نييه "شاعير سؤزو، البته، يالاندير" ؟ !

گولشن علي‌يئوا-کنگرلي،

فيلولوگييا عئلملري دوکتورو، پروفئسور

      آرتيق بئش يوز ايلدير ثوبوت اولونوب کي، فوضولي صنعتي بيتيب-توکنمز بير دريادير. بو صنعت مينلرله معنالاري گيزلنميش دورلو-دورلو گؤوهرلردن عيبارتدير. "آذربايجان فوضولي‌شوناسليغي" تدقيقاتيندان سونرا کئچن هر گون گؤستردي کي، حقيقتن ده "فوضوليدن يازماق و فوضولي سئحرينه توتولماماق، فوضولي‌يه اسير اولماماق چوخ موشکولدور. کيم اوندان يازيرسا، بو اولو جادوگرين سئحرينه دوشور، تاثيريندن ياخا قورتارا بيلمير" (م.عاديلوو). اصلينده "اولو جادوگر"اين بو اسارتي ان بؤيوک سعادتدير. فوضولي‌يه اسير دوشمک، اونون سئحرينده - فوضولي صنعتي‌نين پوئتيک آوُراسيندا ياشاماق اينسانا بؤيوکلوک، عظمت، نجيب بير سئوينج بخش ائدير. زامان کئچديکجه فوضولي‌شوناسليغي تدقيق ائدرکن اورگيمده قالان نيسگيلدن ياخا قورتارا بيلميرم، عکسينه، ايلان گوللـه‌يه توش گئدن کيمي ذهنيم و قلبيم مني او پروبلئملره - فوضولي شئعیرينه دوغرو چکيب آپارير. بئله پروبلئملردن بيري داهي شاعيرين "لئيلي و مجنون"آ داخيل اولان "جان وئرمه غمی‌ عشقه کي، عشق آفتي-جاندير" ميصراعسي ايله باشلانان غزلي‌نين سون بئيتينده‌کي"فوضولي يالاني"دير:

 گر دئرسه فوضولي کي، - "گؤزللرده وفا وار"

آلدانما کي، شاعير سؤزو، البتّه، يالاندير.

      نئچه واختدير کي، شرطي اولاراق "فوضولي يالاني" دئيه بيله‌جگيميز بو بديعي يالان اوخوجولاري دوشوندورمکده‌دير. آخي نييه "شاعير سؤزو، البته، يالاندير؟" ايلک باخيشدا يالان "گؤزللرده وفا وار" فيکرينه عاييددير. بونا خوصوصي محل قويماماق دا اولاردي. فقط، بير صحيفه اول، سؤزو ايلاهي حساب ائدن شاعير يازير:

شئعیره هوس ائتمه کيم، ياماندير

 ياخشي دئسه‌لر اونو، يالاندير!

      عوموميتله بديعي يالان ادبياتين اساس مزییّتلريندن بيري، بلکه ده باشليجاسيدير. بيريسي اينانيلماز بير حاديثه دانيشاندا ائشيدنلر بئله دئييرلر: " ... ناغيل دانيشما". بئله چيخير کي، ناغيل يالاندير. و بو حقيقتن بئله‌دير: خالق هم ناغيلدا، هم ده داستاندا اؤز سئويملي قهرما‌ني‌نين منفي قووّه‌لر، شر قووّه‌لر، سئحرلي قووّه‌لره غلبه چالديرماق اوچون اونو کيفايت قدر شيشيردير. مثلن، قهرمانليق ائپوسو اولان "کوروغلو"دا کوروغلويا ‌نينکي بير نئچه قازان آشي يئديزديرير، حتّا ميفه قاييداراق اونا سئحرلي نعره وئرير، ميفولوژي عالمدن گلميش ميصري قيلينج، قيرات کيمي قووّه‌لر باغيشلايير. بوتون بونلارسيز کوروغلونو ياراتماق اولمازدي.

