائتکيله‌نير. گنجليک دؤنملرينده يازميش اولدوغو بير چوخ شئعیري ساخلار، رئژیمه باخمایارق باسديراماز.
واهاب‌زاده‌نین، اؤزلليکله ايکي. دونيا ساواشیندان سونراکي ايلک اون ايل و اونو تعقیب ائدن سنه‌لرده آذربايجان تورک توپلومونون بير ترجوماني حالينا گلديگي گؤرولور. واهاب‌زاده ساده‌جه ايداري سيستمده‌کي چارپيقليقلاري، اکینچیلیک و صنایع آلا‌نینداکي آخساقليقلاري دئیيل؛ عئيني زاماندا میلّی، معنوي قونولاري، اينساني مسله‌لري اله آلما خوصوصوندا دا اولدوقجا باشاريلي اثرلر وئرمیشدير. (4)
واهاب‌زاده‌نین بير عؤمور بويو آپارمیش اولدوغو موبایزه‌ده، آزادليقلا ائش‌دگر توتدوغو آناديلی بؤیوک اؤنم ایفاده  ائتمکده‌دير. يازميش اولدوغو مقاله‌لرده و شئعیرلرده بو خوصوصداکي حساسييتيني گؤرمک مومکوندور. اونا گؤره آناديليني بيلمه‌ين بير اينسا‌نین او میلّته عاید اولدوغونو ايديعا ائتمه‌يه حاقّي‌ یوخدور. ديليني بيلمه‌ين میلّی دوشونجه و وطنپرورليک باخيميندان اوْنورسوز اولور. اونلار اوچون وطن مفهومو شخصی ائو، میلّت دوشونجه‌سي ده ياخين قوهوم آنلامينا گلمکده‌دير.
آناديلين بيلمه‌ين فردلر میلّتين روحونا، معنوییاتینا و تاریخ شوعورونا بيگانه‌دير و او میلّتين اؤولادي دئیيلدير. (5)
بير شئعیرينده آناديلييله ايلگيلي دوشونجه‌لريني بو ميصراعلارلا ديله گتيرير:
ائي وطن گؤز‌لي، گل اؤپوم سنین
وطن ديلي دئين دوداقلاريندان.
حاقّ سؤزون قلبیمی تيترتدي منيم
بو وطن تورپاغی قوي اولسون قنيم،
وطنده ياشاييب اونون ديلينه،
روحونا، زؤوقونا، دوغما ائلینه،
خور باخان شرفسيز وطنسيزلره!

واهاب‌زاده‌نین 1954ده يازميش اولدوغو "آناديلي" شئعیريني او دؤنمده‌کي باسقيلارا باخمایاراق يايينلاتماسي مومکون دئییلدير. واهاب‌زاده‌نین سايغي دويدوغو شاعيرلردن صمد وورغونون آراجيليغييلا، لئنینين "بيز اؤِ ديليميزي و وطنيميزي سئوريک." سؤزونه ايستينادن باسديرير. (6)شاعير بئله‌جه مؤوجود يؤنتيمدن تپکي آلماقدان قورتولور. آناديلي شئعیرينده واهاب‌زاده دويغولاريني:
  آنا ديليم،  سنده دير خالقين عاغلي، حيکمتي، 

  عرب اوغلو مجنونون دردي سنده ديل آچميش. 

  اورکلره يول آچان فوضولي‌نين صنعتي، 

  ائي ديليم، قودرتينله دونيالارا يول آچميش. 

  سنده منيم خالقيمين قهرمانليقلا دولو 

  تاريخي واراقلانير، 

  سنده نئچه مين ايلليک منيم مدنيیتيم، 

  شان- شؤهرتيم ساخلانير. 

  منيم آديم- سانيمسان، 

  ناموسوم، ويجدانيمسان! 

