کلاسیک ایرث؛ جیغاتای (اؤزبک) ادبییاتی
دوکتور آلماز عولوی
جيغاتاي (اؤزبک) ادبياتي ايصطيلاحي مونقول ايستيلاسيندان سونرا اورتا آسییادا تشکّول ائتميش تورک ديللي ادبیياتا، خوصوصن امير تئيمور و تئيموريلر دؤورونده مئيدانا گلن تورک ديللي ادبياتا شاميل ائديلير. قئيد ائدک کي، تورک ادبياتي تاريخيندهکي جيغاتاي (اؤزبک) ادبياتي دؤورو بيردن-بيره يارانماميشدير. بو ادبياتين قديم کؤکلري آوئستاداکي شئعیر و اساطيرلر، اورخان –يئنيسئي آبيدهلرين، تورک-اويغور ادبياتينا و س. گئديب چيخير. ادبياتشوناسليقدا ايسه بو دؤور ادبي آبيدهلري تورک ديللي خالقلارين موشترک ادبیياتي حساب ائديلير. جيغاتاي (اؤزبک) ادبياتينين ياخين تاريخينه ايسه ايسلامدان سونراکي دؤورده يارانميش-يوسيف بالاساقونلونون "قوتادقو-بيليک" ،ماحمود قاشقارلينين "دیوان لغات الترک" و س. اثرلر عاييددير. عئيني زاماندا اونون يئني بير اينکيشاف مرحلهسيني خارزم – آلتين اوردو تورک ادبياتي احاطه ائدير. 17 عصرليک تاريخه ماليک اولان جيغاتاي-تورک ادبياتي بوتؤولوکده تورکديللي ادبياتين نهنگ بير قولودور. يوخاريدا قئيد ائديلديگي کيمي، دار معنادا نظرده توتولان جيغاتاي ادبياتينين ايسلامدان سونراکي دؤورونون يئني بير صحيفهسي اولان خارزم و آلتين اوردو جيغاتاي (اؤزبک) ادبياتي خوراسان و ماوراوننهرده تشکّول تاپميش و اينکيشاف ائتميشدير. بو دؤور شاه و شاهزادهلر ساراييندا اساس ديل تورک - جيغاتاي (اؤزبک) ديلي ايدي. امير تئيمور دؤورونون ايلک بديعي اثري تاريخي فاکت اولاراق اميرين اؤزونون 1381-جي ايلده اويغور اليفباسي ايله يازيلميش اون بير سطيرليک «کيتابهسي»دير. همين «کيتاب»نين متنيني آوروپالي تورکولوق ن. ن. پوننئ ترجومه ائتميشدير: (کيتابهنين باش طرفيندهکي اوچ سطير-عرب حرفلري ايله اولان سطيرلر اوخونماميشدير) "يئددي يوز. . . . قارا توخماق" (تخمينن قيپچاق) اؤلکهسينه قويون ايلي باهارينين اورتا آييندا تورانين سولطاني تيمور بي ايکي يوز مين عسگري ايله آد-ساني اوچون توختاميش خانين اوزرينه هوجوم ائتدي. بو يئره گليشي تاريخه دوشسون دئيه موحاريبه ائتدي. تانري بونو عدالته يازسين، اينشالللاه. تانري خالقا رحم ائيلهيه و بيزي دوعا ايله ياد ائدهلر" (6،ص80-103).
امير تئيمور و تئيموريلر دؤورونون ايلک تانينميش شاعيرلريندن مير حئيدر خارزمينين نيظامی ادبي ايرثيندن فايدالاناراق يازديغي "مخزن الاسرار" مثنويسي، يوسيف امير «ديوان»ي، «دهنامه"سي و «بنگ و باده» موناظيرهسي، احمد يسوينين قارداشي ايسماييل آتانين اوغلو عطایی تصووف و محبت شئعیرلري ائل آراسيندا مشهور ايدي. بو دؤورون ادبياتيندان دانيشارکن شاعير سککاکينين آديني خوصوصيله قئيد ائتمک اولار. نواينين يازديغينا اساسن او، داها چوخ اولوغ بي دؤورونده شؤهرتلي اولموشدور. اونون اولوغ بي و آرسلان خاجه ترخاندان-هر بيرينين آدينا دؤرد، امير تئيموردان سونراکي حؤکمدار خليل سولطان آدينا يازديغي بير قصيدهسي وار.
امير تئيمورون نوهلريندن بايسونقور-اولوغ بي دؤورو تورکوستان و خوراسانين، حتّي ايسلام دونياسينين عئلم، صنعت، ادبيات و اينجهصنعت ساحهسينده تاريخي يوکسهليش دؤورو ساييلير. همين دؤورون گؤرکملي شاعيرلريندن بيري-عليشير نواينين "عزيز و موبارک آدام" آدلانديرديغي لوطفي ايدي. لوطفينين شئعیرلري او واختلار بوتون توران ائللرينده ياييلميشدي. ادبياتداکي بئله يوکسهليش تورک ادبياتيني کلاسيک فارس ادبياتي بويونا قالديرميشدير. شاعير لوطفي مشهور "گول و نووروز" مثنويسيني ايصفاهان حاکيمي ايسکندر ميرزه آدينا يازميشدير.