     بير گون موعاصيرلريندن بيري گلير بالزاکين ائوينه و خيدمتچييه دئيير کي، من بالزاکي گؤرمک ايسته‌ييرم. خيدمتچي دئيير کي، بو مومکون دئييل، او ايشله‌يير. گلن آدام سوروشور: آخي او نه ائدير؟ خيدمتچي دئيير: اثر اويدورور. حقيقتن ده يازيچي ايستعدادينا، دونياگؤروشون، ائستئتيک ايدئالينا اويغون اولاراق بديعي احوالاتلار اويدورور، يعني يارادير. 

     موعاصيرلريندن بيري م.ف.آخوندزاده‌يه يازير کي، "آي، ميرزه فتعلي آخي ايسگندر بَي مونشي "تاریخ عالم آرای عباسی"ده ائله بؤيوک احوالات دانيشماييب کي، "آلدانميش کواکيب"ده سن اونو بو قدر شيشيرديرسن؟. م.ف.آخوندزاده اونا بئله جاواب وئرير: - آخي من تاريخ اثري يازماميشام. من " عالم آرای عباسی"داکي کيچيک بير احوالاتي الده دست آویز ائديب بديعي اثر (رومان) ياراتميشام.

      ص.وورغونون مشهور "واقيف" دراميندا واقيف اونون شاعيرليگينه ايستئهزا ائدن قاجارا جاواب وئره‌رک دئيير:

 بيزيم بو داغلارين اوغلويام من ده،

 آز-آز اويدورورام يئري گلنده.

       دئمه‌لي، ياراتماق، اويدورماق بديعي ادبياتين صنعتين باشليجا خوصوصيتلريندن بيريدير. فارسجا غزللر "ديوان"اي‌نين ديباچه‌سينده "شئعیر فضيلتي ده آيري بير عئلمدير" ،"شئعیر يازا‌نين آدي شئعیر واسيطه‌سي ايله عالم صحيفه‌سينده قالير" ،"سؤزه خور باخماق اولماز هر سؤز. عرشدندير گليب هديه بيزه" ،"سؤز يارادا‌نين مدحي - ثناسي، نغمه‌سيدير" ،"ايلاهي فئيضدن بير خزينه‌دير سؤز" ،"من اؤزومو روزيگارين يئگانه‌سي گؤرمک ايسته‌ييرم" دئيه سؤز، شئعیره اوجا قييمت وئرن داهي شاعيرين ياراديجيليغينداکي بو ضيدّیيّت ندير؟ شاعير ائله ايلاهي عشق داستاني "لئيلي و مجنون"دا يازير:

 سؤز درکينه صرف ائديب فراست،

املاکينا بولموشام رياست .

 گه طرزي-قصيده ائيله‌رم ساز.

 شهبازيم اولور بولند پرواز،

 گه ده بي-غزل اولور شوعاريم،

اول ده به روان وئرر قراريم .

گه مثنوييه اولوب هوسناک،

اول بحرده ايسته‌رم دوري-پاک .

 هر ديلده کي وار اهلي-رازم،

مجموعي-فونونه عئشقبازم .

 بير کارگرم هزارپيشه،

 جانلار چکيب ايسته‌رم هميشه،

 دوکّانيم اولا رواجي-بازار،

 هر ايسته‌ديگين بولا خيريدار .

      گؤره‌سن اؤز شاعيرليگيندن بئله غورور دويان، شئعیر يازا‌نين آدي‌نين ابدي‌ليگينه ايناملا ياناشان فوضولي نه‌يه گؤره "شئعیره هوس ائتمه کيم ياماندير" ،ياخود "آلدانما کي، شاعير سؤزو، البتّه يالاندير" کيمي سرت قناعتلره گلير - يامان و يالاني گؤيلردن نازيل اولموش موقدس شئعیرين مئعيارينا چئويرير؟!

 فيکريميزجه "فوضولي يالاني"‌نين آچاري، سئحري و سببي شاعيرين "ريند و زاهيد" اثرينده‌دير. اثرده دئييلير:

 - ائي ريند! سنين سؤزلريندن نثردن ايکراه ائتديگين معلوم اولدو. آنلاديم کي، سنين منظوم سؤزلره رغبتين وار، بيلديم کي، ايدراکين نؤقصانلي اولدوغونا گؤره طبيعتين دولاشيق اينشايا نيفرت بسله‌مکده معذوردور. 

