اويغور تورکلرينده فولکلور و ادبیاتين اينکيشافي

یازان: علی شامیل

کؤچورن:عباس ائلچین 

   اؤزت:

   چين خالق رئسپوبليکاسي نين شینجان -اويغور موختار رايونونو (شينجان اويغور آوتونوم رايونلوک) آذربايجاندان تخمينن دؤرد مين کيلومئترليک بير مسافه آييرير. عئيني سويدان اولدوغوموزا گؤره مي، يوخسا تاريخين گئديشيندنمي اوخشار طالعيي ياشاييريق. علاقه لريميز زامانين سورعتييله آياقلاشماسا دا، قان يادداشي سايه سينده هله ده ادبي اثرلريميزين آدلاريندا، مؤوضولاريندا بير اوخشارليق وار. توپونيم و شخص آدلاريميزين دا بؤيوک بير حيصه سي عئينيدير.  

  بو گون چينده ياشايان سويداشلاريميز اويغور، بيز ايسه آذربايجانلي آدلانيريق. هر بيريميزين ده آيريجا (آز قالا بير-بيريندن تدريج اولونموش) تاريخي، ادبيات تاريخي، ديل تاريخي و س. ياراديليب. اصلينده، 20-جي يوز ايله دک آذربايجان تورکلري نين ادبياتي عوثمانلي تورکلري نين ادبياتيندان نه قدر فرقلنيرديسه، اويغورلارين ياراتديغي ادبي اثرلر ده اؤزبکلرينکيندن بير او قدر فرقله نيردي. اونا گؤره ده بونلار داها چوخ اوغوز و جيغاتاي آدييلا آدلانديريليرديلار. بو ايکي قروپ آراسيندا ائله جيدي فرق ده يوخ ايدي. حتّی 19-جو يوز ايلده ياشاميش شاعيرلريميزين اثرلري آراسيندا جيغاتاي تورکجه سينده يازيلميش نومونه لره راست گلينديگي کيمي، اؤزبکيستاندا ياشاميش شاعيرلر ده 20-جي يوز ايله دک اوغوز تورکجه سينده ده قلملريني سيناميشلار. 

  دونيادا باش وئرن سياسي حاديثه لر، بيزلري تاثير آلتينا آلان دؤولتلرين استراتئقلري نين حاضيرلاديغي چوخ سايلي پلانلار ايسه بو فرقي آرتيرماغا خيدمت ائديردي. بئله ليکله، اويغور فولکلورو، ادبیاتي، اويغور نثری، اويغور پوئزییاسی، اويغور درامچيليغي و س. تئرمينلر مئيدانا گلدي. اويغور اديبلري روس تاثيري آلتيندا قالان قارداشلاري آراجيليغي ايله و يا شخصن روسييا واسيطه سيله دونيانين اينکيشافيني ايزله يرک آوروپا ادبياتيندان گلمه ژانرلاري دا منيمسه ديلر. چاغداش اويغور درامچيليغي، اويغور تئاتري بئله جه فورمالاشدي و شؤهرت قازاندي. حاضيردا اويغور ديلي و ادبياتي چينين شینجان-اويغور موختار رايونوندا، قازاخيستاندا و اؤزبکيستاندا اينکيشاف ائدير. چينين قوزئيينده بيزيمله عئيني ديل عاييله سينه منسوب اولان خالقلاردان اويغور، قازاخ، قيرغيز، تاتار، اؤزبک، سالور و ساري اويغور تورکلري ياشاييرلار.  

  مقاله ده اويغور فولکلوروندان و يازيلي ادبياتيندان دانيشيلاجاق. بو ادبياتين عبدالرحیم نیزاری (1776-1849)، صادیر پَلواني (1798-1871)، توردوش آخون قريبي (19-جو يوزايل)، نوروز آخون ضیایی (19-جو يوزايل)، بيلال ناظیم (1824-99)، عبدالخالیق اويغور (1901-33)، موللا شاکير (1825-98)، آرمييا نيمشئهيت (1906-72)، زونون قديري (1911-89)، احمد ضییاتي (1913-89)، لطف اله مُطلیپ (1922-45)، خئوير تؤمور (1922-91)، عبدالرحیم اؤتکور (1923)، تورقون آلماس (1924)، عبدالکریم خوجا (1928-88)، طیبجان علی یوپ(1930-89)، محمدجان صاديق (1934)، عبدو شکور محمدامین (1934-95)، قييوم توردي (1937-97)، زوردون صابیر (1937-98)، قوربان بارات (1939)، محمدعلی زونون (1939)، محمدجان راشيدين (1940)، احد توردي (1940)، بوغدا عبدالله (1941)، جلال الدین بهرام(1942)، تورسون يونوس (1942)، روزي ساييت (1943-2001)، امین احمدی (1944)، محمدامین هوشور (1944)، تورسونجان ليتيپ (1945)، توختي آيوپ (1945)، محمد عوثمانجان ساووت (1946)، نورمحمد توختي (1949)، عبدالله ساووت (1950)، احمد امین(1950) ايبايدوللا ايبراهيم (1951)، محمد باغراش (1952)، خاليده ايسرایيل (1952)، اختم عؤمر (1963) و ب. نوماينده لري اويغور ديلي نين زنگينلشمه سي و ايجتيماعي فيکرين فورمالاشماسي اوچون آز ايش گؤرمه ميشلر.  

  آچار سؤزلر: شینجان-اويغور، ادبيات، فولکلور، چاغداش درامچيليق، تئاتر، اوپئرا 

  گيريش 

  پئکينين 90 کيلومئترليگينده کي چين سدديندن تا خزر دنيزينه دک اولان بؤلگه يوزايللر بويو جوغرافي مکان کيمي تورکوستان آدلانديريلميشدير. تورکوستاني سيبير، چين، موغولیستان، افغانيستان، پاکيستان، هينديستان، ايران و س. اراضيلر چئورله يير. تورکوستان دوغو و باتي تورکوستانا، اونلار دا، اؤز نؤوبه سينده، داها کيچيک بؤلوملره آيريلير. بو بؤلوملرين ده هر بيرينين اؤز آدي وار. تاريخين موختليف چاغلاريندا بورادا نئچه-نئچه دؤولتلر، ايمپئرييالار يارانميش، اينکيشاف ائتميش و چؤکموشدور. بؤلگه ده آپاريجي و حاکيم خالق تورکلر اولدوغوندان ياراديلميش زنگين ادبیاتا دا اورتاق تورک ادبياتي نين بير پارچاسي کيمي باخيلماليدير.  

  بو دا تصادوفي دئييلدي. تورکلرين حربي، سياسي، مدني چؤکوشو گوجله نن قونشو خالقلارين يوکسه ليشي ايله عئيني ايللره تصادوف ائدير. ميلادي اون ايکينجی يوزيلده چينگيزخانين ياراتديغي قودرتلي ايمپئرييانين اسارتينه دوشن چين دؤولتي سونرادان مينق سولاله سيني حاکيميته گتيرمکله (1368-1644) موستقيلليگيني برپا ائتميش اولدو. اون يئددينجی يوزايلده اؤلکه ني بوروموش کندلي عوصيانلاري مرکزي حاکيميتي لاخلاتدي و دؤولتي داغيلماق تهلوکه سي قارشيسيندا قويدو. عوصیانلاري ياتيرماق اوچون دعوت اولونموش مانجور حاکيملري چينده قينق (چينق اوخونور) سولاله سي نين حاکيميتيني (1644-1911) قورا بيلديلر. 

  1759- جي ايلده چين-مانچو حؤکومتي دوغو تورکوستان تورپاقلاريني ايشغال ائده رک ايلي بؤلگه سينده مينلرله اوشاغي، قوجاني، قاديني، بير سؤزله، ساواشدا ايشتيراک ائده بيلمه ین اينساني اؤلدورموش، يوز مينلرله اينسانين ايسه ماليني-مولکونو موصاديره ائديب سورگونه گؤندرميشدي. 1840-جي ايلده ده بؤيوک بريتانييانين چينه قوشون يئريتمه سي مرکزي حاکيميتي ضعيفلتميشدير. اينگيليسلره مغلوب اولماسينا باخماياراق چين-مانچو حؤکومتي يالنيز دوغو تورکوستاني دئييل، ايشغال ائتديگي باشقا دؤولتلري و خالقلاري اسارتدن آزاد ائتمه دي (دونيا دؤولتلري، 1999:203). 

