جيغاتاي ادبياتي و داهي نوایی 

 آلماز اولوي

جيغاتاي ادبياتي‌نين نوایی دؤورونده تورک ديلي خوصوصي اينکيشاف مرحله‌سي کئچميشدي. تورک ديلي ائله بير زيرويه‌جن ترققي ائتدي کي، ايسلام دونياسي‌نين اوچ بؤيوک ديليندن بيرينه چئوريلدي. علیشیر نوایی‌نين ادبي فعاليتي‌نين  " باهار واختي "  سولطان حسین بايقارا ساراييندا چاليشديغي ايللره تصادوف ائتميشدير. 

  تئيمورلولار نسلي‌نين سونونجو گؤرکملي نوماينده‌سي حسین بايقارا (1438-1506) دا شاعير ايدي. او، 1438-جي ايلده هئراتدا دوغولموشدور. علیشیر نوایی‌نين آتاسي قیاس الدین کيچگينه باهادور حسین بايقارانين آتاسي امير قیاس الدین منصور ايله سود قارداشي اولموشلار. بو سبب ده داخيل اولماقلا اونلارين اوشاقلاري دا بير يئرده بؤيوموش و مکتبده بيرگه اوخوموشدولار. مکتب ايللريندن سونرا حسین بايقارا ساراي ايشلرينده چاليشميشدير. بير مودت سونرا او دا تئيمورلو واريثلري آراسينداکي تاخت-تاج موجاديله سينه قوشولموشدو. 1469-جو ايلده بو موجاديله ده قاليب گلن حسین بايقارا هئراتدا حاکيميتي اله آليب حؤکمدار اولدو. او، يوکسک علمي، گئنيش دونياگؤروشو، ضيالي سويييه سي، شاعير قلبي ايله حؤکمدارليغي دؤورونده مملکتده علم، مدنيته، ادبياتا گئنيش مئيدان وئره‌رک اونو ال‌چاتماز زيروه‌لره، اوجاليقلارا قالديردي. شاهروخ حاکيميتي دؤوروندن اؤلکه‌نين پايتاختينا چئوريلن هئرات آرتيق شرقين مدنيت مرکزلريندن بيرينه چئوريلميش، شؤهرتي هر يانا ياييلميشدي. قيرخ ايله ياخين حؤکمدارليغي دؤورونده او، شرق تاريخينده ان خئييرخاه حؤکمدار کيمي تانينميشدير. هومانيزمي ايله فرقله‌نن حسین بايقارا هئرات ساراييندا سون درجه گؤزل علم و صنعت مرکزي ياراتميشدي. فارس شاعيري عبدالرحمان جامي، مشهور تاريخچيلر ، او جومله دن قانتئمير، رسسام بئهزاد حسین بايقارا ساراييندا ياشاييب-ياراديرديلار. او، جيغاتاي تورک ادبياتي‌نين ايلک و ان بؤيوک نوماينده‌سي علیشیر نواییني ساراي وزیري تعيين ائتميشدي. 