     ندن آللاهين و پئيغمبرين جاييز گؤرمه‌ديگي نظمي بگنيرسن؟يالانچيليقدا ايفراط ائتديکلرينه گؤره شرعيیت اهلي طرفيندن آدي مذمتله ياد ائديلن شئعیر سنين خاطيري‌نين صحيفه‌سينده نه اوچون نقش باغلاميشدير؟

  يالان سؤز سؤيله‌ينلرين گرَک

 عاغيل يا‌نيندا هئچ بير اعتيباري اولماسين.

ريند دئدي:

- ائي زاهيد! "بيز اونا شئعیر اؤيرتمه‌ميشيک" آيه‌سي‌نين مضمونوندان بئله آنلاشيلير کي، شئعیر پئيغمبردن باشقاسينا آللاه تعليميدير. اودور کي، اونو (شئعیري) تحقير ائتمک خطادير. "حقيقتن بعضي شئعیرلر حيکمتدير" (حدیثي‌نين) معناسيندان، بئله آنلاشيلير کي، پئيغمبر شئعیري بگنيرميش. اودور کي، اونو مذمت ائتمک حيا‌نين آزليغينا دلالت ائدر. بيل کي، شئعیرده‌کي فايدا وئرن يالان، ضرر گتيرن دوغرو نثردن ياخشيدير. اگر دئسن کي، ائله دئييل، يالاندير.

 شرعيتده يالان سؤز ايشلنمز

 يالان سؤز نامشروعدور، حتّا عقله موغاييردير.

     شئعیرين روتبه‌سينده بو قدر دئمک کافيدير کي، بو پالتاردا (شئعیر شکلينده)، ردّ اولونموش (يالان) دا هامي يا‌نيندا مقبولدور.

 - ائي ريند! يالانچيلاري تعريفله‌مکدن ال چک..."

      بير مسله‌نی ده قئيد ائتمه‌لي‌یيک "بيز اونا شئعیر اؤيرتمه‌ديک" آيه‌سي، قورا‌نين 36-جي - ياسين سوره‌سي‌نين 69-جو آيه‌سيدير: "بيز اونا (حضرت محمد) شئعیر اؤيرتمه‌ديک و بو اونا هئچ ياراشماز دا (لازيم دا دئييلدير) اونا وحی اولونان آنجاق اؤيود-نصيحت و (حالا باطيلي آيريد ائدن) آچيق-آشکار قوراندير کي."(قوراني-کريم. باکي، آذرنشر، 1992. س.441.)

     بئله‌ليکله، شاعير محمد، پئيغمبر محمده لازيم اولمايان شئعیري بنده‌يه ده لازيمسيز، يامان و يالان آدلانديرير. بلکه هم ده اونا گؤره کي، صوفيزمه گؤره اورتا عصرلرده پوئزييا وجده گلمه‌یين و بو يوللا دا آللاها قوووشماماغين واسيطه‌لريندن بيري ايدي.

     بورادان آيدين اولور کي، اينسانلارا تاثير ائتمک اوچون آللاه حضرت محمده شئعیر گؤندرمه‌ييب، اونا آنجاق اؤيود-نصيحت (اخلاقي کاميل‌ليک) و قوران نازيل اولوب. اصلينده قوران ان کاميل اخلاق کودئکسي، معنويات، حيکمت ائنسيکلوپئديياسيدير.

 "لئيلي و مجنون"اون سونوندا دا بير نؤوع "فوضولي يالاني"‌نين موحاکيمه‌سي گئدير:

 آمما سن ائدن عمل خطادير

کيم، پيري-طريقتين هوادير.

 شاعيرليگه ايفتيخار ائديبسن

 کيذبي اؤزونه شوعار ائديبسن

 "جوابي-مسله" بؤلمه‌سينده شاعير يازير:

 اشعاره يامان دئييب اوسانما،

سرمايه‌يي-نظمي جهل سانما!

