
مختومقولو فراقي و 18. عصرده اوغوز تورکلرينين ادبياتي
پاشا علی اوغلو
فيلولوگييا عئلملري دوکتورو
تورکمن خالقينين ان بؤيوک شاعيري، بوتون تورک خالقلاري ادبياتينين ان گؤرکملي نومايندهلريندن بيري مختومقولو فراقي خالق شئعیري ايله کلاسيک شئعیر عنعنهلريني بيرلشديرن صنعتکارلارداندير. دؤولتمند آزادي و نورمحمد قريب عندليبين سيماسيندا تورکمن ادبياتيندا اؤزونو بيروزه وئرن بو جريان مختومقولو فراقينين شخصينده اؤز زيروهسينه چاتميشدير. مختومقولو شئعیري رئاليزمه، حيات گئرچکليگينين رئاليست تصويرينه مئيل ائدن تورکمن پوئزيياسينين ان پارلاق صحيفهسيدير. م.فراقي ياراديجيليغي خالقين حيات طرزي، معیشتي، سئوينج و کدري ايله سيخي صورتده باغلي اولان، اصلينده تورکمن خالقينين ائنسيکلوپئديياسي اولان بؤيوک صنعتکاردير. شاعير تورکمن خالقينين حياتينين ان چتين، ضيديتلرله دولو، داخيلي چکيشمهلرين، اؤلکهلرآراسي موناقيشهلرين گئتديگي بير دؤورده ياشاييب-ياراتميش، هميشه قلبي خالقينين قلبي ايله بير وورموش، اونون سئوينج و کدرينه شریک اولموشدور. ياشاديغي دؤورون حاقسيزليقلاريني، عدالتسيزليکلريني آمانسيز تنقيد هدفينه توتان، خالقيني آزاد، خوشبخت گؤرمک ايستهين، تورکمنلره داخيلي چکيشمهلره سون قويوب، وطني دوشمن تاپداغي آلتينا دوشمهيه قويماماغي، اؤلکهني بير يومروق کيمي بيرلشيب مودافيعه ائتمگي تؤوصييه ائدن، سؤزون اصل معناسيندا ميلّي شاعيردير.
ماراقليدير کي، تورکمن ادبياتيندا ميلّيليگي ترننوم ائدن، رئاليزمي اساس تصوير اوصولو سايان مختومقولونون ياراديجيليغينداکي مئيللر بير سيرا ديگر اوغوز تورکلرينين ده ياراديجيليغيندا موشاهيده اولونور. اون سککيزینجی عصرده مختومقولو ايله برابر شيمالي آذربايجاندا موللا پناه واقيفين، جنوبدا تيليمخانين، تورکييه ده ناديمين ياراديجيليغيندا ايلکين رئاليزمه، خلقيليگه مئيل، رئال گؤزهلين، دونيوي عشقين وصفي، نيکبين نوتلار ديقتي ايلکين جلب ائدن جهتلردندير. تورک خالقلاري آراسيندا فوضولي شئعیرلرينين چوخ گئنيش ياييلديغي بير دؤورده آذربايجان شاعيري واقيفين (1717-1797) قوشمالاري مئيدانا چيخدي و اوخوجولار طرفيندن چوخ بيهنيلدي. اونون خوصوصيله خالق ادبياتي فورمالاريندا يازديغي اثرلرينده، قوشمالاريندا نيکبين احوالي-روحيييه، حياتي، دونيوي گؤزللييه پرستيش حيسّلري قوووتليدير، آذربايجان خالقينين عادت و عنعنهلري، میلّی حيات جانلي، پوئتيک ايفادهسيني تاپميشدير. واقيف آذربايجان تورکلرينين بديعي ديليني يئني يوکسهليش پيللهسينه قالديرميشدير. اونون اثرلرينده آذربايجان تورکجهسي بوتون گؤزلليگي، زنگينليگي ايله تظاهور ائدير. اونون موعاصيري، عوثمانلي ديوان ادبياتينين ان اؤنملي شاعيرلريندن اولان احمد نديم (1680-1730) ده خالق شئعیري فورمالاريندا شئعیرلر يازميش، دونيوي عشقي وصف ائتميش، شئعیرده صونعیليکدن قاچاراق رئال حيات صحنهلرينين تصويرينه مئيل ائتميشدير. نديم خالق شئعیر فورمالارينا موراجيعت ائدن ايلک عوثمانلي شاعيرلريندن اولموشدور.
ايرانين ساوه بؤلگهسينين مرغئي کندينده دونيايا گلميش تيليمخانين (1763-1831) شئعیرلري ساوه، قوم، اتراک، همدان، قزوين و زنجامدا، جنوبي آذربايجانين موختليف بؤلگهلرينده ديللر ازبريدير. تيليمخانين اثرلرينين، خوصوصيله ده شيفاهي خالق ادبياتي فورمالاريندا يازديغي قوشما، گرايلي و جيغالي تجنيسلرينين گئنيش کوتلهلر آراسيندا ياييلماسي اونون اصل خالق شاعيري اولدوغونو ثوبوت ائدير. تدقيقاتچيلار اونون ياراديجيليغيندا واقيق و مختومقولونون تاثيري اولدوغونو قئيد ائتميشلر.
مختومقولو فراقينين ياراديجيليغي بئله بير تورک-اوغوز موحيطينده اينکيشاف ائديردي. مشهور تورکولوق و.بارتولدون دئديگي کيمي، تاريخده هله هئچ بير تورک شاعيري مختومقولو قدر پوپوليار اولماميش، اونون قدر سئويلمهميش، اوخونماميش، ازبرلنمهميشدير.
