تورکييه ادبییّاتيندا تورکچولوک و ميلّیيت‌چيليک ايدئولوگيياسي

آيدان اومودووا

    تورکييه ادبییّاتي تاريخي‌نين ديقته لاييق مرحله‌لريندن بيري اولان میلّی ادبییّات 1911-جي ايلده عؤمر سئيف‌الدين و مسلکداشلاري‌نين سلانيکده نشر ائتديکلري "گنج قلملر" ژورنالي ايله باشلاييب، 1923-جو ايلده جومهوريیتين قورولماسينا قدر فعاليت گؤسترن بير ادبي جرياندير. اساسيندا تورکييه تورکجه‌سي‌نين ساده‌لشديريلمه‌سي پرينسيپي اولان میلّی ادبییّات ضييا گؤک‌آلپين بو حرکاتا قوشولماسيندان سونرا    تورکچولوک دوشونجه‌سي ايله داها دا قوووتلنميشدير.

   تورکچولوک - "تورک بيرليگي" پرينسيپي ايله حرکت ائديب دونياداکي بوتون تورکلري میلّی دوشونجه و دويغو اطرافيندا بيرلشديرمگي قارشيسينا مقصد قويان سياسي بير جرياندير. ايلک نؤوبه‌ده "تورانجي" بير فيکيرله يئر اوزونده‌کي بوتون تورک عيرقيني بير آرايا توپلاماق هدفلنميشدير. داها سونرا بو مقصد بير آز داها کيچيکلشديريله‌رک آنادولو و اورتا آسییا تورکلريندن عيبارت بير دؤولت قورما ايستيقامتينده اينکيشاف ائتميش، لاکين بوتون بو سعي‌لر بوشا چيخاراق"آنادولو تورکلوگو" ايدئياسي آکتوال‌ليق قازانميشدير. تورک ادبییّاتي تاريخي‌نين بؤيوک تورکچو-میلّییتچي شخصيتي اولان ضییا گؤک آلپ "توران" آدلي شئعيرينده "تورانجيليق" دوشونجه‌سيني بئله ايفاده ائتميشدير:

 وطن؛ نه تورکييه‌دير تورکلره، نه تورکوستان،

وطن؛ بؤيوک و مقدس بير اؤلکه‌دير: توران!

    تنظيمات دؤورونده احمد وفيق پاشا، سولئيمان پاشا، شمس الدين سامي، علي سواوي کيمي يازيچيلار تورکلرين آنادولويا گليشيندن اؤنجه‌کي تاريخ و مدنيیّت ايله باغلي آراشديرمالار آپارميش، حتّي او ايللرده تورکچولوک جريا‌ني‌نين اساسيني قويموشدولار. تورکچولوگون اساسلاريندان اولان تورک ديلي و مدنيتي ايله باغلي ايلک ايشلر تنظيمات دؤورونده باشلاندي. ايبراهيم شيناسي، ناميق کمال و ضییا پاشا‌نين ديلين ساده‌لشديرمه‌سي جهدلري بونون ايلک نومونه‌لريدير.

   تورکچولوک دوشونجه‌سيني سوسيولوژي بير آنلاييشلا سيستئم‌لشديريب معلوم پرينسيپ‌لرله علاقه‌لنديرن ايسه تورکچو-میلّییتچي شاعير ضییا گؤک آلپدير. "تورکچولوک و میلّییت‌چيليک" جرياني بالکان موحاريبه‌سي ايله برابر "عوثمانليچيليق" دوشونجه‌سي‌نين اهميیتيني ايتيرمه‌سي، عرب و ديگر تورک اولمايان میلّی آزليقلارين عوثمانلي ايمپئريياسيندان آيريلماغا چاليشماسي نتيجه‌سينده يارانميشدير. موختليف اراضيلره سپه‌لنميش تورکلري "تورک" کيمليگي آلتيندا بير آرايا توپلاماق، تورکلردن عيبارت بؤيوک بير دؤولت قورماق، "تورک بيرليگي" دوشونجه‌سيندن حرکت ائده‌رک ديل، دين، وطن و تورپاق بيرليگيني قورويوب ساخلاماق تورکچو-میلّیيتچي شخصيتلرين اساس مقصدي اولموشدور.