  حسین بايقارا هم ده گؤزل ليريک شئعیرلر مؤليفي ايدي. اونون ديواني هر يانا - ان بؤيوک کيتابخانالارا ياييلميشدي. تدقيقاتچيلارين قئيدينه اساسن، اونون غزللري جيغاتاي شاعيرلري‌نين غزللريندن فرقله‌نيردي. طبيعت گؤزلليگي، عشق، محبتله دولو خوش دويغولار حسین بايقارا پوئزيياسي‌نين مضمونوندا خوصوصي يئر توتوردو. او، اثرلريني جيغاتاي-تورک ديلينده يازميشدي. حتّی حؤکمدارليق ائتديگي اؤلکه ده تورکجه-جيغاتايجا يازماق باره‌ده فرمان ايمضالاميشدي. فارس ديلي‌نين بوتون شرق دونياسيندا توغيان ائتديگي دؤورده بو فرمان خوصوصي اهميت داشيييردي. بو او دؤور ايدي کي، حتّی تورک ديلينده يازيلان شئعیرلره لاغ ائديرديلر. حسین بايقارا سارايي‌نين باش وزیري نوایی ايله ايراقدان سارايا قوناق گلميش شاعير بننايي آراسينداکي صؤحبت عصرلردير کي، روايته دؤنوب دانيشيلير. صؤحبت اسناسيندا بننايي‌نين سؤزونه هيددتله‌نن نوایی  " بننايي، دانيشيق حدديني آشدين. سنين آغزين پيسليکله دولدورولماليدير " . بننايي ايسه اونون سؤزونه جاواب اولاراق:  " پيسليک دولدورماق ائله ده چتين ايش دئييل. تورک ديلينده بير شئعیر اوخوماق کيفايتدير "  - دئميشدير. تورک ديلينه موناسيبتين پيس اولدوغو بئله زاماندا حسین بايقارانين تورک ديلينه داير ايمضالاديغي فرمان اؤلکه‌نين علملي و دؤولت آداملاري، تورک ديلي‌نين اينکيشافي و ياييلماسي اوچون بؤيوک اؤنم داشيييردي. تاريخچيلرين، تدقيقاتچيلارين رايي‌دير کي، جيغاتاي - تورک ادبياتي‌نين ان يوکسک اينکيشاف مرحله‌سي حسین بايقارانين حؤکمدارليغي ايللرينه عاييددير. او، تورک ديليني اينجه ليکلرينه‌جن گؤزل بيلديگيندن حتّی شئعیرلرينده ياد، آلينما سؤزلردن چوخ آز ايشتيفاده ائتميشدير. 

  حسین بايقارانين حؤکمدار کيمي تاريخ قارشيسيندا ان بؤيوک خيدمتلريندن بيري ده اوشاقليق دوستو، اؤزوندن ايکي ياش کيچيک علیشیر نواییني سارايينا باش وزیر تعيين ائتمه‌سي ايدي. بو مسله تکجه او دئمک دئييل کي، شاعير نوایی سارايدا بئله يوکسک وظيفه  توتموشدور. نوایی محض همين وظيفه سيندن ايستيفاده ائده‌رک او دؤورده تورک دونياسي مدنيتي‌نين، ادبياتي‌نين اينکيشافي اوچون ميثيل‌سيز ايشلر گؤرموشدور. علمه، مدنيته يوکسک دَير وئرن حؤکمدارين سيياستينه اونون دا بؤيوک تاثيري اولموشدور. 

  بؤيوک موتفککير، فيلوسوف، شاعير و دؤولت خاديمي امير علیشیر نوایی 1441-جي ايلين 9 فئوراليندا هئراتدا دوغولموشدور. اونون آتاسي تئيمورلولار سارايينا ياخين زادگان عاييله‌سيندن ايدي. نوایی‌نين آتاسي قیاس الدین کيچگينه باهادور بير مودت سبزوار شهري‌نين حاکيمي اولموشدور. بو سببدن ده بير يئرده بؤيوين نوایی ايله حسین بايقارانين يولداشليغي دوستلوغا چئوريلميشدي. خوراسان ويلايتي‌نين مرکزي هئراتدا حاکيميت باشينا گلن حسین بايقارا نواییني ساراييندا اولجه مؤهوردار، آز سونرا - 1472-جي ايلده ايسه داها يوکسک وظيفه‌يه - وزیر تعيين ائتميشدي. نوایی‌نين يوکسک اخلاقي، علمي، قابيليتي، ذکاسي، فيطرتن فاضيلليگي دوستونو بو آدديمي آتماغا سؤوق ائتميشدي. نوایی هله اوشاقليق ايللريندن تورک و فارس ديللرينده شئعیرلر يازاردي. آتاسي اونون علمه، ادبياتا اولان هوسيني، ايستعداديني گؤروب تحصيلينه خوصوصي ديقت آييرميشدي. دؤورون تانينميش شاعير و اديبلري، خوصوصن تورک ادبياتي قارشيسينداکي بؤيوک خيدمتلري ايله سئچيلن حسن اردشير و او ايللرين شؤهرتلي شاعيري لوطفی اونا اوستادليق - موعليمليک ائتميشديلر. علیشیر نوایی گنجليک ايللريندن شرقين داهي موتفککيرلري فریدالدین عطار، قاسيم انوار، نيظامي گنجوي و ديگر کلاسسيک شاعير و فيلوسوفلارين اثرلريني دريندن منيمسه‌ميشدير. عوموميتله، نوایی شرق دونياسي‌نين بوتون بؤيوک فيلوسوف-موتفککيرلري‌نين اثرلري ايله ياخيندان تانيش اولموش، اؤيرنميشدير. بوتون بونلار اونون پوئتيک ياراديجيليغي‌نين اينکيشافينا دا بؤيوک تاثير گؤسترميشدير. 

