
عمادالدین نسيمينین "ديلبرا، من سندن آيري..." غزلينین تحليلي
دوکتور آیتن ااحمدووا
دیلبرا من سندن آیرو عؤمر-و جانی نئیلهرم؟
تاج-و تخت-و مولک-و مال-و خانیمانی نئیلهرم؟
ایستهرم وصل-ی جامالین تا قیلام درده دوا
من سنین بیمارینام، اؤزگه دوانی نئیلهرم؟
ائی موسلمانلار، بیلین، کیم یاری ایله خوشدور جاهان،
چونکو یاردان آیرو دوشدوم، بو جاهانی نئیلهرم؟
چوخ دوعالار قیلمیشام من خالیقین درگاهینا،
چون مورادیم حاصیل اولماز، من دوعانی نئیلهرم؟
دیلبر آیدیر: ائی نسیمی، صابیر اول قیلما فغان،
من بو گون صبر ائیلهسم، دانلا فغانی نئیلهرم
آذربايجانین شئعیر مدنيتينین گؤرکملي نومايندهلريدن بيري ده عمادالدین نسيميدير.اونون ياراديجيليغي آذربايجان ادبياتي تاريخينده يئني بير مرحلهنین باشلانغيجيدير. نسيمينین تاريخي خيدمتلريندن بيري ده اونون دوغما آذربايجان ديلينده يازماسي، ادبي ديلين،شئعیر ديلينین زنگينلشديرمهسيدير. او، آنا ديلينده يارانان شئعیر ديلينین ايلک گؤرکملي اوستاديدير.صنعتکار آذربايجان کلاسيک شئعیرينین زنگين بديعي ايفاده خزينهسيندن اؤيرنمکله برابر، آذربايجان شيفاهي خالق ادبياتيندان دا مهارتله ايستيفاده ائتميشدير. نسيمي اوچ ديلده بديعي اثرلر يارادان صنعتکاردير. لاکين او، ان بؤيوک اوستونلوگو اؤز دوغما آنا ديلينه وئرميشدير.اونون قودرتلي قلمي آذربايجان ادبي ديليني عصیرلردن بري حاکيم مؤوقئع توتان فارس ديلي ايله رقابته گيرن بير ديل حالينا گتيرميشدير.
عمادالدین نسيمينین ليريکاسيندا عاشيقانه دويغولارين ايفاده و تجسّومونه حصر ائديلن بير چوخ شئعیرلري واردير. شاعيرين عاشيقانه شئعیرلري ائله يازيلير کي، اونلار آنجاق عاشيقانه شئعیر کيمي قالمير، صنعتکارين اطراف موحيط، دونيا، اينسان حاقينداکي فيکير و قناعتلريني عکس ائتديرير. بير ياندان محبّتله هومانيزمي بير-بيريندن آييرماق چتيندير، باشقا بير ياندان ايستر صوفيليکده، ايسترسه ده حوروفيليکده محبّت موهوم يئر توتور. اينسان قلبينین ان عالي دويغوسو محبّتدير. بونا گؤره ده نسيمينین شئعیرلرينده محبّته بو قدر گئنيش يئر وئريلمهسي تصادوفي دئييلدير. شاعير اينسان و دونيا بارهدهکي ان رنگارنگ دويغو و دوشونجهلريني چوخ واخت محبّت يانغيلاري کيمي قلمه آلير. "ديلبرا، من سندن آيري..."غزلي ده صنعتکارين بئله غزللريندن بيريدير. غزلده دونيا قدر سئوديگي بير اينساندان آيريلان ليريک قهرمانین سئوگي ايضطيرابلاري، درين حسرتي ايفاده اولونموشدور.
غزلده ليريک قهرمان اؤز سئوگيسيني بوتون دونيايا قارشي قويور، اونسوز بو دونياني،دونيانین تاج، تاخت، مولک و ماليني،حتّي اؤز عؤمور و جانیني ايستمهديگيني بيلديرير. آنجاق اونون ووصاليني اؤز دردينین درماني بيلير، اؤزگه دوا- درماني ردّ ائدير.