    تنظيماتدان سونرا، ايمپئراتورلوغون دوشدوگو بؤهرانلي وضعيیّتدن خيلاص اولماسي و يئنيدن کؤهنه گوجونه قوووشا بيلمه‌سي اوچون بعضي سياسي گؤروشلر ايره‌لي سورولموشدور. بو گؤروشلرين ان اهمیيّت‌لي‌لري: مدنيیّت‌چيليک، عوثمانلي‌چيليق، ايسلام بيرليگي (ايتّيحادي ايسلام)فيکيرلري ايدي. دوشونجه طرزينه حاکيم بو اوچ سياسي سيستئم 1908-جي ايلده يعني ايکي مشروطييه‌‌نين قبولونا قدر داوام ائتدي. ايکي مشروطييّت‌‌نين ائلا‌نيندان سونرا بو گؤروشلره تورکچولوگو اساس آلان "میلّییت‌چيليک" فيکري ده علاوه اولوندو.

   تورکچولوک آخيني خوصوصيله تنظيمات ادبییّاتچيلاريندان اولان علي سواوي، احمد وفيق پاشا، سولئيمان پاشا و شمس الدين سامي‌نين فعاليیّت‌لريله علمي شکيلده اينکيشاف ائتميشدير. بورسالي محمد طاهير بَيين، ولد چلبي و نجيب عاصيمين يازيلاري سايه‌سينده ايسه بو دوشونجه احاطه دايره‌سيني داها دا گئنيشلنديردي.

    محمد امين يورداقولون "تورکجه شئعيرلر" کيتابي و ديگر شئعیرلري ايله "تورکچولوک" آخيني ادبییّات ساحه‌سينه کئچدي. ايکي مشروطييت‌‌نين ائلا‌نيندان سونرا "تورک درنگي" (1908)، "تورک يوردو" (1911)، "تورک اوجاغي" (1912) درنکلري‌نين قورولماسي تورکچولوگه اساسلانان "میلّییت‌چيليک" آخينيني بير طرفدن سيياست، ديگر طرفدنسه ادبییّات ساحه‌سينده اينکيشاف ائتديردي.

   1908-جي ايلدن سونرا ايسلامیيتدن اوّلکي تورک ديلي و ادبییّاتي، تورک تاريخي، تورک مدنیيتي آراشديريلماغا باشلاندي. دؤورون حؤکومتي ده بو ساحه ده اولان فعاليتلري دستکله‌دي. بو دؤورده صنعتده نوفوذو و يئري اولان آيري-آيري شخصيتلر قووّتلنمکده اولان میلّی ادبي حرکاتلارا رهبرليک ائدير، تورک میلّییت‌چيليگي‌نين اينکيشاف ائتمه‌سينده موهوم رول اويناييرديلار. 1911-جي ايلده "گنج قلملر" مجموعه‌سينده يئني ديل قايدالاري‌نين حاکيم‌ليگي مسله‌سي ايله باغلي سيلسيله يازيلار چاپ اولونماغا باشلاندي.

   ايلک سانباللي، پروبلئم سجييّه‌لي مقاله‌‌نين مؤليفلريندن بيري اولان عؤمر سئيف‌الدين ادبییّاتدا عرب، فارس و فرانسيز سؤزلري‌نين ايشله‌ديلمه‌سي‌نين علئيهينه چيخير، تورکييه تورکجه‌سينه ادبي ديليني گلمه سؤزلرله دولدوران صنعتکارلاري تنقيد ائدير و بوگونکو طلبين ماهيتي‌نين ندن عيبارت اولماسيني آچيقلاييردي:

 "ايندي يئني بير حياتا، يئني بير اينتيباه دؤورونه گيرن تورکلره يئني، طبيعي بير ديل، يعني اؤز ديللري لازيمدير. میلّی بير ادبییّات ياراتماق اوچون اولا میلّی بير ديل لازيمدير. کؤهنه ديل خسته‌دير و بو خسته‌ليگين سببي ده ايچينده‌کي لازيمسيز و اجنبي قايدالاردير".