  1864-جي ايلده چين اسارتيندن قورتولماغا جان آتان دوغو تورکوستانليلار ياکوپ بيين اؤندرليگي ايله  " شرقي تورکوستان ايسلام دؤولتي " ني قورا بيلديلر. لاکين بو دؤولتين عؤمرو او قدر ده اوزون اولمادي. 1877-جي ايلده ياکوپ بَيين غفلتن اؤلوموندن سونرا تاخت-تاج اوغروندا گئدن ساواشلار اؤلکه نين پارچالانماسينا و يئنيدن ايشغال آلتينا دوشمه سينه سبب اولدو.  

  چين ايمپئراتورونون 1884-جي ايل نويابرين 18-ده وئرديگي امرله دوغو تورکوستانا چينين 19-جو ويلايتي -سينجيانق، شينجانق و يا خينژيانق آدي وئريلميشدير کي، بو دا حاکيم چينليلرين ديلينده  " يئني سرحد " ،  " يئني خط " ،  " يئني قازانيلان يئر "  آنلاميندادير. (اسئ، 1984:452، 9-جو جيلد، جئنگيز، 1997:1405).

1826-1819 جي ايللرده دوغو تورکوستاندا جاهانگير خانين باشچيليغي ايله خالق مانچور منشالي چينق سولاله سي نين حاکيميييتينه قارشي عوصيان قالديراندا قاراباغدا، ايرواندا، گنجه ده عباس ميرزه نين باشچيليق ائتديگي حربي حيصه لر ده روس اوردوسونا قارشي ووروشوردو. 1830، 1831-جي ايلده جار-بالاکني، 1831-جي ايلده لنکراني، 1837-1838-جي ايللرده شکي و قوباني، 1829-1861-جي ايللرده شئيخ شاميلين باشچيليغي ايله قافقازي بوروموش عوصيانلار ايله دوغو تورکوستاندا 1830-جو ايلده يوسوپ خوجانين، 1846-جي ايلده محمدامین خوجانين، 1855-جي ايلده ولي خان تؤره نين باشچيليق ائتديگي عوصيانلار بير-بيرلرينه چوخ بنزه يير (تورکلوک، 1991:21). 1864-1872-جي ايللرده کي  قانسو عوصياني، 1895-جي ايلده شانسيده کي  سالورلارين عوصيانلاري 19-جو يوزيلليکده ده چين موستملکه چيلرينه قارشي موباريزه نين داوام ائتديگيندن خبر وئرير.  

  1894-جو ايلده ياپونييا چينه ساواش ائلان ائتدي. بو ساواشدا نينکي ياپونييا چينين بير سيرا ايالتلريني اؤز تاثير دايره سينه سالدي، حتّی آلمانييا، فرانسا، بؤيوک بريتانييا و چار روسيياسي چينين بير سيرا اراضيلريني  " ايجرا "  آدي آلتيندا اله کئچيرميشديلر ASE) ، 1984:352، 10-جو جيلد).  

1913-1911 -جو ايللرده کي  شين-خاي اينقيلابي چينق سولاله سيني دئويردي و چين ايمپئراتورولوغونا سون قويدو.1912-جي ايلده چينده رئسپوبليکا ائلان اولوندو. دوغو تورکوستان يئنه ده چينين موستملکه سي اولاراق قالدي. ايکينجي مانچو ايستيلاسي آدلانديريلان بو حاديثه لردن سونرا بؤلگه نين حاکيميتيني والي اله کئچيردي. لاکين خالق هئچ ده چينلي والي نين حاکيميتيله راضيلاشمادي.  

  ايکي سوپئر گوجون - روسييا و بؤيوک بريتانيانين اوستاليقلا قوردوغو ديپلوماتيک علاقه لر و گوجلو سيياست نتيجه سينده قاشقار خانليغي 1914-جو ايله قدر ياشاميش، ان اؤنمليسي ايسه قاشقار حؤکومتي عوثمانلي سولطاني عبدالحمید آدينا خوطبه لر اوخوتماقلا بيرليکده اونون آدينا سيککه لر کسديرميشدير. 

  1917 -جي ايلده ايکينجی چار نيکولايين تاختدان سالينماسي دوغو تورکوستانليلارين حاکيميت علئيهينه تشکيلاتلانماسيني سورعتلنديرير. يئني يارانميش سووئت حؤکومتي ده بؤلگه ني تاثير دايره سينه سالماق اوچون گيزلي پلانلار حاضيرلايير. 

  1927-1925-جي ايللر اينقيلابي چانکايشي (جانق-جيئ-شي) باشدا اولماقلا قووميندانق (چين ديلينده سياسي پارتييا دئمکدير -ه.ش.) چين ميللي پارتيياسي نين حاکيميته گلمه سيله باشا چاتدي. 1931-جي ايلده ايسه ياپونييا چينين قوزئي-دوغوسونو، مانجوريياني، داخيلي موغولیستانين و قوزئي چينين بعضي رايونلاريني ايشغال ائتميشدي. 1938-جي ايلده ايسه ياپون قوشونلاري چينين قوزئييني بوتؤولوکده، مرکزي چينين خئيلي حيصه سيني و گونئي چينين موهوم رايونلاريني اله کئچيرميشدي. 

  بولشئويکلر ايسه حاکيميتي اله آلديقدان سونرا گونئيه و دوغويا دوغرو يوروش ائديب تورکلرين ياشاديقلاري بؤلگه لري ايشغال ائده رک کئچميش روسييا ايمپئريياسي نين سرحدلريني برپا ائتمه يه چاليشيرديلار. اونلار هله ضعیف اولمالارينا باخماياراق ياپونييانين دوغو تورکوستاني، چيني ايشغال ائده رک گوجلنمه سيني ایسته میرديلر. وار گوجلري ايله چينه يارديم ائديرديلر. SSRİ چينه سیلاح، حربي تئخنيکا، دؤيوش سورساتي و ب. ماتئرياللار وئرير، اورا اؤزونون حربي و مولکي موتخصيصلريني گؤندريردي. ياپون ايشغالچيلارينا قارشي تسليمچيليک مؤوقئعيي توتان قوميندانقچيلار دوغو تورکوستانليلارين حاقلی طلبلريني غدارليقلا قارشيلايير، سیلاح گوجونه خالق حرکاتيني ياتيريرديلار. 

  بير-بيريندن چوخ-چوخ اوزاقدا اولان ايکي دؤولت عئيني واختدا تورک بؤلگه لرينه باسقين ائدير، يئني تورپاقلار اله کئچيريرديلر. تورکوستاندا باسماچي حرکاتي سووئتلره آغير ضربه لر وورور، دوغو تورکوستانليلار ايسه موستقيل دؤولتلريني قورماغا جان آتيرديلار. 1931-جي ايلين فئورال آييندا قومول ويلايتينده خوجا نيياز حاجي و ساليه دورغانين اؤندرليگي ايله خالق چين-شو-ژئنين (1928-1933) حاکيمييتينه قارشي عوصيان قالديردي. عوصيان دالغاسي سورتله اؤلکه ني بورودو. 1933-جو ايلين نويابرين 12-ده قاشقاردا دوغو تورکوستان ايسلام جومهوريتي ائلان ائديلدي (قاشقارلي، 1992:19).  

  لاکين قورولان بو دؤولتين عؤمرو اوزون اولمادي. 1934-1944-جو ايللر آراسيندا سووئتلر دوغو تورکوستاني اؤز تاثير دايره سينده ساخلاماق، اوندان ياپونييايا و چينين بعضي دايره لرينه تاثير واسيطه سي کيمي ايستيفاده ائتمک اوچون ديپلوماتيک واسيطه لردن و سیلاحلي قوووه لردن ايستيفاده ائديردي.  

  1937-جي ايلده SSRİ ايله چين آراسيندا باغلانميش آندلاشما دوغو تورکوستان ايسلام جومهوريتي نين لغو ائديلمه سيله نتيجه له نير. خالق کوتله لري ايسه بو موقاويله نين شرطلري ايله راضيلاشميردي. اؤلکه نين موختليف بؤلگه لرينده ايطاعت سيزليک، سیلاحلي عوصيانلار داوام ائديردي.  

  1938-جي ايلين سونلاريندا موقاويمت حرکاتي داها دا گوجله نيردي. خالقين ايراده سيني قيرماق اوچون اولمازين غدارليغينا ال آتيلدي. باي ميرزا هاييت يازير کي، قاشقاردا پوليس ايداره سينه رهبرليک ائدن سووئت وطنداشي ماولانوو بير گونده 6.000 نفري گوللله دير، 300000 -دن چوخ دوغو تورکوستانليني حبس ائتديرير و 10000-دن چوخ عاييله نين ماليني موصاديره ائديلمه سي حاقيندا امير وئرير. (هاييت ب.، 1995:322-330). 

