ناصر منظوري‌نین "آواوا" روماني حاقّيندا

سخاوت ساحيل

     جنوبي آذربايجانلي يازيچي ناصر منظوري‌نین "آواوا" (تئهران، 2005) روما‌نیندان اوّل، اونون 1994-جو ايلده يازديغي "قاراچوخا" (تئهران، 1994) آدلي کيچيک حجمليي روما‌نیني اوخوموشدوم. اثرين اوسلوبونا و تحکييه‌سينه حئيران اولموشدوم. ايلک باخيشدان ساده گؤرونن ستروکتور روما‌نین اوخونوشونو آسانلاشديرسا دا، اوخودوقجا درين قاتلارا ائنيب، مؤليفين مورکّب قلم تئخنولوگيياسي‌نین و پئشه‌کارليغي‌نین شاهيدي اولدوم. گؤزله‌ديگيمه عکس اولاراق جنوبلو قارداشيميز مني اؤز اوخوجوسونا چئويرميشدي.
     جنوبي آذربايجان ادبي موحيطينه هر زامان ماراغيم اولوب، بو داها چوخ پوئزييا ايله باغلي ايدي. طبيعي کي بونون سببلري وار: آزادليق، آيريليق و س. مؤوضولار داها چوخ شعرين هدفي اولوب.
     جنوب پروْزاسي حاقّيندا موختليف فيکيرلر وار (فارسجا يازان آذربايجانلي مؤليفلرين اثرلريني چيخماق شرطي ايله). بوردا بئله ايديعا ائديرلر کي، اوردا آذربايجانجا تحصيل اولماديغي اوچون ادبي ديل فورمالاشماييب و س. لاکين ادبي ديل آنلاييشي شرطي مسله اولدوغوندان، بو حاقّدا يازماق ايسته‌ميرم، اساس مقصديم منظوري‌نین رومانيدير.
      خالق تفکّوروندن گلن عادت-عنعنه،خالقين شوعورآلتيسيندا ياشايان و اينسانلارين حياتيني يؤنلدن اينانجلار، افسانه‌لر روما‌نین غايه‌سيني تشکيل ائدير. روماني ايسته‌نيلن يئردن باشلاياراق اوخوماق اولار. حيصه لره بؤلونن اثر اؤزلوگونده بير تامليقدير. يعني رومان هم بوتؤو بير ستروکتورا و سوژئت، هم ده آيري-آيري کيچيک ستروکتور و سوژئتلره ماليکدير.
     رومان خالق ديلينده يازيليب، اونو بعضي يئرلريني حتّي شيفاهي خالق ادبياتي‌نین نومونه‌سي ده سايماق اولار، ائله اثرين گوجو ده بوندادير.
     "آواوا"ني اوخوياندا بير داها اينانديم کي، ميفلر نه زامانسا حقيقت اولوب آداملار اوجون. بو فيکير هارداسا و کيمه‌سه غئيري-جيدي سسلندي بلک، لاکين بونو منه اينانديران متنلر وار، ائله بو رومان دا اينام حيسّيمي مؤحکملنديردي. چونکي اثرده ميفي حقيقتدن، حقيقتي ميفدن سئچمک اولمور. روماني اوخوياندا ائله بير عالمه دوشورسن کي، اوردا، دونيا‌نین و زاما‌نین فرقينده اولمورسان. متنین ان عادي سؤزو بئله سيررلي-سئحيرليدير، اطراف عالمي اونودوب، اثرين بير حيصه‌سينه، اوبرازينا، شاهيدينه چئوريليرسن.
     موعاصير دونيا‌نین ادبي پروسئسينده قديم متنلرله موختليف جور باغلانتي قورورلار. يازيچيلار بعضن پوست مودئرن، متن ايچينده متن، پارالئل متن و يا بو کيمي ديگر فورمالارا اوستونلوک وئريرلر. داستانچيليق طبيعي کي، کلاسيک اوسلوب ساييلير و اولسا-اولسا، دونيا‌نین هاراسينداسا فولکلور نومونه‌سي کيمي يارانا بيلير. لاکين "پئشه‌کار ادبيات فولکلور کنديندن کئچمير". داستان و خالق ديلي اوسلوبو حاقّيندا قناعتيم تقريبن بئله ايدي. آما ناصر منظوري‌نین اثرلري سايه‌سينده قناعتيمي دَييشديرمه‌يه مجبور اولدوم.