ميصراعلارييلا آنلادير.
واهاب‌زاده، يؤنتيمدن تپکي آلماماق اوچون اثرلريني فرقلي مئتودلارلا قلمه آلماقدادير. يوردديشي گزيلري شاعيرين دوشونجه‌لريني آنلاتمادا چيخيش يولو اولور. گزديگي اؤلکه‌لرده گؤردوکلريني اثرلرينده ديله گتيرن شاعير. اصلينده اؤز اؤلکه‌سيني آنلاتماقدادير. يابانچی اؤلکه‌لري آنلادان شاعير ساوونماسيني قولايجا ائدر. "لاتين ديلي" شئعیرينده میلّتي ياشارکن ديلي اؤلو اولان میلّتلره ديقّت چکن واهاب‌زاده، لاتين خالقي‌نین اؤلدوگونو، اويسا ديلي‌نین حالا ياشاديغيني ديله گتيريرکن بعضیي میلّتلرين ياشاديغيني، فقط ديلي‌نین اؤلدوگونو بئله آنلادير:
سن درده باخ، وطن دا وار، میلّت ده وار.
آنجاق اونون ديلي يوخدور.
ائله بيل کي آينا کیمی.
ایندی سؤيله هانسي ديله اؤلو دئيک؟
وطن وارکن، میلّت وارکن،
کیچیک يوخسول کومالاردا
توتساق اولان بير ديله مي؟
يوخسا اوزون عصیرلردن گئچيپ گلن
خالقي اؤلن
اؤزو قالان
بير ديله مي؟
اونا گؤره بير میلّتين وارليغي و بقاسي ديلله مومکوندور. ديل يوخسا میلّت ده يوخدور.
شاعير، سوْوئتلر دؤنمينده آناديلي‌نین دورومونو بو میصراعلارلا ديله گتيرير:
اَي بو گونو ديليم ديليم
پارچالانان آناديليم
سينه‌سينده اود قالانان آناديليم
قاپيلارين آرخاسيندا
بوينو بوکوک قالان ديليم.
وار ايکن يوخ اولان ديليم
آياقلاردا کيليم ديليم
ساواشلاردا بير قهرمان،
باريشلاردا هليم ديليم.
واهاب‌زاده، 1959 ایلینده يازديغي "گولوستان" شئعیريندن دولايي سورغويا چکيلير. اونيورسيته‌ده‌کي گؤره‌ويندن اوزاقلاشديريلير، کيتابي ییغیشلاندیریر. (7) شاعير، بو دؤنمده چوخ چتین گونلر گئچيرير. خالق، بیله‌سینه گيزلي گيزلي يارديم ائدر. بو اولايدان سونرا شاعير داها ائحتیاطلی اولماق زوروندا قالير. شئعیرلري مرجک آلتيندادير. سيخ سيخ سورغولانير، ايفاده‌سي آلينير. آذربايجاندا روس ديلينده ائیيتيم اؤیرتيم فعّالییّتلريني آپاران روس سکتؤرو اولاراق نيتَلنديريلن اورتا درجه‌لي اوخوللارين يا‌نیندا، آذربايجان تورکجه‌سييله ائیيتيم وئرن و آذربايجان سکتؤرو اولاراق آدلانديريلان اوخوللار دا بولونماقدادير. واهاب‌زاده يابانچي ديلين اؤیره‌نيلمه‌سي گرکديگيني وورغولارکن، خالقين آناديلينده فعّالییّت گؤسترن اوخوللارا اوشاقلاريني وئرمه‌لريني ايستر.
"ريياکار شئعیرينده اوشاغینی روس ديلينده ائیيتيم اؤیرتيم فعّالییّتلريني يورودن اوخولا قئید ائتدیرن بير اؤیرتمنه بئله سسله‌نير:
منیم اؤولاديما آناديلينده
درس دئین موعلّیمه باخ
"وطن"، "وطن" دئییر، اؤز اولاديني،
اجنبي ديلينده اوخودور آنجاق.
اؤزگه‌يه ديليم اؤیرن دئییرسن.
اؤزونسه بو ديلي بگنمیرسن.
هر میلّتين آناديلي او میلّتين وارليغي‌نین تاميناتيدير. ديلسيز بير میلّت يوخدور.
شاعير، 1980لي ایللرده گونئي آذربايجاندان فارسجا يازيلميش بير مکتوب آلير. مکتوبدا: "سيزدنم، يعني آذربايجانلی‌يام، آمّا آناديليمي بيلمیرم. ديليمي اؤیرنمک اوچون منه درسلیک گؤندرين." دئیر. بو مکتوبو آلان واهاب‌زاده، سويداشي‌نین آناديليني بيلمه‌مه‌سينه چوخ اوزولور. "نه اوندانسان، نه بوندان" باشليقلي شئعیريني يازار. شاعير، گونئي آذربايجانلي تورکه شئعیرينده:
سهويني آنلاياني دوز اولمازدي قيناماق.
گوناهي آزالدير، گوناهيني آنلاماق.
بو يارادير.
بو يئرده ياريلانير بو يارا.
نه دئيک نه آد وئرک.
میصراعلارييلا جواب وئريرکن، آناديليني بيلمه‌ينلري ده بو میصراعلارييلا أللشديرير:
آنان بونو ائتمه‌دي،
او سنه اؤیرتمه‌دي.
آناسي‌نین ديليني.
آنان سنه اؤیرتدي آغاسي‌نین ديليني.
اؤز دوغما اؤولادينا دوغما آناديليني
اؤیرتمه‌ين آنالار،
بس آنا آدلانماغا سيزين حاقّينيز وار مي؟
ديلينيزي قينارکن،
اؤزونوزو قينادينيز.
آنجاق بو آلچاقليغي اوجالیق ساندينيز.
اَي کؤکوندن آيريليب اؤز اؤزوندن قاچانلار.
امين اولون سيزي ده بير گون قيناياجاقلار