  زوراکيليغا، کوتلوي حبسلره، سورگونلره، بؤلگه يه چين ليلرين يئرلشديريلمه سينه باخماياراق خالقين ناراضیليغي سنگيمک بيلمه ميشدي. سووئتلر ده خالقين بو ناراضیليغيندان ايستيفاده ائده رک اؤلکه ده قاريشيقليغي داها دا درينلشديرير، چيني اؤز تاثير دايره سينه سالماق ايسته ييردي. داغلاردا و ماغارالاردا گيزلنه رک سیلاحلي قوووه لريني فورمالاشديران، حؤکومته قارشي پارتيزان ساواشي تشکيل ائدن چين کومونيستلري دوغو تورکوستانداکي حاکيميييتدن ناراضی قوووه لري دستکله يير، اونلاردان اؤز خئييرلرينه ايستيفاده ائتمه يه چاليشيرديلار. 

  1944-جو ايلين اييولوندا ايلي بؤلگه سينده-قولجادا علي خان تؤره نين باشچيليغي ايله چينليلره قارشي يئنيدن آزادليق ساواشي باشلادي و  بو ساواش قلبه ايله باشا چاتدي. 1944-جي ايلين آوقوستون 7-ده  " دوغو تورکوستان جومهوريتي " نين قورولدوغو ائلان ائديلدي و حؤکومت باشچيسي علي خان تؤره سئچيلدي. لاکين بين الخالق گوجلر يئني حؤکومتي تانيماق ايستمه ديلر.  

  SSRİ موتتفيقلري نين راضيليغيني آلدي کي، فاشيست آلمانيياسي اوزرينده غلبه دن سونرا قوشونلاريني مانجورييادان کئچيريب ياپونييايا قارشي ساواشا گؤندرسين. بو، اصلينده، سووئتلرين چيني تاثير دايره سينه سالماسي دئمک ايدي. سووئت قوشونلاري آلمانييانين موتتفيقي ياپونييا اوزرينه حرکت ائدنده چين کومونيستلري ده سیلاح گوجونه حاکيميتي اله آلديلار. 

   سووئتلر ايله يئني قورولموش چين حؤکومتي آراسيندا سيخ امکداشليق ياراندي، حربي و ايقتيصادي، سياسي موقاويله لر باغلاندي. سووئتلرين داها دوغو تورکوستان حؤکومتينه و بير زامان دستکله ديگي دئموکراتيک قوووه لره احتيياجي قالمادي. چين کوممونيستلري ده SSRİ کيمي حربي قودرتلي، ايکينجي دونيا ساواشيندان قاليب چيخميش بير دؤولته آرخالانديغيندان دوغو تورکوستانين موستقيلليگيني ايسته ين کومونيستلرله امکداشليغي دوشمنچيلیگه چئويردي. 

  هر ايکي دؤولتين تضييقي آلتيندا 1945-جي ايلين اوکتيابرين 22-ده اورومچي ده دانيشيقلار آپاريلدي. زور دورومدا قالان گنج دوغو تورکوستان حؤکومتي نين رهبرلري حاکيميتي چينليلرله بؤلوشمه يه راضيلاشدي. بئله جه، 1946-جي ايلده چينليلردن و دوغو تورکوستانليلاردان قورولان شریکلي حؤکومتين باشينا چانق چيه-چونق گتيريلدي. 

  لاکين بو حؤکومت ده اؤلکه ده استَبیلیگه نايل اولا بيلمه دي. چونکي چينلي عسگر و ظابيطلر خالقا اولمازين ظولم ائدير، چينلي مأمورلار ايسه موسلمانلارين موستقيللیگه جان آتماسي نين قارشيسيني زور گوجونه آلماق، بؤلگه ني موستملکه کيمي ايداره ائتمک ايسته ييرديلر.  

    " دوغو تورکيستان جومهورييئتي نين جومهورباشقانليغينا علي خان تؤره، جومهورباشقاني يارديمچيليغينا حاکيم بي هوجا، گئنئل سئکرئتئرليگينه عبدالرئوف محسون گئتيريلدي. دوغو تورکوستان جومهورييتي دؤولت کونسئيي نين 17 کيشيليک اويه سي سئچيلدي. باخانليقلار تاسيس ائديلدي و باخانلارين تعييني ياپيلدي... بو تاريخی توپلانتيدا يئنه گونلوک  " شرقي تورکيستان قزئته سی " ني نشرائتمک قراره آليندي "  (قاشقارلي، 1993:32). 

   1941-جي ايلين آوقوستوندا سووئت قوشونلاري نين ايرانا داخيل اولماسي ايله گونئي آذربايجاندا ميللي حرکات گوجلندي و نتيجه ده 1945-جي ايلده س.ج.پيشه وري نين باشچيليغي ايله يئني حؤکومت تشکيل ائديلدي.  

  گؤردويوموز کيمي، دوغو تورکوستاندا دا هر شئي گونئي آذربايجانداکينا اوخشار شکيلده جريان ائتديگيندن تفصيلاتا وارماغا احتيياج دويموروق. چونکي سسئناري عئيني ايدي. هر ايکي بؤلگه ده روسييا استراتئقلري تورکلرين ميللي حيسسلريندن مهارتله فايدالانيرديلار.  

  1946-جي ايلين دئکابريندا شاه اوردولاري گونئي آذربايجاندا قورولموش دؤولتين وارليغينا سون قويور و رهبرلري، فعاللاري سووئتلر بيرليگينه گتيريلير. گونئي آذربايجاندا قورولموش، ميللي حؤکومتين رهبري س.ج.پيشه وري 1947-جي ايلده قوزئي آذربايجاندا آوتوموبيل قضاسي آدي ايله اؤلدورولدويو کيمي،  " دوغو تورکيستان جومهورييئتي نين اساسلي ليدئرلريندن رئيس احمدجان قاسیمی، ميللي قورتولوش اوردوسونون کوموتاني گئنئرال ايسحاق بئي، کوموتان يارديمجيسي گئنئرال دليل کان، ميللي قورتولوش اوردوسونون سياسي کوميسئري عبدالکريم عباس کیمی کيشيلرين پئکنه وارديکدان سونرا ماو-زئ-دونگ وئ چين کومونيستلئري نين دوغو تورکيستان مسله سينده کي فيکيرلرينه  " ائوئت "  دئمه سيني ايسته ديلر. آما احمدجان قاسیمی، ايسحاق بئي، دليل کانلار استالينين تؤوصیه لرینی نازيک بير اوسلوبلا ردد ائدرک، پئکنده چين کومونيست ليدئرلريندن دوغو تورکيستانا دؤولت استاتوسو و باغيمسيزليق ایسته یه جکلرینی بيلديرديلر. سونوندا استالين ايلئ ماو-زئ-دونگ گيزلي آنلاشاراق «اوچاق قضاسی» سوسو وئره رک اونلاري يوخ ائتديلر... 

  سووئتلر بيرليگي نين دستگي ایله قيزيل چين اوردوسو دوغو تورکيستاني ائکيم 1949 تاريخينده ايشغال ائتدی "  (قاشقارلي، 1993:36). 

  دوغو تورکوستانين سون يوزايلليکلرينه قيسا بير نظر سالماميزين سببي خالقي نين آزادليغي و موستقيلليگي اوغروندا موباريزه آپاران ايجتيماعي-سياسي خاديملرين ميلتي نين معاريفلنمه سي اوچون فولکلوردان، ادبياتدان ايستيفاده ائتديکلريني، بديعي ياراديجيليقلا مشغول اولدوقلاريني، پيئسلر يازديقلاريني ديقته چاتديرماقدير. 

  *** 

  آوروپانين اويغورلارا ماراغي 1878-جي ايلده رئگئل هئيتي نين سفريندن سونرا باشلادي. تکله مه کان چؤلونده کي  خارابا شهرلر تاريخچيلرين ده، ائتنوقرافلارين دا، کولتورولوقلارين دا، فولکلورچولارين دا ديقتيني اؤزونه چکدي. اينگيليس ظابيطي بووئرين 1890-جي ايلده کوچا خاراباليقلاريندان تاپيلميش ميلادي 4-جو يوزيللیگه عاييد اليازمالاري ساتين آلاراق آوروپايا آپارماسي دونيانين مشهور آراشديريجيلاري نين ديقتي نين بؤلگه يه يؤنلمه سينه سبب اولدو.  