  بؤيوک موتفککير و شاعير، دؤولت خاديمي علیشیر نوایی (اصل آدي نيظام‌الدين مير علیشیر) اؤزبک ادبياتي تاريخي‌نين ان گؤرکملي نوماينده‌سيدير. نوایی هله 10-12 ياشلاريندان گؤزل شئعیرلر يازارميش. موعاصيرلري تاريخچي قانتمير (1437-1534)، شاعير لوطفی (1369-1465) نوایی‌نين شئعیرلري ايله تانيش اولدوقدا اونون پوئتيک ايستعداديني يوکسک قييمت‌لنديرميشديلر. 1464-1465-جي ايللرده خطاطلار نوایی‌نين ايلک ديوانيني - شئعیرلر توپلوسونو حاضيرلاميشديلار. بو فاکت اؤزو تصديق ائدير کي، نوایی آرتيق گنج ياشلاريندان ليريک شاعير کيمي تانينيردي. تدقيقاتچيلارين قئيدينه گؤره، نوایی 15 ياشيندا ليريک شئعیرلري ايله قلبلري اووسونلاميش، شئعیر-صنعت آداملاري‌نين ديقتيني قازانميشدي. 

  سولطان حسین بايقارا ساراييندا ايشله‌ديگي دؤورده امير علیشیر نوایی دؤولت خاديمي کيمي گئنيش و اهميتلي ايشلر گؤره‌رک ائل حؤرمتي قازانميشدير. او، علمه، تحصيله، ادبياتا، مدنيته دايم يوکسک دير وئرديگيندن توتدوغو وظيفه‌دن ايستيفاده ائده‌رک اؤلکه‌سي‌نين علملي، ضيالي، نوفوذلو آداملاريني - عاليملريني، شاعيرلريني، موسيقيچيلريني، رسساملاريني، خطاطلاريني دايم ديقتده ساخلاميش، اونلارا قايغي گؤسترميش، حيمايه‌دارليق ائتميشدير. ائلين، خالقين کؤمگينه يئتن بو شخص عملي صالح ، نجيب اينسان کيمي آد-سان قازانميشدي. نوایی‌نين فعاليتي دؤورونده ان بؤيوک خيدمتلريندن بيري ده ساراي کيتابخاناسي ياراتماسي اولموشدور. بؤيوک تيکينتي ايشلري‌نين بيرباشا واسيطه‌چيسي و رهبري اولموشدور: هئراتدا و اؤلکه‌نين ديگر رئگيونلاريندا خئيلي سايدا مسجيدلر، سياحلار اوچون آيريجا مسجيدلر، کاروانسارالار، بؤيوک کؤرپولر، حاماملار … و س. تيکديرميشدي. 