   "گنج قلملر" مجموعه‌سي اطرافينا توپلاشان موتفکّير شخصيتلر يئني فيکيرلر ايره‌لي سوررکن بئش خوصوصي مادّه ايله چيخيش ائدير و يازيلي ديل قايدالاري ايله ياناشي شيفاهي دانيشيق ديلي‌نين ايستانبول تورکجه‌سي اولماسيني طلب ائديرديلر. بوتون بونلاردان سونرا ادبییّاتدا يئني بير نفس و ديرچه‌ليش باشلادي. عؤمر سئیف‌الدین، علي جانيب، ضییا گؤک آلپ، محمد فواد کؤپرولو، محمد عاکيف ارسوي و س. صنعتکارلار سايه‌سينده تورک ادبییّاتيندا میلّی ادبي جريان فورمالاشدي.

    میلّی ادبییّات دؤورونده تورکچولر ايلک اولاراق 1908-جي ايلده "تورک درنگي" آدي آلتيندا بير درنک قوردولار. قوروجولاري آراسيندا يوسيف آکچوراوغلو، احمد ميدحت افندي، نجيب عاصيم، ريضا توفيق بؤلوکباشي کيمي سيمالارين اولدوغو درنک، 1911-جي ايلده عئيني آدلا بير ژورنال نشر ائتدي. بو ژورنالين ايلک ساييندا "تورک درنگي بياننامه‌سي" باشليغي آلتيندا ديلين ساده‌لشديريلمه‌سي اوچون لازيم اولان مادّه‌لر آچيقلاندي:

 1. عوثمانلي تورکجه‌سي‌نين بوتون عوثمانليلار آراسيندا ايستيفاده اولونان بير ديل اولا بيلمه‌سي اوچون تورک ديلي‌نين بوتون خوصوصيتلري، کئچيد دؤورو آراشديريلاجاقدير.

 2. ديلده‌کي عرب-فارسجا کلمه‌لر آتيلماياجاق و بو سؤزلرين تورکجه قارشيليقلاري ايستيفاده اولوناجاقدير.

 3. رسمي يازيشمالاردا، ائلان و لؤوحه‌لرده خالقين آسانليقلا باشا دوشه‌جگي بير تورکجه‌‌نين ايستيفاده اولونماسي حؤکومتدن خواهيش ائديله‌جک.

 بو دوشونجه‌لر ايسته‌نيلن فورمادا حياتا کئچيريله بيلمه‌ميشدير. لاکين داها سونرا ديلده ساده‌لشمه اوچون بير آدديم اولدوغو آچيق-آشکار گؤرولمکده‌دير. 1911-جي ايلده محمد امين يورداقولون رهبرليگي ايله "تورک يوردو" درنگي قورولدو. بو درنک ده اؤز آدي ايله بير ژورنال نشر ائتدي. داها سونرا دا ان اوزون مودت فعاليت گؤسترن، تورکييه‌ده میلّییت‌چيليگين اينکيشافيندا ان تاثيرلي درنک اولان "تورک اوجاغي" قورولدو. آيريجا "خالقا دوغرو" (1913) آدلي خالقا داها ياخين اولماق مقصدي گودن بير ژورنال نشر اولوندو. ايقتيدارداکي "ايتّيحاد و ترقّي" پارتيياسي دا بو حرکاتي دستکله‌مه‌سي نتيجه‌سينده میلّییت‌چيليک و تورکچولوک ايدئولوگيياسي سورعتله اينکيشاف ائتميشدير.