  آلمانلاردان قرونوئدئلدين(Qrünvedeld) 1902-1903، 1905-1907-جي ايللرده کي ، و.لئ جوکون(V.Le Cokun) 1904-1906، 1913-1914-جو ايللرده کي ، اينگيليسلردن آورئل ستئي نين(Aurel Steinin) 1900-1901، 1906-1908، 1913-1916-جي ايللرده کي  اوچ سفري، فرانسيزلاردان پئلليوتون(Pelliotun) 1906-1909-جو ايللرده کي  سفري بؤلگه يه ماراغي داها دا آرتيردي. ياپونلاردان اوتانيف و هئدي نين جوغرافي آراشديرمالاري اوزوندن روسلاردان کوزلو-رووورووسکي(Rovorovski)، اولدئنبورقون(Oldenburq) يازيلاري 20-جي يوزيلده دونيا علميني سانکي سيلکله دي. بؤلگه دن آپاريلان فرئسکلر، يازيلار، هئيکللر دونيا موزه لريني بزه دي.(الماز حسن قيزي،)  

  آذربايجاندا ايسه اويغور فولکلورونا ماراق سووئت حاکيميتي ايللرينده باشلاميشدير. سئنزورا فولکلورون، ادبياتين، تاريخين عوموم تورک کونتئکستينده آراشديريلماسينا ايجازه وئرمه سه  ده آذربايجان فولکلورونون تاريخيندن سؤز آچان آراشديريجيلاردان واقيف ولي يئو  " آذربايجان فولکلورو " (1985)، کاميل ولي يئو  " داستان پوئتيکاسي "  (1989)، پناه خليلوو  " تورک خالقلاري نين و شرقي اسلاويانلارين ادبياتي "  (1994)، نيظامي جعفروو  " ائپوسدان کيتابا "  (1999)، آزاد نبي يئو  " آذربايجان شيفاهي خالق ادبیاتي "  (2002) کيتابلاريندا، ائلجه ده آلماز حسن قيزي نين قطيبه واقيف قيزي، ووقار عؤمر اوغلو اؤز مقاله لرينده اويغور فولکلوروندان و مدنيييتيندن گئنيش بحث ائتميشلر.  

    

1. اويغور فولکلورو  

  اويغورلارين فولکلورو زنگين اولماقلا ياناشي ژانر الوانليغي ايله ده سئچيلير. اونا گؤره ده قونشو خالقلارين فولکلورونا، ادبیاتينا، تفککورونه ده گوجلو تاثير گؤسترميشدير. عوموم تورک فولکلورونا عاييد ائديلن بير سيرا نومونه لرين قديم چين و فارس قايناقلاريندا قورونوب ساخلانماسي دا دئديکلريميزه ان باريز نومونه اولا بيلر.  

  ميفلر  

  خالقلاريميزين مين ايلليکلرين آرخاسينداکي دونياگؤروشونو اؤيرنمک باخيميندان ميفلر اولدوقجا ديرلي اينفورماسييالاري اؤزونده قورويوب ساخلايا بيلميشدير. ديني-ميفولوژ سيستئمين، اينانجلارين، اسکي دؤور دونياگؤروشلري نين گونوموزه دک گليب چاتماسيندا داستانلارين، افسانه لرين، ناغيللارين و خالق شئعيري نين خوصوصي يئري وار. بو ژانرلارا تورک خالقلاري نين فولکلوروندا کيفايت قدر راست گلمک اولور. اويغورلارين توپلاييب چاپ ائتديرديگي ميفلرين اکثريتي باشقا تورک خالقلاريندان توپلانميش ميفلرلين اوخشاري و يا واريانتلاريدير. بونلار دا بير داها عئيني کؤکدن شاخه لنديگيميزدن خبر وئرير.  

  اويغور ميفلرينده قادين قهرمانلاردان بيري اوماي آنادير. اوماي تورک ميفولوژي سيستئمينده يئر آلان اؤنملي تانريلاردان بيريدير. تورک ميفولوگيياسيندا  " تانري "  گؤيله يئرين بيرليگي شکلينده دوشونولن ايلاهي دوزنله و بو دوزه ني ياراديب ياشادان اولو گوجله باغلي اولان گوج کيمي تصوير ائديلير. اويغورلارداکي  " يئر و ايلاهي اؤکوز " ، قازاخلارداکي  " گؤي نئجه يوکسلدي " ، سالورلارداکي  " خودانين گؤي و يئري اوفوره رک ياراتماسي " ، تويقونلارداکي  " گؤي ايله يئرين يارانيشي " ، موغوللارداکي  " گؤي ايله يئرين يارانيشي "  و ب. يئر ايله گؤيون بير اولدوغو، اونلارين سونرادان آيريلديغي ايله باغلي ميفلردير.  

  ميشئر تاتارلاري  " اقربا "  (توقانکاي)،  " قارداش "  (قاريندئش کئي) کيمي چوخ ياخين قوهوملارا  " آميي(amıy) "  دئييرلر. بو سؤز آذربايجاندا آتانين قارداشي - عمي کيمي ايشله ديلير. بونون اومايلا (يماي، آميي) باغليليغي حاقيندا بير سيرا ماراقلي آراشديرمالار واردير. تاتار عاليمي ن. ايسئنبئت  " آما " ،  " ائمئ " ،  " ايمي " ، ائمئجي " ،  " ائمئجئک " ،  " ايمچئک "  کلمه لري نين کؤکونده ده  " آناليق "  آنلامي نين اولدوغونو و اونلارين هاميسي نين دا اسکي آناخاقانليق دوورونون ايزلريني اؤزونده ياشاتديغيني يازير (تاتار ميفلاري، 1996: 25-26). 

  1. عاليم جان عنایت و آدم اؤگئر  " اويغور تورکلئري نين ميتولوژيک، دينی و تاریخی قادين قهرامانلاري اوزه رینه "  مقاله سينده اويغورلارين  " اسما پري "  ميفيندن سؤز آچارکن يازيرلار:  " گؤي اوزو ملکلري نين پاديشاهي بوتون ملکلردن گؤزل ايميش و گؤي اوزونون يئددينجي قاتيندا ياشایيرميش. طبيعتده باش وئرنلر بو ملگين احوالينداکي دييشمه لردن آسيلي ايميش. يعني بو ملک گؤزونو آچاندا گون دوغار، بوتون دونيا ايشيقلانار، گؤزونو يوماندا، يعني ياتاندا بوتون دونيا قارانليغا بورونر، آغلاياندا ياغيش ياغار، گولنده قار ياغار، آغزيني آچاندا توفان قوپار، نفس آلاندا يئل اثر، قاشيني چاتسا هاوا پوزولور، حيرصلننده زلزله اولار، قاشيني اويناتسا گؤي قورشاغي مئيدانا گليرميش. بونا گؤره اونا اسما پري دئييرلرميش. "  بوراداکي  " اسما پري " ، يعني  " گؤيلرين پريسي "  گؤي تانريدان باشقا بير شئي دئييلدير. (عالیم جان عنایت و آدم اؤگئر، 2009، 4/3)

  اسما پري ايله ميفولوژي آنا آراسينداکي باغليليق آچيق-آشکاردير. اگر يئر ايله گؤيون باشلانغيجدا بير اولدوغو حاقينداکي گؤروش دوغرو ايسه، گؤي ايله يئرين آيريلماسي ايله، اصلينده، تک اولان اولو آنا و يا ميفولوژي آنا گؤي تانري و يئر-سو تانريسي اولاراق ايکييه آيريلميش اولماليدير. او زامان گؤي تانري و يئر-سو تانريسي نين اولو آنا / ميفولوژي آنا (آنا ياياچي) کيمي هم ياراديجي، هم يوخ ائديجي، هم حيات وئريجي، هم اؤلدوروجو، هم وئريجي، هم آليجي خوصوصيتلري اورتاق کؤکه دايانير. ياراديجي گؤي تانريدان گونش تانري، آي تانري، اولديز تانريسي، اولگئن، کايراخان؛ يئر-سو تانريسيندان اوماي/ماي ائنئ/پايانا/بايانا/ايييسيت، داغ، چاي و مئشه اَيلير اورتايا چيخميشدير. يوخ ائديجي گؤي تانريدان ايلديريم تانريسي، سيمسئک تانريسي، اژدها، ائرليک؛ يئر-سو تانريسيندان آلباستي /ال قاريسي / يالماووز / جئلبئگئن / مئستان کئمپير / قارا اوماي اورتايا چيخميشدير. بوتون بو تانريلار، ايلاهلار و اَيه لر، اولو آنا / ميفولوژي آنانين هم ياراديجي هم يوخ ائديجي، هم ياشام وئريجي، هم اؤلدوروجو، هم ائرکک، هم ديشي خوصوصيتلريني داشييير. يئر-سو تانريسيندان بيري اولان اوماي دا هم قورويوجو (اغ اوماي)، هم يوخ ائديجي اؤلوم ملگي (قارا اوماي) فونکسيياسينا صاحیبدير. اوماي تورک ميفولوژي سيستئمينده يالنيز قادين و اوشاقلارين قورويوجوسو دئييل، عئيني زاماندا حئيوانلارين، قبيله نين ده قورويوجوسودور. اونون بو قورويوجولوق فونکسيياسي، عئيني زاماندا، اونون قهرمان، ساواشچي يؤنونه ده ايشارت ائدير. 