 سؤزدور گوهري-خزانه‌يي-ديل،

ايظهاري -صيفاتي-ذاته قابيل.

 جان سؤزدور اگر بيليرسه اينسان

 سؤزدور کي، دئيرلر، اؤزگه‌دير جان

 بيللاه بو يامانميدير کي، حالا

امواته سؤز ايله وئردين احيا.

      فوضولي شئعیري شاعيرين شخصيتي، اونون روحو ايله ماکسيموم حدده ياخينلاشديرير: "جان سؤزدور اگر بيليرسه اينسان". بو همن سؤز-دور کي، او اؤلونو ديريلدير، روح شکلينده يئنيدن اونون بد‌نينه داخيل اولماغا قاديردير:

 وئر سؤزه احيا کي، توتدوقجا سني خوابي-اجل

 ائده هر ساعت سني اول اويغودان بيدار سؤز.

حضرت محمد ايسلام ديني‌نين، محمد فوضولي شئعیرين پئيغمبري ايدي. او عومومن شئعیرين ده سؤزونون ده، اؤزونون ده قدريني هر کسدن آرتيق بيليردي. "اگرچي عربده و عجمده و تورکده يئگانه کاميل‌لر چوخدور، آمما سن کيمي جمعي ليسانه قادور، جامعی-فوضونون-نظمي نثر يوخدور". فوضولي بوتون ياراديجيليغي بويو "فرديیّتيمين اتگيني اورتاقلارين اليندن قورتارماغا" چاليشيب "من اؤزومو روزيگارين يئگانه‌سي گؤرمک ايسته‌ييرم" دئيه اؤزونوتصديق اوغروندا موباريزه آپاريب، نتيجه‌ده يئني، نوواتير شئعیرين هم مانيفئستيني، هم ده پارلاق بديعي نومونه‌لريني ياراديب. شرق پوئزيياسيندا ليريک شئعیرين، غزلین اوچ بؤيوک داهيسي وار: عرب پوئزيياسيندا ابونوواس، فارس شئعیرينده حافيظ شيرازي، تورک پوئزيياسيندا محمد فوضولي. فقط ابونوواس تکجه عربجه، حافيظ آنجاق فارسجا، فوضولي ايسه هم عربجه، هم فارسجا، هم ده تورکجه غزل ژانري‌نين اؤلمز شئدئورلريني ياراتدي. شرقين اوچ بؤيوک ديلينده ياراتديقلاري ايله او پوئزييا تانريسي زيروه‌سينه اوجالدي.

     فوضوليني شئعیرين تانريسي مرتبه‌سينه اوجالدان محض بديعي يالان ايدي. فوضولي دئيير کي،

سؤزه خور باخماق اولماز، هر بير سؤز

عرشدندير گليب هديه بيزه.

قلبيميز مئيل ائدير هميشه اونا

چونکي سؤز نازيل اولدو قلبيميزه.

     بئله‌ليکله فوضولي سؤزو - شئعیري "عرشدن گلميش" - گؤيلردن گلميش هديه حساب ائدير. "نازيل اولماق" قورانا (عومومن دؤرد سما کيتابينا - تؤورات، زابور، اينجيل و قوران!) خاص اولان بير خوصوصيیّتدير. بئله‌ليکله ده، فوضولي شئعیري موقدس حساب ائدير. بس بونا نئجه باخاق: موقدس يالانمي؟! بلي، موقدس يالان! شئعیر سمادان نازيل اولموش موقدس يالاندير. فقط، اونون بط‌نينده آللاه امانتي اولان اينسان روحو ياشايير. ريندين بير فيکريني خاطيرلاياق "شئعیر پئيغمبردن باشقاسينا آللاه تعليميدير"

     آللاه پئيغمبره شئعیري لازيم بيلمه‌دي. فقط پئيغمبر شئعیري اينسانلارا آللاه تعليمي اولاراق تقديم ائتدي. آللاهين پئيغمبر واسيطه‌سي ايله يئر اوزونه، اينسانلارا - موسلمانلارا داها نه‌لر گؤندرديگيني بيز بيلميريک.