  نوایی گئنيش دونياگؤروشلو، عدالتلي، ظولمکارليغا قارشي موباريز بير دؤولت خاديمي اولوبدور. اونون دؤولت خاديمي کيمي اؤلکه‌ده‌کي  نوفوذو ساراي عيانلاري‌نين خوشونا گلمه‌ديگيندن اونا قارشي غئيري-صميمي موناسيبتلر فورمالاشديرماغا باشلاميشديلار. بونون نتيجه‌سي اولاراق او، وزیرليکدن آستاراباد ويلايتي‌نين حاکيمليگينه گؤندريلميشدي. لاکين بوتون بو موناسيبت‌لر نوایی‌نين اورگينجه اولماديغيندان او، 1488-جي ايلده وظيفه‌سيندن ايستئعفا وئرير و دوغما هئراتا قاييداراق حياتيني علمه، ادبياتا - ياراديجيليغا حصر ائدير. بو ايللر نوایی ياراديجيليغي‌نين او دؤورو ايدي کي، او، آرتيق  " خمسه "  کيمي داهييانه توپلونون مؤليفي کيمي شؤهرتلنميشدي. او، محض  " خمسه "‌سي ايله ثوبوت ائتدي کي، تورک ادبي ديلي‌نين گوجو دونيا سويييه‌لي اثرلر ياراتماغا قاديردير. حسین بايقارا اونو يئنيدن سارايا دعوت ائتسه ده، نوایی بوندان ايمتيناع ائتميش و ياراديجيليقلا مشغول اولماغا اوستونلوک وئرميشدي. نوایی‌نين اعتيراضينا باخماياراق حؤکمدار حسین بايقارا اونو سارايدا الاحيدده وظيفه‌يه تعيين ائتميشدي. بو وظيفه‌سينه گؤره نواییيه بوتون دؤولت مسله‌لري‌نين حلينده ايشتيراک حوقوقو وئريلميشدي. نوایی بو تکليفله راضيلاشسا دا داها چوخ ادبي ياراديجيليقلا مشغول اولموشدور. اونون بو دؤوردن سونراکي ياراديجيليغيندا داها چوخ دؤورون ايجتيماعي-سياسي روحو، پروبلئملري قاباريق گؤرونور. 1490-1501-جي ايللرده نوایی ان اينجه، گؤزل و قودرتلي ليريک پوئزيياسيني، ايجتيماعي-فلسفي و علمي اثرلريني ياراتميشدير. 

  نوایی‌نين هله گنجليک ايللريندن ان بؤيوک آرزولاريندان بيري تورک ادبي ديليني فارس ادبي ديلي سويييه‌سينه قالديرماق ايدي. او، بو آرزوسو اوغروندا دايم موجاديله ده اولموشدور. دوستو، حؤکمدار حسین بايقارانين کؤمکليگي و اؤزونون علمي-ادبي ياراديجيليغي‌نين گوجو ايله ايسته ديگينه نايل اولا بيلميشدير. آما بو او دئمک دئييل کي، تورک ديلي‌نين اينکيشافي نواییدن باشلاميشدي. لاکين همين پروبلئمين آکتوال اولاراق قالماسي نواییني موباريزه سينده داها عينادلي ائتميش، متين‌لشديرميشدي. بئله‌ليکله، او اؤز قودرتلي دوهاسي ايله مؤحتشم اثرلر ياراتدي. 

  تدقيقاتچيلار يازير کي، نوایی دوستو، شاعير-فيلوسوف عبدالرحمان جامي‌نين مصلحتي ايله داهي نيظامي‌نين  " خمسه " سينه جيغاتاي-تورک ديلينده  " جاواب "  يازدي. بئله‌ليکله، شرق ادبياتيندا ايلک دفعه  تورک ديلينده  " خمسه "  ياراديلدي. باشقا بير قروپ تدقيقاتچي ايسه گؤسترير کي، ليريک شئعیرلري ايله مشهورلاشان نوایی موعاصيري، دوستو شاعير عبدالرحمان جامي‌نين  " خمسه "  يازماغا باشلاديغيني ائشيدير و چوخ قيسا زامان عرضينده (1483-85) اؤز  " خمسه " سيني تاماملايير. 1485-جي ايلده بيتيرديگي 64.000 ميصراعليق  " خمسه "‌سي  " حیرت‌الابرار" ،  " لئيلي و مجنون " ،  " فرهاد و شيرين " ،  " يئددي سيياره "  و  " سددي-ايسگندر "  آدلي مشهور اثرلردن عيبارتدير.  " حیرت‌الابرار"  (1483،  " مؤمونلرين حئيرتي " ) پوئماسي اخلاق و تصوفه عاييد موکاليمه‌لردن عيبارتدير. نوایی ايشله‌ديگي ايسگندر اوبرازيني دؤورون ظاليم حؤکمدارلارينا قارشي قويموشدور. جمعي اوچ ايله شرق ادبياتيندا يئني  " خمسه "  ياراتماق نوایی‌نين فيلوسوف دوشونجه سي‌نين، شاعيرليک ايستعدادي‌نين و قابيليتي‌نين نتيجه‌سي ايدي. اونون  " خمسه " سينده بؤيوک تورک روحو ديقتدن يايينمير. 