2.اويغور تورکلري نين اوماي سئوگي ايلاهي، حاميله  قادينلارين تاپينديقلاري ايلاه و کيچيک اوشاقلاري قورويان ايلاه اولاراق آنلاديلماقدادير: " عالمين اوزري ياراديجي تانري نين ياشاديغي يئر اولوب، نورلو و پارلاق بير مکانميش. اوستده کي  پارلاق مکان ايله آلتداکي قارانليق يئر آراسيندا اوماي وارميش. او، اؤولادلارينا تورپاق و سو وئرن  " باخت ايلاهي " اولاراق بيلينيرميش.  " اوماي ايلاهه " ، عئيني زاماندا سئوگي ايلاهي، حاميله  قادينلارين تاپينديقلاري ايلاه و کيچيک اوشاقلاري قورويان ايلاه اولاراق دا قبول ائديليرميش. "  (عالیم جان عنایت و آدم اؤگئر، 2009، 4/3)

  ديني-ميفولوژي وارليق اولان اومايين قورويوجو و بو وظيفه نين قارشيليغي اولان قهرمانليق و دؤيوشچولوک فونکسيياسي خالق ادبياتي نين موختليف ژانرلاريندا فرقلي شکيللرده ايشلنميش، شاخه لنميش و زنگينلشديريلميشدير. اويغورلار آراسيندا موختليف کرامتلري ايله خاطيرلانان قادين قهرمانلاردان امچک خوجام حاقينداکي افسانه ده اونون ايزلريني گؤرمک اولار. امچک خوجامين تورفانين توکسون قصبه سينده قبري وار. بورايا اينسانلار، خوصوصن ده دؤشونده خسته ليگي اولان، سودو آز و يا هئچ اولمايان قادينلار زيارته گليرلر. آراشديريجيلارين فيکرينجه، بو زيارتين کؤکونده تاريخي قهرمانا سايغيدان چوخ اويغورلاردا اوماي آنايا اينانجين ياشاماسي دورور.  

   اويغورلار آراسيندا ياد ائللي ايشغالچيلارا موقاويمت گؤسترن قادينلار حاقيندا دا ماراقلي افسانه لر واردير کي، آراشديريجيلار اونلاردا دا اومايين ايزلري نين اولدوغونو يازيرلار. خالق آراسيندا گئنيش ياييلميش  " بووي رابيا (Büvi Rabia)حاقيندا "  افسانه ني  و  " آنا قوووق حاقيندا "  افسانه ني بونا ميثال گؤسترمک اولار.  

  اويغورلارين  " آنا کوووک حاککيده "  آدلي افسانه سينده کي  قيزيلچي خانيم اوماي آناني خاطيرلاتماقدادير. قيزيلچي خانيم  " گونش ايله ياريشان " ،  " آيدان گئري قالمايان گؤزلليگي " ،  " ساواشدا کيشي کيمي گئيينمه سي " ،  " جسور " ،  " چئويک " ،  " باهادير " ،  " ايگيد "  اؤزلليگي،  " قيليچ "  و  " ميزراق "  ايشلتمه سي، دوعاسي نين قبول اولوب  " يئرين ياريلماسي "  و  " اونو قوينونا آلماسي "  کيمي ائپيتئتلرله تقديم ائديلير کي، بونلارين دا چوخو اوماي آنادا وار. 

  موسلمان اويغورلارين بودديستلرله آپارديقلاري دؤيوشدن بحث ائدن افسانه لرده ده قادين قهرمانلارين تصويرينده اوماي آنانين ايزلري گؤرونور. 

    

 1.2. داستانلار 

  آراشديريجيلار اويغورلاري تورک خالقلاري آراسيندا ايلک اوتوراق حياتا کئچنلردن ساييرلار. تورک سويونون ان قديم آبيده لري حساب ائديلن  " تؤرگيش "  و  " کؤچ "  داستانلاري اويغورلارين قديم اينانج و تصوورلريني، بو ائتنوسون يارانما تاريخيني پوئتيک ديلله ايفاده ائدن ميفيک داستانلار ساييلير.  " کؤچ "  دئمک اولار کي،  " تؤرگيش " دن سونراکي حاديثه لري اؤزونده عکس ائتديرير. بعضي آراشديريجيلار ايسه هر ايکي متني بؤيوک بير اويغور داستاني نين پارچالاري حساب ائديرلر. هر ايکي داستانين تورکجه متنلري گونوموزه دک گليب چاتماميشدير. داستانلارين متنلري چين و ايران منبعلريندن آلينميشدير. 13-14-جو يوزيللرده يارانان  " چينگيزنامه "  (چينگيز خان) داستانيندا دا  " تؤرگيش "  و  " کؤچ "  داستانلاري ايله اوخشار موتيولر واردير. 

  اويغورلارين توپلاييب چاپ ائتديرديکلري داستانلارين اکثريتي تورک خالقلاري نين، خوصوصن ده اوغوز تورکلري نين آراسيندا دا گئنيش ياييلميشدير. اونلارين  " غريب ايله شاه صنم " ،  " طاهير ايله زؤهره " ،  " يوسوپ ايله اخمت " ،  " معسود ايله ديلارام " ،  " صنوبر " ،  " قمرشاه ايله شمسي جانان "  و ب. داستانلاري، مؤوضوسو قوراني-کريمدن، دوغو ادبياتيندان آلينميش  " يوسوپ ايله زيلئيخا " ،  " پرهاد ايله شيرين "  و ب. داستانلارلا ايستر آذربايجاندان، ايستر ايران تورکلريندن، ايستر تورکييه دن توپلاناراق نشر ائديلميش داستانلار آراسيندا اوخشارليق چوخدور. 

  بير سيرا داستانلار دا واردير کي، بونلار اويغورلارين 19-20-جي يوزيللرده ياشامي و موباريزه سيله باغليدير. بو داستانلاردا اويغورلارين ياد ائللي ايشغالچيلارا قارشي موباريزه سي تصوير ائديلميشدير.  " عبدالرحمان خان قوجا "  داستاني  " تومور خلپه "  عوصياني نين تاثيري ايله يارانميشدير. عوصيان ايسه 1911-جي ايلده قومولدا باش وئرميشدير.  

  ايشغالچيلارا قارشي موقاويمت يالنيز داستانلارين دئييل، افسانه، روايت و خالق ماهنيلاري نين دا يارانماسينا سبب اولموشدور. دؤيوش، موقاويمت، اعتيراض، سئوگي، محبت، صداقت کيمي مؤوضولار ائپيک اثرلرين يارانماسينا گئنيش ايمکانلار آچديغيندان اويغورلار آراسيندا سون يوزيلليکلرده ماراقلي بؤلگه سل داستانلار يارانميشدير. بو داستانلار آراسيندا  " نازيقيم "  (نازوقوم-نوزوقوم) داستاني داها گئنيش ياييلميش و ديللر ازبرينه چئوريلميشدير. داستاندا قاشقار خالقي نين 1826-جي ايلده چين حؤکومتينه قارشي باشلاديغي ميللي آزادليق حرکاتي و بو عوصيانين زور گوجونه ياتيريلماسيندان سونرا باش وئرن حاديثه لر تصوير ائديلميشدير. بئله ليکله، نازيقيم اويغورلارين ميللي آزادليق موباريزه سي نين و موستقيلليک اوغروندا ساواشي نين سيموولونا چئوريلميشدير.  