دیلبرا من سندن آیرو عؤمر-و جانی نئیلهرم؟
تاج-و تخت-و، مولک-و مال-و خانیمانی نئیلهرم؟
ايستهرم وصل جمالين تا قيلام درده دوا،
من سنین بيمارينم، اؤزگه دواني نئیلهرم؟ [1، 142].
بو ساده، صميمي ايفادهلر و فيکيرلر ليريک قهرمان اولان عاشيقين اعتيبار و صداقت، سئوگي دويغولارينین صافليغي حاقيندا تام بير تصوور يارادير. مورادينین حياتا کئچمهسي، سئوگيليسيندن آيري دوشمهمهسي اوچون يارادانین درگاهينا اوز توتوب چوخلو دوعالار ائدن عاشيق ديلگينه چاتماياندا دوعادان دا ايمتيناع ائدير، تانريدان دا اوز دؤندرير.
ليريک قهرمان اطرافيندا اولان آداملارين، خوصوصاً ده موسلمان اولان اينسانلارين عاشيقين بو حرکتينه غريبه بير ايش کيمي باخا بيلهجگيني ده آنلايير و نظره آلير.او، ايندي ده اوزونو اونلارا توتوب "ائي موسلمانلار، بيلين کيم، يار ايله خوشدور جاهان"دئيهرک حرکتيني منطيقي جهتدن اساسلانديرماغا چاليشير. عاشيق بئله دوشونور کي، گتيرديگي دليل اونا برائت قازانديرماق اوچون کيفايتدير. ليريک قهرمان بوتون بو مطلبلري، حقيقتلري، اولموشلاري خاطيرلاياندان سونرا آه-ناله ائتمهديگيندن صؤحبت آچير. ان عزيز، ان دوغما، ان مونيس بير آداميندان آيريلميش بير اينسان کيمي افغان ائتمگيني طبيعي سايير.
غزل ائله اوستاليقلا يازيلميشدير کي، اونون حيصهلري آراسيندا منطيقي بير آرديجيلليقا و باغليليق واردير. اثرين ديلي ساده و آنلاشيقليدير. ليريک قهرمانین باشي اوستونو آلميش کدرين قاچيلمازليغي، عاشيقين بوندان ايرهلي گلن ايضطيرابلاري بورادا اينانديريجي شکيلده عکس اولونموشدور. شئعیردهکي ايفادهلر، بنزتمهلر، موقاييسهلر، تضادلار، رديف و قافيهلر زرگر دقيقليگي ايله اؤلچولوب بيچيلميش، قهرمانین قلب عالمينین زنگينليگيني، اينسانيليگيني داها دولغون شکيلده گؤسترمگه يؤنلميشدير."نئيلهرم" رديفي اؤزو ده شئعیرده ايفاده اولونان حيسلر، دويغولارا اويغوندور، عاشيقين اينجيک، ناراضي، عئيني زاماندا، مغرور طبيعتيني گؤزل عکس ائتديرير. غزل رمل بحرينده ("فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلون اؤلچوسونده) يازيلماسي دا تصادوفي دئييلدير. بو اؤلچونون ياراتديغي تمکينلي، عظمتلي آهنگ، ائله بيل کي، شئعیرده ايفاده اولونان کدر و ايضطيرابي، تمکين و غورورو بير آز دا گوجلنديرير.اوخوجو دا تصديق ائتمهلي اولور کي، ان عزيز بير آداميندان آيري سالينان هر هانسي بير شخص ايندي آه- ناله ائتمهسه،افغان قوپارماسا، صاباح بو آه- ناله و افغان نهيه و کيمه لازيمدير؟
غزلين اون دؤردنجو عصرده يازيلماسينا باخماياراق،ييرمي بيرینجی عصرده آيدين و سليس شکيلده باشا دوشمک اولور. شئعیر ديل باخيمدان دا چوخ موکمّلدير. غزلده چوخلو سايدا عرب –فارس منشالي سؤزلره راست گلينسه ده بو شئعیرين ديلينه خلل گتيرمهميشدير.