    ريند بير حديث ده ميثال چکير: "حقيقتن بعضي شئعیرلر حيکمتدير". و بئله نتيجه‌يه گلير: "پئيغمبر شئعیري بگنيرميش". بورادان ايکي جور نتيجه حاصيل اولور:

1. حيکمتي، يئر اينسا‌ني‌نين تفکّور ايمکانلاري چئوره‌سينده اولان مودريک فيکيرلري ايفاده ائدن شئعیر يالان دئييل. و بو قبول اولوناندير. پئيغمبر ده بئله شئعیري بگنميشدير. 

2. آللاه بيرباشا اونون ايشلرينه قاريشان ميستيک، روحي، سماوي شئعیرلري پئيغمبره روا گؤرمه‌ييب. بئله شئعیرلرده آنجاق روح، بصيرت گؤزويله گؤرمک اولور، بئله شئعیر اينسانلار اوچون يوخ، ملکلر اوچون يازيلير، بو آللاهين ايشينه قاريشماقدير. بئله شئعیر اينساني آللاهين يا‌نينا گتيرير.بو ايسه قبول‌ ائديلمزدير. آللاهي اينسا‌نين ايچينه آپاران شئعیر - صوفي شئعیر داها فايداليدير. "حق منم، حق منده‌دير، حق سؤيلرم!" دئييردي نسيمي. اورتا عصرلر پوئزيياسيندا اينساني آللاه‌لاشديرماقلا، آللاهي اينسانلاشديرماق آراسيندا پوئتيک-فلسفي موجاديله گئديردي.

     "قورخدولار حق دئمه‌يه، دؤندولر اينسان دئديلر" - بو بؤيوک نسيميدير! "ائي ملک سيما کي، سندن اؤزگه حئيراندير سانا. حق بيلير اينسان دئمز هر کيم اينساندير سانا" بو ايسه داهي فوضوليدير! عئيني مرام، عئيني ائستئتيک ايدئال، عئيني صوفي زيروه - نسيمي و فوضولي زيروه‌لري!

      بئله شئعیر البتّه، يالاندير، اونون ليريک قهرما‌نيني - آللاهي هئچ کيم گؤرمه‌ييب. هله بؤيوک ائپوسوموز "آنا کيتابيميز" (ت.حاجييئو) "کيتابي-دده قورقود"دا دئييليردي: اوجالاردان اوجاسان، کيمسه بيلمز نئجه‌سن". بير شئيين کي، کيمليگیني، نئجه‌ليگيني ثوبوت ائده بيلميرسن دئمه‌لي سنين يازديغين "يالاندير". هله تاريخده هئچ بير مونجّيم اينساني آللاها باغلايان روحو توتا بيلمه‌ييب. شئعیرده‌کي يالان اصلينده شئعیرين جؤوهري - روحدور. آللاه امانتي اولان اينسان روحو. روحون پوئتيک آدي عشقدير. فوضولي پوئزيياسيندا عشق هوسندن حظّ آليب، غمده جان وئرير:

جان وئرمه غمي-عشقه کي، عشق آفتي-جاندير

 عشق آفتي-جان اولدوغو مشهوري جاهاندير.

ياخود:

 غمدن اؤلدوم، دئمه‌ديم حالي-ديلي زار سانا

 ائي گولي-تازه، روا گؤرمه‌ديم آزار سانا.