  اويغور فولکلوروندا قهرمان کيمي تانيديلان قادينلاردان بيري ده ايپارخاندير. ايپارخانين اصيل آدي نور الانوردور. آپاق خوجا (هدایت اله) طرفيندن اوچتورفانا سورگون ائديلن ساعيدييه خانليغي نين حؤکمداري امير محمددين نوه سي اولان نور الانورخانين گؤزلليگي ديللر ازبري اولدوغونا گؤره اونا خالق آراسيندا ايپارخان دئييلميشدير.  " کيتابي دده قورقود " داکي بانوچيچک کيمي آت مينيب اوخ آتماقدا ماهير اولان، ساواشلاردا قهرمانليق گؤسترن ايپارخان مانچو خانلاريندان ايسينقنونون عسگرلري ايله دؤيوشده اسير دوشور. اونون گؤزلليگينه و دؤيوشلرده گؤسترديگي هونره هئيران قالان ايسينقنو خان بو قهرمان قادينلا ائولنمک سئوداسينا دوشور. لاکين ايپارخان اسير اولسا دا ايسينقنو خانين تکليفيني قبول ائتمير. بوتون حيله لر و تضييقلره موقاويمت گؤسترمگي باجارير.  

  هر ايکي قادين قهرمانين حاقيندا داستانلا ياناشي افسانه، روايت و ماهنيلار دا ياراديلميشدير.  

  1864-1871-جي ايللرده مانچو ايستيلاسينا و اونون يئرلرده کي  ال آلتيلارينا قارشي بير نئچه دفعه  عوصيان اولموشدور. بو عوصیانلاردا قهرمانليق گؤسترن قادينلاردان بيري ده ماييمخان اولموشدور. مانچو حاکيميتينه قارشي عوصياندا گؤسترديگي ايگيدليگه گؤره خالقين سئويمليسينه چئوريلن ماييمخاني حبس ائدرک دار آغاجيندان آسميشلار. اونا حصر ائديلميش خالق ماهنيلاري نين بيرينده دئييلير: 

  زيندان تامي ايگيز تام - زيندان دامي يوکسک دام، 

  اونين ايچي گوروستان - اونون ايچي گؤروستان (قبريستان). 

  ائرکينليککه بئل باغلاپ - آزادليغا بئل باغلاييب، 

  شئهيت اؤلگئن ماييمهان - شهيد اولان ماييمخان. 

  ماييمهان اؤزي اوبدان - ماييمخان چوخ ياخشي، 

  بعضيدئ هويي يامان - بعضاً ده خويو يامان. 

  اونين جانيني آلدي - اونون جانيني آلدي، 

  قان ايچئر قارا زامان - قان ايچن قارا زامان. 

  دوغو تورکوستاندا 1944-1945-جي ايللرده باش وئرن ميللي آزادليق حرکاتيني چوخ واخت  " اوچ ويلايت اينقيلابي "  آدلانديريرلار. چين (قووميندانق) عسگرلرينه قارشي ووروشمالاردا ايگيدليک گؤسترن اينسانلاردان بيري ده ريضوانگول اولموشدور. ريضوانگول 1944-جو ايلده قولجانين حرمباغ بؤلگه سينده ياد ائلليلره قارشي ساواشدا شهيد اولموشدور. بو جسور و قهرمان قيزين شرفينه ده ماهنيلار قوشولموش، هونريني اؤين شعئيرلر يازيلميشدير. خالقين سئويمليسينه چئوريلن ريضوانگول حاقيندا قوشولان ماهنيلارين بيرينده دئييلير:  

  خَوَر کلدي گويا بير -خبر گلدي گويا بير، 

  سولدي ديگن قيزيل گول -سولدو دئيه قيزيل گول. 

  وطن اوچون جان پيدا -وطن اوچون جان فدا، 

  ائمئسميدو ريضوانگول - دئييلمييدي ريضوانگول؟ 

  بونلار اونو گؤسترير کي، مين ايلليکلري کئچيب گلن داستانچيليق عنعنه سي گونوموزده ده ياشاماقدادير. 

    

  1.3. کوشاک، ماني-باياتيلار 

  اويغور فولکلوروندا و يازيلي ادبياتيندا خالق کوشاکلاري نين خوصوصو يئري وار. کوشاکلار ايستر مؤوضو، ايسترسه ده فورما باخيميندان رنگارنگدير. زنگين تاريخي کئچميشه و عنعنه يه دايانان کوشاکلار حاقيندا چوخ يازيلميشدير و بو ژانر آذربايجاندا قوشما، باياتي، تورکمنلرده دؤرتله مه، قازاخلاردا شووماک توري، قيرغيزلاردا تؤرت ساپ، اؤزبکلرده کوشيک، باشقيرد و تاتارلاردا دورتيييلليک (شيغير)، چوواشلاردا تاکماک آدلانديريلان شعئير نؤوو ايله دئمک اولار عئينيدير.  

   " دیوان الغات الترک " ده  " قوشوغ - شعئير، قصيده "  کيمي ايضاح ائديلير. امين آبيد ده 1920-جي ايللرده يازديغي بير سيرا مقاله لرينده بو مؤوضويا توخونموشدور. کوشاک-کوشماک، کوشوک، کوشاش کيمي شيفاهي دانيشيقدا و ادبي ديلده موختليف دئييليش و يازيليش شکلي اولان دوزگون، قافييه لي سؤزلرين موعين بير اؤلچو و آهنگ ايچينده بير آرايا گلمه سي شکلينده ايضاح ائديلير. 

  اويغور کوشاکلاري آذربايجان قوشمالاري ايله عئينيت تشکيل ائتسه ده، اويغورلاردا کوشاک داها گئنيش آنلامدا ايشله ديلير. اونلار کوشاک دئديکده آز قالا شيفاهي خالق ادبياتينا عاييد ائتديگيميز شئعیرلرين اکثريتيني باشا دوشورلر.  

  اويغورلارين  " خاليق ائغيز ايجادییتی "  آدلانديرديقلاري ادبیاتدا کوشاکلار ان چوخ دؤردلوکلر شکلينده دير. ايکي، بئش و آلتي ميصراعلي کوشاکلار اولدوغو کيمي ميصراعلارداکي هئجالار دا فرقليدير. ميصراعلاري 4 ايله 6 آراسيندا دييشن قليبلر اولسا دا، ان گئنيش ياييلاني 7 و 8 هئجاليلاردير. اونلارين قافييه سيستئمي ده بيزلرده و اکثر تورک خالقلاريندا اولدوغو کيمي دؤردلوکلر aaaa, aaba, abab, aaab  و  abcb شکلينده دير. 

  بيزلرده اولدوغو کيمي اويغورلاردا دا آراشديريجيلار کوشاقلاري بؤلگولره آييراندا بير-بيريندن فرقليليک اورتايا چيخير. مثلا،  " اويغور خاليق ائغيز ايج ايجادییتی "  کيتابيندا کوشاکلار آشاغيداکي کيمي تصنيف ائديلير:  

  1. ائمگئک کوشاکلاري (امک کوشاکلاري)، 2. مئوسيم-مراسيم کوشاکلاري (مؤوسوم-مراسيم کوشاکلاري)، 3. ايشکي-موهببت کوشاکلاري (عشق-محبت کوشاکلاري)، 4. تاريخي-قهرمانليک کوشاکلاري (تاريخي-قهرمانليق کوشاکلاري)، 5. 16-جي ايل کوشاکلاري (1916-جي ايلين حاديثه لريني عکس ائتديرن کوشاکلار). (اويغور خئلق ائغيز ايجادییتی ، 1983) 

  محمد زونون و عبدالکریم رحمانين تصنیفي ايسه بئله دير: 

  1. ائمگئک کوشاکلاري (امک کوشاکلاري)، 2. سياسيي کوشاکلار (سيياسي کوشاکلار)، 3. تورموش کوشاکلاري (گونده ليک حياتلا باغلي کوشاکلار)، 4. موهببت کوشاکلاري (محبت کوشاکلاري)، 5. باليلار کوشاکلاري (اوشاق کوشاکلاري) 

  آراشديريجي عوثمان ايسماعيل ايسه کوشاکلاري بو شکيلده تصنیف ائتميشدير: 

  1. ائمگئک کوشاکلاري (امک کوشاکلاري) ، 2. اؤرپ-عادت کوشاکلاري (عادت-عنعنه  کوشاکلاري)، 3. سياسيي کوشاکلار (سيياسي کوشاکلار)، 4. تورموش کوشاکلاري (گونده ليک حياتلا باغلي کوشاکلار)، 5. موهببت کوشاکلاري (محبت کوشاکلاري)، 6. باليلار کوشاکلاري (اوشاق کوشاکلاري)  

  اويغور خالق کوشاکلاري ايچريسينده بيزلرين باياتي دئديگيميز ژانر آغيرليق تشکيل ائتمکده دير. آراشديريجيلار اونلاري آشاغيداکي کيمي بؤلگولره آييريرلار: 

  1. دوغون، نيشان کیمی اورتاملاردا سئوگي و عشقی ايفاده ائتمک اوچون سؤیله نن کوشاکلار. 