غزلين بئيتلريندهکي سؤزلرين بير قيسمي آلينما اولسا دا، بورادا ايشلهديلميش موختليف کؤمکچي نيطق حيصهلري، او جوملهدن ائي نيداسي سؤزلره خالق روحو وئرميش، اونلاري بير نؤوع قاليبا سالاراق دئييليشي دوغمالاشديرميشدير ("ائي موسلمانلار" ،"ائي نسيمي" ). عئيني زاماندا "ائي" نيداسي غزلده ساده خیطابلارين يارانماسينا شراييط يارانميشدير. غزلده "ائي" چاغيريش نيداسيندان باشقا، ديگر کؤمکچي نيطق حيصهلريندن ده ايستيفاده اولونموشدور.
جومله عوضولري و جوملهلر آراسيندا قراماتيک، ائلجه ده منطيقي علاقه يارادان سؤزلره باغلاييجيلار دئييلير.[2،343] سينتاکتيک وظيفهسينه گؤره تابئعسيزليک و تابئعليليک اولماقلا ايکي يئره بؤلونن باغلاييجيلارين معناجا بير چوخ نؤوعلري واردير. بونلاردان بيري ده بيرلشديرمه باغلاييجيسي اولان "و"-دير. بو باغلاييجي عرب منشاليدير.قديم اورخون-يئنيسئي آبيدهلرينده و م.قاشغارينین "دیوان لغات التورک" ده راست گلينير. آذربايجان يازيلي آبيدهلرينین ديلينده "وَ" باغلاييجيسي"وۆ" ،"-اۇ" ،"-اۆ"شکلينده موشاهيده اولونور.[2،344]. غزلده "تاج-و تخت-و،مولک-و مال-و، خانيماني نئيله رم؟" ميصراعسينداکي تاج-و، تخت-و، مولک-و سؤزلريندهکي -اۆ"وَ" باغلاييجيسينین قديم واريانتيدير.
غزلين "ائي موسلمانلار، بيلين کيم، يار ايله خوشدور جاهان" ميصراعسيندا ايشلهديلميش "کيم""کي" آيدينلاشديرما باغلاييجيسينین ايلکين ايشلنمه واريانتيدير. بو باغلاييجينین "کيم" شکلينده ايشلهديلمهسي تکجه نسيمينین ديلينده دئييل، قديم آبيدهلرده ،فضولينین ديلينده ده راست گلينير. غزلده باغلاييجينین ديگر نؤوعلري ده ايشلنميشدير."چونکي ياردان آيرو دوشدوم..." ،"چون موراديم حاصیل اولماز..." ميصراعلاريندا سبب باغلاييجيسي ايکي فورمادا چونکي، چون شکلينده ايشلهديلميشدير.
نسيمينین ديلينده ايشلهديلن کؤمکچي سؤزلردن بيري ده "تا"دير. غزلين ايکينجي بئيتينده تا کؤمکچي سؤزوندن ايستيفاده ائديلميشدير. "ايسترم وصلي-جمالين تا قيلام درده دوا...".ه. ميرزهزاده مقصد، زامان، نتيجه، کميت، ائلجه ده سبب بوداق جوملهسيني باش جوملهيه باغلايان واسيطهلردن بحث ائدرکن فارس منشالي "تا" مورفئميني باغلاييجي کيمي تقديم ائدير. مثلا، سبب بوداق جوملهسينده: گول نيقابين تعريفيني گولگون ياناغيندان گؤتور. تا گولوستان گلمهسون آيريق گولي-خندانینا.(ع.نسيمي).[3، 236-237]. ي.سئييدوو ايسه "تا" مورفئمينین ادات اولدوغونو، هم ده"کي"باغلاييجيسي ايله ايشلنديکده باغلاييجيليق خوصوصيتي ياراتديغيني اساسلانديرير.[4، 176].