     داستانچيليق روحوندا اولان رومانلار بو گون ده يازيلير، آما بورادا اساس مسله‌نی ياددان چيخارماق اولماز. بو جور اثرلرين سوژئتي و اوسلوبو داستان تئخنولوگيياسي اساسيندادير. ساده‌جه، حاديثه چاغيميزدا باش وئرير و بعضي مودئرن ادبي اوصوللاردان ايستيفاده اولونور. ان اساسي ايسه ادبي ديله سؤيکه‌نيب داستان روحوندا يازيلان اثر طبيعي کي صونعي تاثيري باغيشلايير.
     منظوري‌نین روماني ايسه بوتون بونلاردان اوزاقدير - اثر باشدان-باشا داستاندير. مؤليف خالق ديلينده، تحکييه‌سينده، اوسلوبوندا سون درجه اونيکال بير اثر ياراديب. آرتيق بوردا ادبي ديل سدّي مانعه دئييل، خالقين جانلي دانيشيق ديلي بوتون قوراما ديللردن اوستوندور. حتّي من دئيرديم کي، بو جور اثرلر خالقين آسسيميلياسيياسي‌نین قارشيسيني آلير. آنتيک يونان شاعيري هومئر حاقّيندا دئييرلر کي، اونون اثرلري ("ايليادا" و "اوديسئيا") يونان طايفالاريني بيرلشديره‌رک واحيد يونان خالقيني ياراتميشدير.
     "آواوا" حيسّ اولونمادان باشلايير، حيسّ اولونمادان دا باشا چاتير، يعني اثر اوخوجو بئينینه هوجوما کئچمير، ذره-ذره، داملا-داملا اوخوجونون جا‌نینا هوپور. يوخاريدا دئديگيم باشدان-باشا داستان روحو دا ائله بودور.
     رومانا باغلي اولان و او قدر ده گئنيش ياييلمايان "سوْناي"افسانه‌سي‌نین قيسا مضمونونو يازماق ايسته‌ييرم. "سوناي"آذربايجان فولکلوروندا ياي فصلي‌نین سون آيلي گئجه‌لرينه دئييلير. ميفيک دوشونجه‌يه گؤره، آيلا گونش سئوگيلي اولوب. لاکين اونلار بير-بيرلرينه قوووشا بيلميرلر. "سوناي" پاييز فصلينه ياخين دؤورده اولور. بو زامان گئجه ايله گوندوز برابرلشير. "سوناي"-ین دؤرد گئجه‌ليگي دوغان واختدا گونش باتير. سئوگيليلر بير-بيرلريني گؤرمه‌سي قيسا زامان کسيگينده باش وئرير - او گئجه آيين سئوگيسي، نورو هر ياني بورويور. گويا اصلي و کرمين سئوداسي و قيسمتي ده "سوناي"-ين محبّتيندن يارانيب. اونلار دا بير-بيرلريني قيسا زامان عرضينده گؤرور، يئنه ايتيريرلر. بير-بيرلرينه قوووشاندا ايسه اود توتوب يانيرلار. "سوناي" ايتنده گونش ده يئنيدن چيخيب، هر طرفه ايستيليک وئرير.
     "سوناي"-ين ايشيقلي گئجه‌لرينده الين ايچيني آغيزا وورارارق آواوا سسلنديررلر - آواوا چالارلار. "سوناي" گئجه‌لرينده آواوا چالماق، هم ده يئني‌يئتمه‌لري، گنجلري اويناماغا چاغيرماق دئمکدير. آواز دا بورادان يارانيبدير. و معلومونوز اولسون کي، روما‌نین آدي دا بوردان گؤتورولوب.
     آواوا سسينه هامي توپلاشار. سونرا موختليف اويونلار باشلانير. بو گئجه‌لرين ان اؤنملي اويونلاري "ماللاهاراي" و "بنؤوشه - بنده دوشه" اويونودور. بعضي کندلرده "سوناي"دان سونرا ائلچي گئتمک، توي ائله‌مک گئنيش ياييلميشدي.
     قاييداق رومانا. روماندا ايکي آيري-آيري زامان وار، آما بو زامانلارين سرحدي يوخدور، ايچ-ايچه، چييين-چييينه‌دير. زامانلاري بير-بيريندن آييرماق اولمور، بيري ديگريني تاماملايير، بيري ديگرينه "آياق" وئرير، زاماندان زامان دوغور.
     من روما‌نین سوژئتيني بورا کؤچورمک فيکرينده دئييلم، عزيز-شريف اوخوجولار کيتابي الده ائديب اوخويا بيلر. ايستگيم روما‌نین اؤزلليگيني و منظوري‌نین يازيچي کيمي پئشه‌کار اولدوغونو وورغولاماقدير. نظره آلساق کي، مؤليف اثرين قهرمانلاري کيمي موهنديس‌ليک فاکولته‌سي‌نین طلبه‌سي اولوب، اوندا "آواوا"دا مؤليفله باغلي آوتوبيوقرافيک شئيلرين اولماسي آنلاشيلاندير. آما روما‌نین مرکزينده مؤليفين اؤزونون اولماسي احتيماليندان اوزاغام.