  2. قيزلارلا اوغلانلار و يا عاشيقلار آراسيندا آتيشما آماجييلا سؤیله نن کوشاکلار. 

  3. ايشده چاليشيرکن سؤیله نن کوشاکلار. 

  4. رمضاندا يارديم توپلانيرکن سؤیله نن کوشاکلار. 

  5. دونورلوکده قيز ايسته مه سيراسيندا سؤیله نن کوشاکلار. 

  7. چوجوک اويونلاريندا، اگلنجه آماجلي سؤیله نن کوشاکلار. 

  8. نوروز، باخچا، قاوین بايرامي کیمی شنليکلرده سؤیله نن کوشاکلار. 

  9. قيش آيلاريندا، سازلي-سؤزلو اورتاملاردا اگلنمک آماجييلا سؤیله نن کوشاکلار. (ادم اؤگئر، ماني طرزینده کی اويغور خالق کوشاکلاري اوزرينه بير دگرلنديرمه) 

  بيزيم باياتيلارلا دئمک اولار کي، عئيني اولدوغوندان، حتّی اوخشار بؤلگولره آيريلديقلاريندان اوزرينده گئنيش دورمادان بير نئچه نومونه وئرمکله کيفايتله نيريک. 

  ياريمنين لئوئن سؤزي - ياريمين گؤزل سؤزو 

  اويناپ توريدو کؤزي - اويناييپ دورور گؤزو 

  آيميکين کوياشميکين - آيميدي، گونشميدي 

  ياريمنين گوزل اوزي - ياريمين گوزل اوزو 

    

  سو بولسا سوزوک بولسا - سو اولسا، تميز اولسا 

  ائريکتا ائکيپ تورسا - اريکدا اکيب دورسا 

  آشيک بيلئن مئشوکلار - عاشيق ايله معشوقلار 

  يان خوشنا ياکين بولسا - بير بيرينه ياخين اولسا 

    

  ياگليغيمني يودوردوم -يايليغيمي يودورتدوم 

  باغکا آلما يايدوردوم - باغا آلما يايديرديم 

  آران تاپکان ياريمني - چتين تاپديغيم ياريمي 

  کاراکچيغا آلدوردوم -قولدورا آلديرديم 

    

  کارليغاچ کارا بولور -قارانقوش قارا اولور 

  کانيتي آلا بولور - قانادي آلا اولور 

  يارين بيواپا بولسا - يارين وفاسيز اولارسا 

  بئشيگا بالا بولور - باشينا بلا اولور 

    

  يار بوييني کؤرستتي - يار بويونو گؤرستدي 

  ايچيم اوت تولوپ کئتتي - ايچيم اود دولوب گئتدي 

  ايشيک اوتي يامانکئن - عشق اودو يامانميش 

  يورئکني کاواپ ائتتي - اورگي کاباب ائتدي 

    

  آيميدو، آيلارميدو - آيميدير آيلار ميدير؟ 

  آيغا بولوت دالديميدو - آيا بولود گلديمي 

  يار ييراکتين کلگوچئ - يار اوزاقدان گلينجه 

  آککان يئشيم دئرياميدو - آخان ياشيم درياميدير؟ 

  اکثر تورک خالقلاري ماني-باياتيلاريني، اويغورلار دا کوشاکلاري تويلاردا، بايراملاردا، قيش گئجه لرينده تشکيل ائتديکلري اَيلنجلرده، تارلالاردا، داغلاردا دينجه لرکن، اوشاقلاريني اوينادارکن، ائلجه ده اوشاقلار بير-بيرلريله اوينايارکن اوخويورلار.  

    

  1.4. اويغورلارين 12 موکامي 

  اويغور آغزيندا موکام اولاراق تلففوظ ائديلن تئرميني تورکييه ده ماکام، آذربايجاندا موغام کيمي تلففوظ ائديرلر. اصلينده، موغاملارين سايي موختليف دؤورلرده چوخاليب-آزالسا دا اون ايکي موکام شکلينده گونوموزه دک گليب چاتميشدير. موسيقي فولکلورونون عوضسيز نومونه سي اولان 12 موکام هم يازيلي، هم شيفاهي ادبياتين گؤزل نومونه لريني قورويوب ساخلاميشدير.

   اويغورلاردا اون ايکي موکام راک-رهاب(rak-rəhab)، چئببايات-حسینی(çebbayat-hüseyni)، موشاويرک-راست(mü­şavirək-rast)، چارگاه-حيجاز()، پئنجيگاه-بوزورگ()، اؤزهال-کؤشک(özhal-köşək)، عجم، اوششاق، بايات، نوا، سئگاه، ايراقدان عيبارتدير. موغاملارين دا هر بيري  " چونق نغمه "  (بؤيوک نغم)،  " داستان "   " مئشرئپ "  اولماق اوزره اوچ يئره بؤلونور.  " چونق نغمه "  (بؤيوک نغمه) 9-10 ليريک ماهنيدان تشکيل اولونور.  " داستان "  قيسمينده 3 ايله 6 آراسيندا دييشن سايدا نغمه واردير. بو نغمه لرده بير سوژئت، تهکييه وار. يعني  " پرهاد ايله شيرين " ،  " قريپ ايله صنم " ،  " طاهير ايله زؤهره "  کيمي خالق داستانلاريندان آلينان پارچالار اوخونور. هر نغمه دن سونرا بير مئرگول گلير. مئرگول موغامدا بير شؤعبه دن او بيرينه کئچرکن چالينان کئچيد، رنگ،  مئلودييادير.  

   " مئشرئپ "  قيسمينده 3 ايله 6 آراسيندا دييشن سايدا نغمه اولور. بونلار اولجه ياواش باشلايان، گئتديکجه جوشغونلاشان ريتميک ماهنيلاردير.  

   " چونق نغمه "  (بؤيوک نغمه) اؤز ايچريسينده يئنه  " تزه " ،  " سليکه " ،  " تکيت " ،  " نوسهه " ،  " جولا " ،  " صنم " ،  " پئشرو "  کيمي بؤلمه لره آيريلير.  

  اويغور موغاملاريندان بحث ائدن آراشديريجيلار اونلارين کؤکونون ميلاددان اؤنجه 5-6-جي يوزيلليکلردن اوله گئديب چيخديغيني يازيرلار.  

  موسيقي فولکلورونون ان قديم و اولدوقجا زنگين قولونو تشکيل ائدن موغاملار هم ده يازيلي و شيفاهي ادبياتين عوضسيز نومونه لري نين قورونوب ساخلانماسيندا بؤيوک رول اويناميشدير. پروف. عبدالکریم رحمانين آراشديرماسينا گؤره، اويغورلارين اون ايکي موکاميندا 28 شاعيرين 1945 ميصراعسي، خالق ادبياتيندان 931 ميصراع شئعیر اوخونور. 

  اويغور خالق ماهنيلاريندا اساسن  " کوشاک "  و  " بئيت " لر اوخونور. بونلاردان باشقا،  " تاکماک " (چاچما) آدييلا بيلينن بير شکلي ده واردير. بو دا رقص و موسيقي نين موشاييعتيله اوخونان دوئتلردير. اونلاردان بير نومونه بئله دير:  

  بو تاغلار ايگيز تاغلار - بو داغلار اوجا داغلار،  

  قريپ يوليني باغلار - قريبين يولونو باغلار.  

  قريپ اؤلسئ کيم ييغلا - قريب اؤلسه کيم آغلار،  

  قريپکا قريپ ييغلار - غريبه  غريب آغلار.  

  اويغورلاردا دا بير چوخ ماهنيلار تاريخي حاديثه لرله باغليدير. تاريخي شخصيت اولان نازقومون، صادیر پليوانين و ماييمخانين حياتلاريندان، اونلارين فاجيعه لي اؤلوملريندن بحث ائدن  " نازوقوم ماهنيسي " ،  " صادیر پلوان ماهنيسي " ،  " ماييمخان ماهنيسي "  بونلارداندير.  

  ديقتي چکن اودور کي، اويغور موغاملاريندا قاشقارلي ماحمودون  " دیوان لغات الترک " اوندن آلينميش شئعیرلر ده اوخونور. آما شئعیرلر ديواندا اولدوغو کيمي اوخونمور. ديوانين آيري-آيري يئرلرينده کي  شئعیرلر بيرلشديريله رک يئني بير ماهني متني ياراديلير.  