نسيمينین "ديلبرا من سندن آيري...."غزلينده ايشلتديگي"...يار ايله خوشدور جاهان" ايفادهسينده "ايله" قوشماسيندان ايستيفاده ائتميشدير.قراماتيک معنايا ماليک اولان " ايله" قوشماسي بير چوخ معنا چالارلاري يارادير.بونلار آشاغيداکيلاردير:
نسيمي غزلينده ايکي مقامدا "آيري" مورفئميندن ايستيفاده ائتميشدير:
"آيري"مورفئمي بيرينجي نومونهده کؤمکچي نيطق حيصهسي اولان قوشما، ايکينجي نومونهده ايسه اساس نيطق حيصهسي مؤوقئعييندهدير."باشقا، آيري، اؤزگه، غئيري، ساوايي" فرقلنديرمه قوشمالاريدير. "غئيري" و "ساوايي" سؤزلري عرب منشالي، ديگرلري ايسه ميلّي سؤزلردير. اونلار چيخيشليق حاللي سؤزلره قوشولاراق، فرقلنديرمه، ايستيثنا، کنار ائتمه، محروم ائتمه مضمونلاريني دا يارادير. بو قوشمالار تجريد اولوندوقلاري سؤزلرله علاقهلريني تام کسمهديکلريندن سؤزه وئرديکلري سئمانتيک چالار آيدين و کونکرئتدير. بو قوشمالارين بير باشليق آلتيندا بيرلشديريلمهسي اونلارين حتّي اوزده اولان سئمانتيکاسي ايله باغليدير. معلوم اولدوغو کيمي، حتّي ديلچيليک ادبياتيندا ايلک دؤرد سؤزون خاليص قوشما اولماماسي فيکريني مودافيعه ائدنلر واردير. بعضاً ايسه بونلاري يئرينه گؤره اساس نيطق حيصهسي و يا قوشما آدلانديريرلار.بو سؤزلرين پوتئنسيال معناسي اونلارين قوشما کيمي ده سينونيم اولماسيني شرطلنديريرسه، آيري-آيري سؤزلردن تجريد اولونماسي تام سينونيمليگه ايمکان وئرمير. قئيد ائتمک لازيمدير کي، "اؤزگه" قوشماسي موعاصير ديليميزده او قدر ده محصولدار دئييل. ه.عباسووا گؤسترير کي، "اؤزگه قوشماسي هر زامان باشقا قوشماسي عوضينه ايشلنه بيلمير. يالنيز عوضليکله ايشلنديکده بير-بيريني عوض ائده بيلير" [5، 160].
لاکين اونو دا دئمک لازيمدير کي، اورتا عصرلر آذربايجان پوئزيياسيندا، مثلا نسيمي، فضولي و باشقا شاعيرلريميزين ديلينده"اؤزگه" سؤزو قوشما کيمي محصولدار اولموشدور.آنجاق غزلين "...سنین بيمارينم، اؤزگه دواني نئيلهرم؟" ميصراعسينداکي "اؤزگه" مورفئمي قوشما دئييل. لئکسيک معناسي اولان اساس نيطق حيصهسي مؤوقئعيينده ايشلهديلميشدير.
صنعتکار غزلده ايشلهديلميش"من خاليقين درگاهينا..." ، "...من دوعاني نئیلهرم؟" ، "من بو گون صبر ائيلهسم..." ،"من سنین بيمارينم..." ، "من سندن آيرو..." کيمي ايفادهلرده موعاصير دؤور اوچون عئيني معناني ايفاده ائدن شخص عوضليکلريندن مهارتله ايستيفاده ائتميشدير.
آذربايجان ديلينین ميلّي سؤز ائحتياطينین بؤيوک بير قيسميني فئعللر تشکيل ائدير. نسيمي بو غزلينده ده آلينما سؤزلرله ياناشي آنا ديلينین اؤز سؤزلريندن موکمّل شکيلده ايستيفاده ائتميشدير. غزلده نئیلهرم، ايستهرم، بيلين، دوشدوم، قيلميشام، اول، ائت و س.کيمي فئعللردن يئرلي-يئرينده ايستيفاده اولونموشدور. سؤزلرين بعضيسي آز سس فرقي ايله ايشلنميشدير: نئیلهرم-نه ائدرم، ايستهرم-ايستهيهرم.
بعضاً نسيمينین يازديغي شئعیرلري اوخويان زامان بورادا اجنبي سؤزلرين ايشلنديگيني حيس ائتميريک. صنعتکار ماراقلي فورما ياراداراق، سؤزلري شخص سونلوقلاري ايله دانيشيق خوصوصيتلرينه تابئع ائديلميش، قراماتيک قاليبا سالينميشدير کي، اونلارين آلينما اولدوغو تصووره بئله گلمير. مثلا،بيمارينم و س.
ادبيات سياهيسي
کؤچورن:عباس ائلچین