مختومقولو هر شئيدن اؤنجه بؤيوک شاعير و ايستعدادلي آشيقدير. آرتيق اون يئددينجی عصردن اعتيبارن تورک ادبياتيندا ديوان ادبياتي ايله آشيق ياراديجيليغي قوووشاراق يئني بير مرحلهيه قدم قويموش، يازيلي ادبياتلا شيفاهي ادبياتين سينتئزي نتيجهسينده شاعير-آشيق صنعتکارلار يئتيشميشلر. مختومقولو تورکمن و عومومتورک فولکلورونو دريندن منيمسهين خالق شاعيري-آشيغي سويييهسينه يوکسلميشدير.
مختومقولو ياراديجيليغينين اساسيني محبت ليريکاسي تشکيل ائدير. لاکين اونون تورکمنلري بيرليگه چاغيران ايجتيماعي مضمونلو شئعیرلري ده آز دئييلدير. او، " خالقين خوشبختليگي بيرليگيندهدير " ايدئياسيني شئعیرينده بئله ايفاده ائتميشدير:
بيرلشيب، همرأيدير کؤنوللر، باشلار،
قيي وورسا اريير تورپاقلار، داشلار،
بير سوفرهيه گهلر چؤرکلر، آشلار،
قارداشليقدير خوش ايقبالي تورکمنين.
بو شئعیر اون يئددينجی عصرين بؤيوک آذربايجان شاعيري، زحمتکئش خالقين قوووه سينه اينانان و اونو اؤز گوجونون توکنمزليگينه اينانديرماغا چاليشان عابباس توفارقانلينين اينسانلاري بيرليگه چاغيران ميصراعلاريني خاطيرلادير:
عابباس دئير بو سؤزلري سريندن،
آرخي وورون سويو گلسين دريندن،
سؤز بير اولسا داغ اوينادار يئريندن،
ائل بير اولسا ضربي کرن سينديرار.
م.فراقينين ديني مضمونلو شئعیرلري ده چوخدور. اونون ياراديجيليغيندا ايجتيماعي-سياسي مضمونلو شئعیرلر، فلسفي-ديداکتيک اثرلر اؤنملي يئر توتور. بونلاردان باشقا، مختومقولونون موختليف سببلردن يازديغي شئعیرلري (ووجودنامهلر، آتاسينا، قارداشي عبدوللايا حصر ائتديگي شئعیرلر) واردير. دوغما خالقينا قيريلماز تئللرله باغلي اولان بؤيوک صنعتکار خالق روحونون ترجوماني کيمي اونون آرزو و ايستکلريني، حياتيني و طالعييني قلمه آلميش، بونو گئنيش پوئتيک ووسعت و سونسوز ايلهاملا، الوان و پارلاق بويالارلا يئرينه يئتيرميشدير. مختومقولونون اوچ عصردن بري تورکمن ادبياتيني ايستيقامتلنديرمهسينين و سئويلمهسينين سببي ده ائله بودور. اونون تورکمن بيرليگي ايدئياسينا خيدمت ائدن شئعیرلرينين بير قيسمي سؤزون اصل معناسيندا تورکمنلره اورتاق میلّی شوعور آشيلايان، بير قيسمي آدلي-سانلي تورکمن خانلارينين، بيلرينين، سرکرده و دؤيوشچولرينين قهرمانليقلاريني ترننوم ائدن، بير قيسمي ايسه وطنين گؤزلليکلريني وصف ائدن شئعیرلردير.
مختومقولو اثرلرينين 2 اليازما نوسخهسي آمئا م.فوضولي آدينا اليازمالار اينستيتوتوندا ساخلانماقدادير. اونو دا قئيد ائديم کي، اليازمالار اينستيتوتونون خزينهسي تورک معنوي بيرليگينين ان باريز ثوبوتلاريندان بيريدير. بورادا بؤيوک آذربايجان شاعيرلري ايله برابر اؤزبک شاعيرلري ع.نواينين، موجريم بوخارينين، عوثمانلي ادبياتينين کلاسيکلري باقي، نديم، نايلي، نييازي ميصري، علاالدين ثابيت، نؤورس، اوممي عيسا قارامانلي، شئيخ ايسحاق التوکاتي، گوواهي، ناظيم ايستانبولي، عيصمتي، ايبراهيم حقّي ارضرومي، ضييا پاشا و باشقالارينين اثرلرينين اليازمالاري قورونور.
مختومقولونون اليازمالار اينستيتوتوندا ساخلانان بيرينجي اليازماسي اون دوققوزنجو عصرده کؤچورولموش ديواندير، بورادا 94 قوشما و قزللر توپلانميشدير. اون دوققوز عصرده تورکمنيستانا کؤچورولموش ايکينجي اليازمادا شاعيرين آيري-آيري شئعیرلري کؤچورولموشدور.
مختومقولو بو گون بوتون تورکلرين، خوصوصيله ده اوغوز تورکلرينين سئويملي شاعيريدير. بؤيوک شاعيرين مؤحتشم ياراديجيليغي، اثرلرينده وصف ائتديگي میلّی بيرليک ايدئياسي اونون اؤزوندن سونراکي نسيللره قويوب گئتديگي ان ديرلي ميراثدير.
کؤچورن: عباس ائلچین