  نوایی ليريک شئعیرلريندن عيبارت آلتي ديوان ياراتميشدير:  " بدایع‌البدایه "  (1466-1482)،  " نوادر الانهایه "  (1482-1492)، 1498 - جي ايلده  " خزاين الامعانی "  آدلي عومومي باشليقدا توپلاديغي ( " چهار ديوان " ) -  " غرائب الصغیر "  ( " اوشاقليغين غريبه‌ليکلري " )،  " نوادر الشباب "  ( " گنجليک ناديرليکلري " )،  " بدایع الاوسط "  ( " اورتا ياشين گؤزلليکلري " )،  " فوائد الکبار "  ( " بؤيوکلوگون فايدالاري " ). بو ديوانلارينا اونون تورک ديلينده يازديغي شئعیرلر توپلانميشدير. او، فارس ديلينده يازديغي قصيده‌لريندن ده عيبارت ايکي توپلو باغلاميشدي:  " آلتي ضرورت "  و  " ايلين دؤرد فصلي " . 

  او، جيغاتاي - تورک ديلينده يازديغي اثرلرينده  " نوایی " ، فارس ديلينده يازديغي اثرلرينده ايسه  " فاني "  تخلوصوندن ايستيفاده ائتميشدير.  " نوایی "  سؤزو  " موسيقيلي " ،  " طراوتلي " ،  " فاني "  سؤزو ايسه  " اعتيبارسيز "  ،  " اؤلوم "  معناسيني وئرير. نوایی فارس ديلينده يازماغين دَيرينه خلل گتيرمک فيکرينده اولماييب. ساده‌جه اولاراق، او تصديق ائتمک ايسته‌ييب کي، دوغما آنا ديلينده - قديم جيغاتاي-تورک ديلينده بشري ديرلي اثرلر يازماق مومکوندور. او، بونونلا موعاصيرلرينه ثوبوت ائتمک ايسته‌دي کي، تورک ادبي ديلي‌نين ايمکانلاري  " خمسه "  يارادا بيله‌جک قدر زنگيندير. نوایی شرق ادبياتي‌نين ژانرلاريندان سون درجه اينجه‌ليکله ايستيفاده ائده‌ ‌رک، دونيا ادبياتي تاريخينده اؤزونه‌مخصوص دست‌خطيني، اوسلوبونو يارادا بيلميشدير. 

  نوایی‌نين اثرلري، هله ساغليغيندا ايکن بؤيوک شؤهرت قازانميشدي. اونون اثرلري دونيانين ان مشهور کيتابخانالارينا ياييلميش و قورونموش، موعاصير دؤوروموزه قدر گليب چيخميشدير. امير علیشیر نوایی تورک دونياسينا بشري ديرلي علمي-ادبي اثرلر بخش ائتمکله ياناشي، دؤولت خاديمي کيمي ده خيدمتلري تاريخي خاراکتئر داشييير. 