     رومان ساده، شيرين بير خالق تحکييه‌سي ايله - مؤليفين تحکييه‌سي ايله باشلايير. حاديثه لر ايسلام اينقلابي عرفه سينده، موهنديس‌ليک فاکولته‌سي‌نین ايکي طلبه‌سي آراسيندا يارانان محبّتدن بحث ائدير.
     اثرده ايکي اساس اوبراز وار: اسرليک تانريسي و يا يالقيزک آدلانان روما‌نین قهرماني و بير ده اونون قوووشا بيلمه‌ديگي سئوگيليسي. اونو دا قئيد ائديم کي، روماندا اساس اوبرازلارين بيرلشمه‌سي و بير اوبرازين بؤلونه‌رک آيري-آيري اوبرازلار حالينا گلمه‌سي ده وار. مؤليف يئري گلنده، عئيني طالعيي پايلاشان اينسانلاري عومومي‌لشديريب، يئري گلنده ايسه اونلاري فردي خوصوصيیتلرينه گؤره آييرماغي لازيم بيليب. ايکي موختليف موحيطده بؤيوين، ايکي موختليف سوسيال طبقه‌‌نین نوماينده‌لري اولان طلبه‌لر سئوگي‌نین ابدي بايراغي آلتيندا بيرلشسه ده، دونيا گؤروشونده‌کي موختليف‌ليک اونلارين آيريليق اودونا يانماسينا سبب اولور. اصلي و کرم داستا‌نیني يادا سالاق. و بير ده "سوناي" افسانه‌سي. منجه، بونلارين بير-بيريله باغلي اولماسيني يازماغا، آچماغا احتيياج يوخدور. خاطيرلاديم کي، اصل آدي ماحمود اولان کرم اصلي‌نین عشقينه، اونو يوخودا گؤرمکله موبتلا اولورسا، يالقيزک يايين سونوندا - سونايدا عشق دردينه موبتلا اولور و سونايا چئوريلير، سوناي آدلانير.
    روماندا قاطار اوبرازي دا وار و اثرين سوژئتي ايله وحدت تشکيل ائدير. تصادوفي دئييل کي، هر ايکي قهرمان اوزون ايللر سونرا قاطاردا گؤز-گؤزه گليرلر. حتّي يالقيزک بو قاطارلا سورگونه گئتديگيني ده دئيير. قاطار اصلينده ابدي يولچولوق، داستا‌نین بيتمز تحکييه‌سي کيمي ده آنلاشيلا بيلر.
     ناصر بَي ديل موتخصيصيدير، ديلين "هارادان" گليب "هارا" گئتديگيني چوخ گؤزل بيلير. بو باره‌ده فارسجا نظري مقاله‌لري وار. ائله بير اوسلوبدا يازير کي، اونو اوخوماماق موکون دئييل، ائله بيليرسن کي، رومان سنین ايچينده وارييميش، ساده‌جه مؤليف روماني يادا سالير، ديريلدير، جانلانديرير. اثرين هر بير جومله‌سي، هر بير سؤزو اينسا‌نین بدن عوضوو کيمي، تامدير، بيتکيندير هم ده سنه دوغمادير، تانيشدير. هانسي سؤزو هانسي‌نین يا‌نیندا يازماق، هانسي جومله‌ني هانسي جومله‌دن سونرا يازماق يازيچي اوچون اساس شرطدير، بونون اوچون ده سؤزون جيکينه-بيکينه بلد اولماق، اونون کؤکونو بيلمک لازيمدير. خالقين تاريخيني، فولکلورونو، عادت-عنعنه سيني، تفکّورونو اؤيرنمک، اونون سويونا، يئددي آرخا دؤنه‌‌نینه بلد اولماق و بوتون بونلاري عومومي‌لشديرمک هر يازارين ايشي دئييل. گئجه‌ني گوندوزه قاتيب اوخوماق، کندلري، شهرلري گزمک، آدلاري، توپونيملري آراشديرماق لازيم اولور.
     سؤزلرين و ايفاده‌لرين، مسله‌لرين يارانما سببيني تاپماق، اينسانلارين همين او سؤزلري و ايفاده‌لري هانسي ضرورتدن ياراتديغيني، بوتؤو يوخسا حيصه –حيصه ياراتديغيني بيلمک قاريشقا زحمتي طلب ائله‌ين ايشدير. سؤز اينسانلارين يادداشيندا نئجه قالير، ايللرين کئچمه‌سي سؤزون يادداشداکي يئرينه نئجه تاثير ائدير، دَييشديرير يوخسا تزه‌له‌ييرمي؟ ديل نه‌يه قاديردير، ديل نه‌لري ساخلايير، نه‌لري کنارا آتير؟ باخ، بوتون بونلار منظوريني دوشوندورن اساس مسله‌لردير.