آناديليني بيلمه‌ينلره بير چوخ اثرينده سسله‌نن شاعير بير مقاله‌سينده ياشاميش اولدوغو بير اولايي بئله آنلادیر: آذربايجاندا اؤنملي مقاملاردا اولان بيرچوخ آيدين آناديليني بيلمه‌مکده‌دير. من بو ياخينلاردا باکی بلدييه انجومني باشقانييلا گؤروشدوم. منيمله بير ايکي کلمه بئله آناديلينده دانیشا بیلمه‌دی. حالبوکي آناياسايا گؤره جومهورييتين رسمي ديلي آذربايجان تورکجه‌سيدير. آناديليني بيلمه‌مه‌سي او اؤِزونون مسله‌سيدير. فقط، رسمي ديل اولاراق آناديل قبول ائديلميشس، دولتين اؤنملي بير مقاميندا اولان بيريسي‌نین رسمي ديلي بيلمه‌مه‌سي نه ايله ايضاح ائديله بيلر؟"(8)
شاعير، بير دوکتوردان مکتوب آلير. دوکتور، اوشاقلاريني روس اوخولونا وئرديگيني، فقط بئله ائتمکله مسلکداشلاري طرفیندن قينانديغيني، يانليش بير ايش گؤردوگو خوصوصوندا دوستلاري‌نین بیله‌سینی اويارديقلاريني يازار. واهاب‌زاده‌یه، "سيز بو قونودا نه دوشونورسونوز؟" دئيه سوروشار. واهاب‌زاده بیله‌سینه: "سيز أن عادي حقیقتین نه اولدوغونو بيليرسینیزمی؟ آناديلي زامانا گؤره سچيلمه‌ملي و سئويلمه‌ملی. وطني ده گؤزل و راحات اولدوغو اوچون سئومزلر وطن اولدوغو اوچون سئورلر. (9)" شکلينده مکتوبا جواب وئرير.
سوْوتئتلر دؤنمينده آناديلی دايمن پروبلئم اولموش، آناديلی طلب اولماديغي اوچون يوکسلمه‌ميشدير. آجيقلي اولان بودور کي بعضی وليلر اؤِز ديللريني روس اوخوللارينداکي تدريس پلا‌نیندان بئله چيخاريلماسيني ايسته‌ميشدیلر. (10) واهاب‌زاده، آناديلي خوصوصوندا ائدیلن يانليشليقلارا هئچ بير زامان گؤز يومماز. 1989-1990 ائیيتيم اؤیرتيم پلاني إعلان ائديلديگينده موفرداتدا آذربايجان تورکجه‌سينه گؤره روسجا درسلري‌نین کرئديتي داها چوخدور. واهاب‌زاده بو دورومدان راحاتسيز اولور. شيکايتيني میلّی ائیيتيم باخانليغينا بير مکتوبلا بيلديرير.
واهاب‌زاده مکتوبوندا، آذربايجان ديلينده ائیيتيم اؤیرتيم فعّالییّتلريني يورودن اوخوللاردا، آذربايجان تورکجه‌سي‌نین ايکينجي ديل اولاراق اوخودولماسي، ديگر طرفدن روسجايا آذربايجان ديليندن داها چوخ کرئديت آيريلماسي، اؤیره‌نيم ديلي آذربايجان تورکجه‌سينده اولان اوخوللاردا روسجايا بيرينجي صینیفدن باشلانديغي حالدا. روس ديلينده ائیيتيم اؤیرتيم وئرن اوخوللاردا آذربايجان تورکجه‌سينه اوچونجو صینیفلرده باشلاديلماسي‌نین قبول ائديله‌مه‌يه‌جگيني وورغولايان واهاب‌زاده بو موفرداتين خالقين فيکيرلرينه ترس دوشدوگونو بونون قبول ائديله‌مه‌يه‌جگيني ايفاده ائدر.
واهاب‌زاده‌نین بو مکتوبو تاثير گؤسترير. درس ساعاتلاري روسجايلا ائشید حالا گتيريلير.( 11)
آناديلي‌نین لاييق اولدوغو يئري تاپماسی اوچون موباریزه ائدن واهاب‌زاده، سؤِز‌لرين ده يئرلي يئرينجه ایشله‌مه‌سی طرفداری‌دیر. بعضی سؤِز‌لرين اصيل آنلاملاريندان چيخاردیليب پیس ائیلملری قارشیلاياجاق شکيلده ایشله‌نیلمه‌سینه راضي اولماز. روشوت سؤِزونون يئرينه "حؤرمت" سؤِؤنون ایشله‌نیلمه‌سی، ائدیلن جورومون سانکي مشروع بير ائیلَمميش کیمی گؤستريلمه‌سينه قارشی چيخارکن، بو پیس ائیلَمین اولومسوز يؤنونو سانکي سؤِزون داشيديغي گؤزل آنلاملا  یونگوللشدیرمه‌يه  چاليشيلماسيني، سايغي و تعظیم آنلامينا گلن بير سؤز ايله آنلاديلماسيني بئله اللشديرير:
حؤرمت حؤرمتيني ايتيردي بوگون
أیريليک دوزلوگون اولدو گؤلگه‌سي.
حؤرمت ، حؤرمته باخ!
بو گؤزل سؤزون
گيزلندي آرديندا "روشوت" کلمه‌سي.
حؤرمت! آلچاقليغين اؤز سسيدير بو.
خيرسيزين معبده گيرمه‌سيدير بو.
چيرکينین اوزونه چکيلير قالاي.
گؤزلليک تختينده أیلَشير بوگون.
واهاب‌زاده‌نین، آناديلي اوزرينه يازديغي اثرلرينده، ياريم عصری گئچن بو موباریزه‌‌نین سيريني گؤرمک مومکوندور. بو موباریزه تهلوکه‌لي اولدوغو قدر هيجانلي، هيجانلي اولدوغو قدر اوْنوُرلو بير باش قالديريشدير. شاعيرين، بو موباریزه‌ده اؤلومله بورون بورونا گلديگيني، اؤلومون سویوق نفسینی تنفسّ ائتدیگی حیسّ ائديلمکده‌دير. واهاب‌زاده، وئرمیش اولدوغو حاقلي موباریزه‌ني سونوچلاريني گؤرمه بختیارليغيني ياشاماقدادير.