  "درد شاعيرليگين سرمايه‌سيدير" - دئين شاعيرين پوئزيياسيندا اصلينده هم عشق، هم ده غم يالاندان - حوسندن تؤره‌نير. چونکي بو حوسنو - "حوسنو-خودا"ني (ح.جاويد) هئچ کيم حقيقتده گؤرمه‌ييب. بوتون صنعت آداملاري، او جومله‌دن ايلاهي عشق ترننوم ائدن شاعيرلر، اونو يالنيز عالي گؤزلليک کيمي تصوّور ائتميشلر. تصوّور ايسه حقيقت دئييل، شيرين يالاندير. يقين ائله بونا گؤره ده ريند زاهيده دئيير: "شئعیرده‌کي فايدا وئرن يالان، ضرر گتيرن دوغرو نثردن ياخشيدير اگر دئسن کي، بئله دئييل، يالاندير". دئمه‌لي، بديعي يالان، "فوضولي يالاني" فايدالي يالان"دير. شئعیرين، صنعتين مزيیّتي ده، ائستئتيک تاثيري ده، بديعي دَيري ده محض بوندادير: حقيقتدن اوجادا دايانان بديعي يالاندا... حقيقت هامي اوچون، يالان خيريدارلار اوچوندور.

     اورتا عصرلر پوئزيياسيندا، خوصوصيله موعمالار، بديعي فيقورلار، سطيرآلتي معنالارلا دولو تصوير واسيطه‌لري ايله زنگين فوضولي پوئزيياسيندا يالان اصلينده حقيقتين بديعي ايفاده اوصولودور. يوکسک پوئزييادا حقيقتين چيلپاق تصويري مقبول دئييل رومانتيک پوئزييا نه ائمیل زولا ساياغي تاتوراليزمي، نه ده تنقيدي رئاليستلرين سرت حقيقتلريني قبول ائتمير. بئله پوئزييا يئردن، اينسانلار آراسيندان، کونکرئت شاعيرين دؤيونن قلبيندن استارت گؤتورسه ده، اوربيتي يئرله گؤي آراسيندا - تانري مکا‌نيندادير. عوموميتله اينسان صنعتي، او جومله‌دن پوئزيياني اؤزونو اوجالتماق اوچون ياراديب. اوْ، اوُايند دئييردي: "صنعت چمنده اولمايان چيچکلر بيتيرمگي، گؤيدن آل ساپلا آيي يئره ائنديرمگي باجارماليدير". بو باخيمدان عومومن بديعي يالان، او جومله‌دن ده فوضولي يالاني خيالين اوبرازيدير، سؤزله ايفاده اولونموش شاعير خياليدير. خيالين ايسه هله‌ليک نه صورتي، نه حودودلاري تعيين اولونماييب. خيال اينسان ايدراکي‌نين سونونجو ايمکانيدير.  

        اينسان طبيعتي اوچون خاراکتئريک اولان بير خوصوصيت ده وار کي، او، حقيقتدن چوخ يالانا اينانير. چونکي حقيقت آجي، يالان ايسه شيرين اولور.

     بديعي يالا‌نين، (فوضولي يالا‌ني‌نين!) تاثير گوجو اونون ايفاده ائتديگي فلسفي مضموندادير. بديعي يالان اؤزونده هم بديعي تفکّورون، هم ده (و داها چوخ!) بديعي تخييولون ايدراک و ائستئتيک، خوصوصيله پسيخولوژي تاثير ايمکانلاريني اؤزونده بيرلشديره بيلير. شاعيرين (عومومن صنعتکارين) فلسفي باخيشلاري بديعي يالان سايه‌سينده کوتلوي‌لشير، ميليونلارين آديندان دانيشماغين واسيطه‌سينه چئوريلير. شاعير چوخلوقدان تکليگه دوغرو نه قدر اوجالارسا، بديعي يالان دا او حدده بؤيويور، گئنيشله‌نير. او، شاعير فردیيّتي‌نين هامي‌نين آديندان دانيشماق واسيطه‌سيدير. حتّا عادي آداملار "يالان اولماسين" دئيه سؤزه باشلايير، بونونلادا صؤحبتينه شيرينليک قاتير. بديعي يالاندا اينسانليغا بؤيوک حؤرمت، اينصاف، اينام و معنويات مورگوله‌يير.

قایناق:

525-جي قزئت.- 2012.- 23 اييون.- س.28.

کؤچورن: عباس ائلچین

 


آچار سؤزلر: محمد فوضولی
يازان : عباس ائلچین شنبه ۱۳۹۶/۱۱/۲۱ |