   میلّییت‌چيليگين ديل و ادبییّاتلا علاقه سي 1911-جي ايلده سلانيکده عؤمر سئیف‌الدین و علي جانيبين باشچيليغي آلتيندا نشر اولونماغا باشلايان "گنج قلملر" آدلي ژورنال ايله قورولموشدور. "میلّی ادبییّات" آدي ايلک دفعه"گنج قلملر" ژورناليندا ايستيفاده اولونموشدور. میلّی بير ادبییّات ياراتماق وظيفه‌سيني اوزرينه گؤتورن ژورنال، بئله بير ادبییّات اوچون ايلک نؤوبه‌ده ديلين میلّی‌لشديريلمه‌سي‌نين لابودلویونو اورتايا قويموشدور. "گنج قلملر"اين نوماينده‌لري ژورنالين "يئني ليسان" باشليقلي مشهور اؤن يازيسيندا ديلين ساده‌لشديريله‌رک عوثمانليجادان قورتاريلماسي واجيب‌ليگي فيکريني ايره‌لي سورموشلر.

   بو حرکاتين باشيندا گلن عؤمر سئیف‌الدین ادبییّات ايله ديلي بير-بيريندن آييرماميشدير. زاما‌نين ادبییّاتي‌نين میلّی اولماماسينا سبب اولاراق کؤهنه و غليظ ترکيبلرله زنگين اولان بير ديلي-عوثمانليجاني گؤسترميشدير. لازيمسيز اجنبي قايدالارين ديلي خسته ائتديگي دوشونجه‌سيني ايره‌لي سورموش و بو سببدن گنج ادبییّاتچيلارا بو خسته ديلدن اوزاقلاشماغي تؤوصييه ائتميشدير. عؤمر سئیف‌الدینه گؤره میلّی بير ادبییّاتي يالنيز بو ديلدن اوزاقلاشان ادبییّاتچيلار يارادا بيلر. آيريجا ادبییّاتين مؤوضوسونون دا خالقين ياشاييشيندان، حياتيندان آلينماسي واجيب‌ليگيني بيلديرميشدير. چونکي تنظيماتا قدر ايرا‌نين تقليدچيسي اولان تورک ادبییّاتي، تنظيماتدان سونرا دا غربين تقليدچيسي اولموشدور. آرتيق بوتون بونلاردان قورتولماق، ياراديجي مرحله يه قدم قويماق و تورک خالقي‌نين ياشاييشينا يؤنلمک لازيمدير.

 "گنج قلملر" 1912-جي ايلده باغلانميش و بو ادبي توپلولوغون نوماينده‌لري ايسه ايستانبولا قاييتميش، اورادا میلّی ادبییّات حرکاتيني "تورک يوردو" کيمي ديگر میلّییتچي ژورناللارداکي يازيلاري ايله داوام ائتديرميشلر.

 1911-جي ايلده "گنج قلملر" ژورنالي‌نين نوماينده‌لري طرفيندن باشلاديلان "يئني ليسان" حرکاتي اينکيشاف ائده‌رک "میلّی ادبییّات آخيني"ني فورمالاشديرميشدير. میلّی بير ديل و ادبییّاتين يارانماسيني اساس حساب ائدن بو دؤور، يئني تورک ادبییّاتي‌نين موهوم و اهميتلي بير مرحله‌سيني مئيدانا گتيرميشدير.

 میلّی ادبییّات آديني آلميش بو دؤورون اساس خوصوصيتلري آشاغيداکيلاردير:

 1. شيفاهي ديلين يازي ديلينه چئوريلمه‌سي دوشونجه‌سي زاما‌نين يازيچيلاري طرفيندن منيمسه‌نيلميش، بئله‌جه عوثمانليجادان تورکجه‌يه قاييديليب.

 2. شئعیرده خالق ادبییّاتي نظم فورمالاريندان فايدالانيلميش، عروض وزنيندن هئجا وزنينه کئچيلميشدير.