  اويغورلار اون ايکي موکامدا داستانلاردان دا گئنيش ايستيفاده ائديرلر. بئله کي، ايراقدا 24 ميصراع، سئگاهدا 56 ميصراع، عجمده 8 ميصراع  " يوسوپ ايله اخمت "  داستانيندان آلينيب اوخوندوغو کيمي، راک موکامي نين داستان شؤعبه سينده  " مسعود ايله ديلارام "  داستانيندان 8 ميصراع، قالان ميصراعلار ايسه  " قريپ ايله صنم "  داستانيندان آليناراق اوخونور.  

  عوموميتله، اويغورلارين اون ايکي موکاميندا  " قريپ ايله صنم " ،  " بهرام ايله ديلارام " ،  " صنوبر " ،  " يوسوپ ايله اخمت " ،  " قمرشاه ايله شمسي جانان " ،  " هؤرليقا ايله همراجان " ،  " شاهزاده نيظاميدين ايله مليکه رعنا " ،  " پرهاد ايله شيرين " ،  " شاهزاده ديلدار ايله مليکه ميهيرليقا " ،  " شاهزاده فرروخ ايله مليکه گولروخ " ،  " يوسوپ ايله زيلئيخا "  داستانلاريندان سئچيلميش شئعیر پارچالاري اوخونور.  

  چئببايات موغامي نين اوچونجو داستان شؤعبه سينده  " قريپ ايله صنم "  داستانيندان بئله بير شئعیر پارچاسي اوخونور:  

  باشوان بولوپ باشين ايچره - باغبان اولوب باغچا ايچينده،  

  ترسم تازا گوللريندين - درسم تزه گوللريندن.  

  ايگم سني خوش ياراتميش - مؤولام سني خوش ياراتميش،  

  ائگسم نازوک بئللريندين - توتسام نازيک بئللريندن.  

  مني سوريسان اوشبو حالدا - مني سورسان ايشبو حالدا،  

  رنگيم سئريق، کؤزوم يولدا - اوزوم ساري، گؤزوم يولدا.  

  باشريم داشي چاهار باشدا -باغريمين داشي چاهار باشدا،  

  شيپا تاپسا قوللاريندين - شفا تاپسا قوللاريندان.  

  منزين نين اصلي لاله دور - بنزي نين اصلي لاله دير،  

  قاريشين جاني آلادور - باخيشين جاني آلاندير،  

  آغزين آلتون پيياله دور - آغزين آلتين پيياله دير،  

  قويوپ ايچسم چايلاريندين - کويوپ ايچسم چايلاريندان.  

  ايراق موغاميندا دا قهرمانليق داستاني اولان  " يوسوپ ايله اخمت " دن بضي ماهنيلار اوخونور. (عنایت عاليمجان، 2007، 2/2) 

    

  1.5.اويغور تاپماجالاري 

  نظم و نثر شکلينده اولان تاپماجالار تورک خالقلاري نين هاميسيندا اولدوغو کيمي اويغورلار آراسيندا دا گئنيش ياييلميشدير. شيفاهي خالق ادبياتي نين ژانرلاريندان بيري اولان تاپماجالار  " دیوان لغات الترک " ده  " تابوزغو، تابوزغوک، تابزوق، تابيزماک، تابوزماک، تاپوز، تاپزوک نئنق "  شکلينده ايلک دفعه  ياضییا آلينميشدير. 

  تاپماجا تئرمينيني آذربايجان تورکلرينده بيلمه جه ، تاپماجا، آباکان تاتارلاريندا تابجان، آلتاي تورکلرينده تابيسکاک، تابيشکاک، تابکاک، تاپتيروو، تاپتيرگيش، تابيسکا، تابيساک، تاپکيش، تاويساک، تاووساک، تاووسکاک، تاپکير، تاکپير، تابيشکاک؛ باشقيرد تورکلرينده تابيشماک، يوماک، يوماتگار؛ خاکاس تورکلرينده تاپچان نيماه، تاپچان اوماک، سئسپاک نيماک؛ قاراچاي تورکلرينده يوماک، قاراقالپاق تورکلرينده ژومباک، کارايم تورکلرينده تاپماجا؛ قازاخ تورکلرينده ژومباک، قيبريس تورکلرينده مئسئل؛ قيرغيز تورکلرينده تابيشماک، تابجانگ- نيماه؛ نوقاي تورکلرينده تاپماجاک، اؤزبک تورکلرينده تاپيشماک جوماک، چؤپچاک، ماتال، تاپار، تاپماجا، تاتار تورکلرينده باشواتکيچ، سير، تابيشماک؛ تووا تورکلرينده تيويزيک، تورکمن تورکلرينده ماتال، تاپماجا؛ ساکا (ياکوت) تورکلرينده تاابيرين، اويغور تورکلرينده تئپيشماک تئرميني ايشله ديلير. 

  اويغور تاپماجالاري ايستر فورما، ايسترسه مضمون باخيميندان قوهوم اولدوغو باشقا تورک خالقلاري نين تاپماجالاري ايله دئمک اولار کي، عئينيدير.  

  اونلاردان بير نئچه نومونه وئرمکله مؤوضونو يئکونلاشديريريق. 

  1. بير دؤويده يئتتئ تؤشوک؟- بير تپه ده يئددي دئشيک؟ (اينسانين باشيندا اولان ايکي بورون، ايکي گؤز، ايکي قولاق و بير آغيز ده ليگي نظرده توتولور). 

  2. قيزيل کالا ياتيپ قاپتو، قيزيل اينک ياتيب دورور، 

  قارا کالا کئتيپ قاپتو؟ - قارا اينک گئديب دورور؟ (اود ايله هيس، توستو)  

  3. قارا آتني قانتوروپ قويدوم، - قارا آتين يهريني چکديم، 

  قارا جوويني بؤکتوروپ قويدوم؟ - قارا کورکونو چيينينه قويدوم؟ (قازان ايله اودون توستوسو)  

  4. اون بئش کئچه کؤرستسه ياروک اوزيني،- اون بئش گئجه گؤسترسه پارلاق اوزونو، 

  اون بئش کئچه کؤرستمس سيزگه اؤزيني؟- اون بئش گئجه گؤسترمز سيزه اؤزونو؟(آي)  

  5. ميندين کؤپتور چچيگي، - ميندن چوخدور چيچگي، 

  ايککي تاللا يوپورميگي؟ - ايکي دنه ياپراغي؟ (اولدوز، گون، آي) (اؤگئر آدم، 2011) 

    

  1.6. اويغور فولکلورونون باشقا ژانرلاري 

  اويغور فولکلوروندا ايستر آذربايجان، ايسترسه ده باشقا تورک خالقلاري نين فولکلوروندان فرقلي ژانرلارا راست گلينمير. مؤوضو باخيميندان دا اوخشارليق چوخدور. فرقليليک سون يوزيللرده يارانان فولکلور نومونه لري نين مؤوضوسوندادير. اونلاردا دا اسکي دؤنمين فولکلور نومونه لري نين ايزلري گؤرونمکده دير. 

  اونا گؤره ده اويغور فولکلورونون ژانرلاري نين هاميسي حاقيندا صؤحبت آچماغا احتيياج دويماديق. 19-20-جي يوزيللرده سوسيال عدالتسيزليگي، حاقسيزليغي، ايستيثماري، موستملکه چيليگي کسکين تنقيد ائدن خالق شاعيرلري نين شئعیرلري سورعتله ياييليردي. سئييد نوچي، تومور خلپه و باشقالاري خالق آراسيندا داها پوپوليار اولموشدور. اونلار چوخ واخت SSRİ-ده باش وئرنلرين اصيل ماهيتيني آنلامادان اورادا ظولمه، حاقسيزليغا سون قويولدوغونو، هامي نين برابر ياشاديغيني دوشونموشلر. سئييد نوچينين  " ديهکان نين آهي "  (دئهقانين-اکينچيني آهي)،  " جئن کيلايلي خالاييک "  (جنگ ائده لي خالقيم)،  " لئنين حيکمتي "  (لئنين حؤکومتي)،  " شورا بيز نين دوستوميز "  (سووئت بيزيم دوستوموز) کيمي شئعیرلري دئديکلريميزه نومونه اولا بيلر. 

  چين ميللي پارتيياسي قوميندانين يئريتديگي سيياست علئيهينه خالقين قوشدوغو ماهنيلار دا گئنيش ياييلميشدير. خوتنليلر آراسيندا گئنيش ياييلميش  " عبدلرحمان خان قوجا "  داستانيندا دا خالقين اعتيراضي اؤز عکسيني تاپميشدير. بوتون بونلار دا يازيلي ادبياتين اينکيشافينا گوجلو تاثير گؤسترميشدير. 

     

      

   

 

يازان : عباس ائلچین شنبه ۱۳۹۲/۰۱/۲۴ |