     مؤليفين ايچيندن گلن متن داها دا شهد-شيره‌ليدير- بال آريسي هر بير چيچکدن شيره چکديگي کيمي، منظوري ده گؤردوگو، شاهيدي اولدوغو و يادداشلاردان قايناقلانان حاديثه‌لري، اولايلاري، ياشانتيلاري يازيچي سوزگجيندن کئچيريب اورتايا جيدي اثر قويور. رومان داها چوخ شوعورآلتي اولاراق، بئيين آخيني ايله يازيليب.
     اثري اوخودوقجا اوجسوز-بوجاقسيز جنوبي آذربايجان تورپاقلاري، اورا‌نین سويو، هاواسي، داشي، تورپاغي، اينسانلاري گؤزونون قاباغيندا جانلانير، حالبوکي، روماندا ائله جيدي بير تصوير جومله‌لري يوخدور، ساده‌جه سيتواسييا اؤزو سنه هر شئيي نئجه لازيمدي، يئرلي-يئرينده باشا سالير.
     حساب ائديرم کي، شيمالداکي آذربايجان ديلي نه قدر زنگين و هرطرفلي اولسا دا، جنوبي آذربايجاندا ديلين جانلي دانيشيغا داها ياخين، اونون شيره‌سيله داها زنگين و هرطرفلي اولدوغونو گؤرمه‌مک اولماز. خوصوصن ده اراضي‌نین گئنيش اولماسي ديلين موختليف لهجه و شيوه‌لري‌نین يارانماسينا سبب اولور کي، بو دا ديلين داها دا زنگين اولماسي دئمکدير. روماندا منه تانيش اولمايان چوخ‌سايلي سؤزلره و ايفاده‌لره راست گلديم. آما بو سؤزلر و ايفاده‌لر منه ياد دئييلدي، بير ده تکرار يازيرام، بو سؤزلر و ايفاده‌لر منه قطعييين ياد دئييلدي. ائله بيليرديم کي، بونلار منيم يادداشيمين ديبينده ايليشيب قاليب و ائشيتديکجه بير-بير ياديما دوشور. او سؤز و ايفاده‌لردن بير نئچه‌سيني ميثال کيمي يازماق ايسته‌ييرم.

بيل‌يورد - اونيوئريستئت،
سهيملنمک - قورخولو حدده آتماق، خيرم-نفس،
موما - تزه اکيلميش آغاج، تينگ،
انديز - گئنيش، دوزن،
نئيلييه‌جااديم – نئيله‌يه‌جکديم،
چيريلتي - چيراقدان گلن ضعيف ايشيق،
ابه – ايشاره‌لنميش يئر،
کيرمان - ساري،
جيراسيل - جسارتلي،
نَهَن - چوخ بؤيوک، هوندور، نهنگ
قوْووُر – قهوه‌یی، قونور
قارانات - بدليک، قارامات،
بجيتله‌مک - شيدّتلنديرمک،
اون دؤردلشمه - گنجلشمه، جاوانلاشما (14 گئجه‌ليک آي)،
ساليق وئرمک - نيشان وئرمک،
هادير - احتياطلي،
موزي - حيله سيندن باش آچيلمايان،
بيککه - بير آز، آزاچيق، بير تيکه
خوديک - غوصّه

     بيلديگيميز کيمي، رومان "سوناي" افسانه‌سينه گؤره آي ايسمي ايله ده باغليدير. مؤليفين اثرده ايستيفاده ائتديگي سون درجه ماراقلي فولکلور نومونه‌لري وار...
     حساب ائديرم کي، ناصر منظوري‌نین "آواوا" روماني موعاصير آذربايجان نثري اوچون تاپينتيدير، يئنيليکدير. يوخاريدا يازديغيم کيمي، روماني ايسته‌نيلن ياناشما ايله اوخوماق اولار؛ هم ديل فاکتي کيمي، هم سوژئت کيمي، هم دئکونستروکسييا کيمي، هم سوسيال-پسيخولوژي رومان کيمي. يعني اثر چوخ‌قاتليدير و مؤليف نییتی‌نین بديعي مورکّبليگيندن ايره‌لي گلير. بونلار اوستاد يازيچي‌نین جيدي بديعي اوغورودور.
ادبيات قزئتي ؛ قایناق: Avanqard

کؤچورن: عباس ائلچین

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۷/۰۵/۰۲ |