3. خالقين حياتي ادبي اثرلره مؤوضو اولاراق سئچيلميشدير. او زامانا قدر حاديثه لرين باش وئرديگي يئر هميشه ايستانبول ايکن، يازيچيلار آرتيق ايستانبول خاريجين، خوصوصيله ده آنادولويا اوز توتماغا باشلاديلار، اثرلرينده آنادولو خالقينا و جوغرافيياسينا گئنيش يئر وئرميشديلر.

 4. آيريجا تورک تاريخي و عادت-عنعنه لري ده يئنيدن جانلانديريلمايا باشلانيلدي.

 5. رومان و حئکايه‌لرده آنادولويا ايستيقامت‌لنمک ايله ياناشي "مملکت ادبییّاتي" فورمالاشميش و يورد، وطن پروبلئملري قلمه آلينميشدير.

 6. رومان و حئکايه‌لرده رئاليزم جريا‌ني‌نين تاثيري گؤرولرکن، شئعیرلر رومانتيک بير دويغو ايله يازيليردي.

 7. دؤورون ان موهوم حاديثه‌سي کيمي قبول اولونان قورتولوش ساواشي ادبییّاتچيلارا دا تاثير ائتميش، میلّی موجاديله بير چوخ اثره مؤوضو اولموشدور.

 8. "صنعت خالق اوچوندور" پرينسيپينه اساسلانميشديلار.

 ايکي مشروطييت‌دن سونرا تورک ديلي و تاريخي ايله باغلي آراشديرما و تدقيقاتلار داها دا گوجلندي. احمد حيکمت و محمد امين يورداقول کيمي صنعتچيلرين وطن و ميلّت سئوگيسيني گؤسترن اثرلري خوصوصيله گنج عاليملر آراسيندا بؤيوک بير هيجان ياراتدي. محمد امين يورداقولون 1897-جي ايلده تورک-يونان موحاريبه سي زاماني يازديغي "من بير تورکم، دينيم، جينسيم اولودور" ميصراعسي ايله باشلايان "جنگه گيدرکن" آدلي شئعیري بؤيوک ماراق ايله قارشيلاندي. صنعتچي داها سونرا شئعیرلريني توپلاديغي کيتابينا "تورکجه شئعیرلر" آديني وئرمه‌سي میلّییتچي حيس و دويغولارين بير گؤستريجيسيدير.

 بو پروسئس‌لر میلّی بير ادبییّاتين فورمالاشماسينا زمين ياراتدي. 1908-جي ايلده يوسيف آکچورا، نجيب اسیم، ولد چلبي کيمي يازيچيلار طرفيندن "تورک درنگي" ،1911-جي ايلده محمد امين يورداقول، احمد حيکمت، آغااوغلو احمد و يوسيف آکچورا‌نين رهبرليگي آلتيندا "تورک يوردو" درنگي قورولدو. بو عنعنه‌ني 1912-جي ايلده ائمين بولنت و حمدوللاه صوبحي‌نين نشر ائتديگي "تورک اوجاغي" داوام ائتديردي.

 1908-جي ايلدن سونرا ياراديلان بو درنکلر و اونلارا عاييد مطبوعات اورقانلاري میلّییت‌چيليگين سياسي بير جريانا چئوريلمه‌سينده، ديلين ساده‌لشديريلمه‌سينده موهوم رول اوينادي. میلّییت‌چيليک حرکاتي‌نين ادبییّاتدا عکس اولونماسي "گنج قلملر" ژورناليندا اؤزونو گؤستردي. 1911-جي ايلده سلانيکده عؤمر سئیف‌الدین و علي جانيب طرفيندن باشلاديلان ديلده ساده‌لشمه پروسئسي میلّی ادبییّاتين يارانماسينا بؤيوک دستک اولدو.