  نوایی ياراديجيليغيندا - ليريکاسيندا، پوئمالاريندا يوکسک معنويات مسله‌لريندن، صوفیزمدن اطرافلي صؤحبت آچيلير. اونون فلسفي گؤروشلري‌نين اساسيندا صوفیليک ائلئمئنتلريني اؤزونده تجسسوم ائتديرن پانتئيزم دورور. نوایی مؤوهوماتي - اينسانلاري جهالته آپاران عئيبه‌جر  " ديني "  باخيشلاري تنقيد ائتميش، اورتا عصر دئسپوتيزمينه قارشي دايم موباريزه ده اولموشدور. نوایی بو مؤوضودا ايلک اولاراق  " اربعين "  (  " 40 روباعی " ) و  " مناجات "  اثرلريني ياراتميشدير. عوموميتله، نوایی ابدي-بديعي ايرثي ايله ياناشي اونون اهميتلي، موعاصير دؤوروموزده ده اؤز آکتوالليغيني ساخلايان خئيلي سايدا علمي اثرلري ده واردير: اؤز صوفی باخيشلاريني  " نسيم المحبت "  (1496) اثرينده آچميش و بو اثرينده 750 صوفی شئيخي حاقيندا علمي منبع حاضيرلاميش، تاريخه ارمغان ائتميشدير. او، بو اثرينده نسيمي شخصيتي، پوئزيياسي حاقيندا، پوئتيکاسي‌نين قودرتي باره ده محبتله سؤز آچميشدير. نوایی‌نين فارس و تورک ديللريندن بحث ائدن  " محاکمةاللغتین"  ( " ايکي ديلين موحاکيمه‌سي " ، 1499 ) اثري خوصوصيله او دؤور اوچون (ائله ايندي ده) چوخ اهميتلي ايدي. او، بو منظوم اثرينده تورک ديلي‌نين اينجه‌ليکلريندن، تورک فولکلور و ائتنوقرافيياسي‌نين زنگينليگيندن سؤز آچاراق تورک ديليني گؤزدن سالانلارا جاواب وئرميشدير. او، بو ايکي تاريخي ديلي بير-بيرينه قارشي قويانلارين علئيهينه اولاراق، هر ايکي ديلين اوستونلوکلريني قئيد ائتميش، بير ديلي او بيري ديلين گودازينا وئرمگين تام علئيهينه اولموشدور. بو اثرينده تورک ديلي‌نين گؤزلليگيني و زنگينليگيني نوماييش ائتديره‌رک، فخارت دولو خوش حيسلريني قلمه آلميشدير.  " مجالس النفايس "  ( " نفيس مجليسلر " ، 1491) آدلي تذکيره‌سينده ايسه اديب، تدقيقاتچي-فيلوسوف عاليم ياشاديغي عصرين 400-دن چوخ شاعيري حاقيندا اطرافلي معلومات يازميشدير. عوموم‌تورک عروضونون نظري اساسلاري حاقيندا  " ميزان الاوزان"  ( " وزن‌لرين تره‌زيسي " ، 1492)، معما ژانري‌نين نظري اساسلاري حاقيندا  " مفردات "  (1493) اثرلري بو گون ده علمي آکتوالليغيني ايتيرمه‌ميش، علمي آراشديرما مؤوضوسو اولاراق هله ده ديقتده‌دير. بونلاردان علاوه ، نوایی تاريخي مؤوضودا تراکتاتلار مؤليفي کيمي ده مشهوردور:  " تاريخي ملوک العجم "  ( " ايران شاهلاري‌نين تاريخي " ) و  " تاريخي-انبييا و حکما "  ( " فيلوسوفلار و پئيغمبرلرين تاريخي») اثرلريني گؤستره بيلريک. بونلاردان علاوه ، نوایی مکتوبلاريني  " منشأت "  آدلي اثرينده توپلاميشدير. مئموار ژانريندا عبدالرحمان جامييه حصر ائتديگي  " خمسةالمتحیرین"  ( " بئش حئيرت " ، 1482-1494)،  " حالت سید حسن اردشير "  ( " سئيييد حسن اردشيرين حيات و ياراديجيليغي " ) و  " حالت پهلوان محمد "  ( " محمد پهلوانين حيات و ياراديجيليغي " ) اثرلريني گؤسترمک اولار. نوایی‌نين بيوقرافيک سپگيده يازديغي  " حالت پهلوان محمد "  اثري  " کشتي‌گير "  تخلوصو ايله شئعیرلر يازان محمد پهلوانا حصر اولونموشدور. اثرده زنگين حافيظه‌سي و گؤزل حاضيرجاوابليغي ايله هاميني حئيران قويان محمد پهلوانين سولطان حسین بايقارايا و نوایی‌نين اؤزونه بسله‌ديگي دوستلوق دويغولاريندان بحث اولونموشدور.  " رساله معما "  (1491)،  " وقفيه "  (1482)،  " نظم الجواهر "  (1485)،  " سراج المسلمین"  (1488) و س. قئيد ائتديگيميز بو و ديگر اثرلري هم ابدي-بديعي خاراکتئرينه، ديلينه، مضمونونا، مؤوضوسونا، هم ده علمي‌ليگينه، فلسفي معناسينا گؤره عوموم‌تورک ادبي-علمي تاريخي‌نين مؤحتشم آبيده‌لريندندير. 1499-جو ايلده يازديغي  " لسان الطیر "  ( " قوشلارين ديلي " ) پوئماسي فلسفي و تصوف مسله‌لرينه عاييد ائديلميشدير. او، سولطان حسینه ايتحاف ائتديگي بو اثري - اوشاقليق ايللريندن سئوديگي، اوخودوغو، اؤيرنديگي فيلوسوف فریدالدین فلسفي  " منطق الطیر "  اثرينه جاواب اولاراق يازميشدير.  " لسان الطیر "  دؤورون ايجتيماعي-سياسي مسله‌لرينه داير مؤليفين يوکسک باخيشلاري اؤز عکسيني تاپميشدي. تحصيليني هئرات، مشهد و سمرقند شهرلرينده دؤورون مشهور ضياليلاريندان آلميش علیشیر نوایی جيغاتاي-تورک ادبي نثري‌نين ايلک نومونه‌سي ساييلان آخيرينجي - 1500-جو ايلده تاماملاديغي  " محبوب القلوب"  ( " اورکلرين سئوگيسي " ) اثرينده دؤولت و معیشت مسله‌لري‌نين بديعي اينيکاسيني عکس ائتديرميشدير. گؤروندويو کيمي، داهي موتفککير نوایی‌نين ژانر و مؤوضو باخيميندان ياراديجيليغي رنگارنگدير. اونون بو قدر زنگين ادبي ايرسي توپلاناراق موعاصير دؤوروموزده دفعه‌لرله ايستر دوغما اؤزبکيستاندا، ايسترسه ده بير چوخ اؤلکه‌لرده، او جومله دن شرق اؤلکه‌لرينده، آذربايجاندا نشر اولونموشدور. 1987-جي ايلدن ايسه باشلاياراق دوغما وطني اؤزبکيستاندا اثرلري 20 جيلدده نشر اولونموشدور. 

  علیشیر نوایی 1501-جي ايل يانوارين 3-ده وفات ائتميش و دوغولدوغو هئراتدا دفن اولونموشدور. 

  نوایی‌نين پوئمالاري دونيانين چوخ ديللرينه ترجومه اولوناراق ياييلميشدير. اونون اليازمالاري روسييانين، اينگيلتره‌نين، تورکييه‌نين، ايرانين و س. اؤلکه‌لرين مشهور کيتابخانالاريندا قورونور. شرق ادبياتشوناسليغيندا آيريجا نوایی‌شوناسليق علمي يارانميشدير. آذربايجان ادبيات‌شوناسليغيندا ايسه فيريدون بي کؤچرلي، آکادئميک حميد آراسلي، فيلولوگييا علملري دوکتورلاري پناه خليلوو، جنّت ناغييئوا، خليل ريضا اولوتورک، ترلان قولييئو و باشقالاري علیشیر نوایی ايرثيني تدقيق و ترجومه ائتميش، آذربايجان ادبياتيندا و ادبيات‌شوناسليغيندا شرفلي، تاريخي بير صحيفه  آچميشلار. 

 کؤچورن:عباس ائلچین

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۲/۰۳/۱۳ |