قایناق:
1. محمت ساراي، گاسپيرالی ايسمايل بَيدن آتاتورکه تورک دونياسيندا ديل و کولتور بیرلیگي، ايستانبول 1993، ص. 106.
2. ايسلام آنسيکلوپئديسي، ج.4، ص.321.
3. ياووز آکپينار، تورک دونياسي ال کيتابي، آنکارا 1992 ج. 3. ص، 652.
4. نئوزات اؤزکان، تورک دونياسي نوفوس، سوسيال ياپي، ديل، ادبييات، کايسري 1997. ص. 221
5. بختیار واهاب‌زاده، ايستيقلال، باکي 1999، ص.15.
6. واهاب‌زاده، آ.گ.ه.. ص.51.
7. بختیار واهاب‌زاده تاوشانا قاچ، تازييا توت. آنکارا 1990. ص.23.
8. بختیار واهاب‌زاده. عؤموردن صايفالار. ايستانبول 2000. ص. 133.
9.نیظامی جعفروو، بختیار واهاب‌زاده، باکي 1996، ص.77.
10. حوسنييه زال ماياداغلی، بختیار واهاب‌زاده‌نین حیاتي و اثرلري، آنکارا 1998، ص. 163.
11. نیظامی جعفروو. آ.گ.ه.. ص.70

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۷/۰۷/۰۱ |