    ايلک اؤنجه ماناستر، سونرا سئلانيکده چيخان "حوسن" و "شئعیر" ژورنالي‌نين باش رئداکتورو علي جانيب يؤنتم ژورنالين آدي‌نين "گنج قلملر" اولاراق دييشديريلمه‌سي فيکريني ايره‌لي سوردو.

 میلّی ادبییّات دؤورونده مقاله يازماق داها دا آکتوال‌ليق قازاندي. عؤمر سئیف‌الدین، علي جانيب يؤنتم و ضییا گؤک آلپ بو نؤوله میلّی دويغو و دوشونجه‌لري ديله گتيرن يازيلار يازديلار. علي جانيب يؤنتم ادبییّات تاريخي مؤوضولاريندا ائتديگي چاليشمالاري ايله تا‌نينميشدير. "میلّی ادبییّات مسله‌لري" و "جناب بَيله موناقيشه‌لريم" آدلي کيتابلاريندا توپلاديغي مقاله‌لريني "تورک يوردو" آدلي ژورنالدا چاپ ائتديرميشدير.

 میلّی ادبییّات دؤورو شئعیرلرينده عروض و هئجا وزني برابر ايستيفاده اولونماسينا باخماياراق هئجا وز‌نينه داها چوخ اوستونلوک وئريليردي. میلّی ادبییّاتين نوماينده‌لري؛ ساده بير ديل و هئجا وزني ايله میلّییت‌چيليک مؤوضوسونو اله آلان شئعیرلر يازميشديلار و شيفاهي ديلين شئعیره تطبيق اولونماسيني وورغولاميشديلار.

 میلّی ادبییّات شئعیري دئييلديکده عاغيلا ايلک گلنلر "تورکچولوک، ساده ديل، هئجا وزني، میلّی موتيولر"دير. ساده بير ديلين ايستيفاده اولوندوغو شئعیر "وطن سئوگيسي و میلّییت‌چيليک" ،تورکو نظم فورماسيني خاطيرلادان بندلر و هئجا اؤلچوسو ايله يوغورولدوغو اوچون "میلّی ادبییّات شئعیر عنعنه‌سيني" عکس ائتديرمکده‌دير. حئکايه‌لرده مؤوضو اولاراق آنادولودا ياشانان حيات حقيقتلري، خالقين ياشامي و پروبلئملري، تاريخي حاديثه‌لر جانالانديريلميشدير.

 میلّی دؤور رومانلاريندا داها چوخ سوسيال مؤوضولارا اوستونلوک وئريلدي و "يئني ليسان" حرکاتي‌نين تاثيري ايله ساده بير تورکجه‌ده قلمه آليندي. بو دؤور رومانچيلاري‌نين اورتاق خوصوصيتلري، "جمعيتين و خالقين پروبلئملريني ايشله‌مک، مملکت و ميلّت سئوگيسيني رومانتيک دويغولارلا تصوير ائتمک، میلّی دَيرلره ديقّت يئتيرمک"دير. میلّی بير خوصوصيیت داشييان رومانلارداکي مؤوضولار، تيپ و خاراکتئرلر تورک ميلّتي‌نين حياتيندان، میلّی موجاديله‌دن آلينميشدير. اؤنجه‌کي دؤورلرده ايستانبول حياتي، موحيطي ايله محدودلاشان رومان؛ بو دؤورده "مملکت ادبییّاتي" حرکاتي‌نين ايلک نومونه‌لريني وئرميش، ايلک دفعه حقيقي معنادا آنادولو جوغرافيياسي و آنادولو اينساني جانلانديريلميشدير. خاليده اديب آديوار، ياقوب قدري قارا عوثمان اوغلو، رفيق خاليد کاراي، رشاد نوري گونتکين بو دؤورون ان اساس رومانچيلاريدير.

کؤچورن:عباس ائلچین

 

 


آچار سؤزلر: تورکیه ادبیاتی
يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۶/۰۵/۱۷ |