بؤيوک موتفکّير، داهي شاعير عليشير نواينين يازيب-ياراتديغي ايللر جيغاتاي (اؤزبک) ادبياتينين، بوتؤولوکده تورکديللي ادبياتين قيزيل عصري، يوکسهليش و اينتيباه دؤورو ساييلير. گدايي، احمدي، دوربک... کيمي شاعيرلرين ياراديجيليغي محض همين دؤورون کلاسيک ادبي سالنامهلريدير. بلي، جيغاتاي (اؤزبک) ادبياتينين نوایي دؤورونده تورک ديلي خوصوصي اينکيشاف مرحلهسي کئچميشدي. محض امير تئيمور سولطانليغينين خيدمتي سايهسينده تورک - جيغاتاي (اؤزبک) ديلي ائله بير زيروهيهجن ترقّي ائتدي کي، ايسلام دونياسينين اوچ بؤيوک ديليندن بيرينه چئوريلدي. عليشير نواينين ادبي فعاليتينين "باهار واختي" سولطان حوسئين بايقارا ساراييندا چاليشديغي ايللره تصادوف ائتميشدير.
تئيموريلر نسلينين سونونجو گؤرکملي نومايندهسي حوسئين بايقارا (1438-1506) دا شاعير ايدي. او، 1438-جي ايلده هئراتدا دوغولموشدور. علیشیر نوايینين آتاسي قيياسالدين کيچگينه باهادور حوسئین بايقارانين آتاسي امير قيياسالدين منصور ايله سود قارداشي اولموشلار. بو سبب ده داخيل اولماقلا اونلارين اوشاقلاري دا بير يئرده بؤيوموش و مکتبده ده بيرگه اوخوموشدولار. مکتب ايللريندن سونرا حوسئین بايقارا ساراي ايشلرينده چاليشميشدير. بير مودت سونرا او دا تئيموري واريثلري آراسينداکي تاخت-تاج موجاديلهسينه قوشولموشدو. 1469-جو ايلده بو موجاديلهده قاليب گلن حوسئین بايقارا هئراتدا حاکيميتي اله آليب حؤکمدار اولدو. او، يوکسک علمي، گئنيش دونياگؤروشو، ضيالي سوييّهسي، شاعير قلبي ايله حؤکمدارليغي دؤورونده مملکتده عئلم، مدنیيّت، ادبياتا گئنيش مئيدان وئرميشدي. شاهروخ حاکيميتي دؤوروندن اؤلکهنين پايتاختينا چئوريلن هئرات آرتيق شرقين مدنيت مرکزلريندن بيرينه چئوريلميش، شؤهرتي هر يانا ياييلميشدي. قيرخ ايله ياخين حؤکمدارليغي دؤورونده او، شرق تاريخينده ان خئييرخواه حؤکمدارلاردان بيري کيمي تانينميشدير. هومانيزمي ايله فرقلنن حوسئین بايقارا هئرات ساراييندا سون درجه گؤزل عئلم و صنعت مرکزي ياراتميشدي. فارس شاعيري عبدالرحمان جامي، مشهور تاريخچيلر، او جوملهدن قانتئمير، رسّام بئهزاد محض حوسئین بايقارا ساراييندا ياشاييب - ياراديرديلار.
حوسئین بايقارا گؤزل ليريک شئعیرلر مؤليفي ايدي. اونون ديواني هر يانا - ان بؤيوک کيتابخانالارا ياييلميشدي. تدقيقاتچيلارين قئيدينه اساسن، اونون غزللري جيغاتاي (اؤزبک) شاعيرلرينين غزللريندن فرقلهنيردي. طبيعت گؤزلليگي، عشق، محبتله دولو خوش دويغولار حوسئین بايقارا پوئزيياسينين مضمونوندا خوصوصي يئر توتوردو. او، جيغاتاي (اؤزبک) ديليني گؤزل بيلديگيندن حتّي شئعیرلرينده ياد، آلينما سؤزلردن چوخ آز ايستيفاده ائتميشدير.
حتّي حؤکمدارليق ائتديگي اؤلکهده جيغاتايجا (اؤزبکجه) يازماق بارهده فرمان ايمضالاميشدير. فارس ديلينين بوتون شرق دونياسيندا طوغيان ائتديگي دؤورده بو فرمان خوصوصي اهميت داشيييردي. حوسئین بايقارا سارايينين باش وزيري نوايی ايله ايراقدان سارايا قوناق گلميش شاعير بنّايي آراسينداکي صؤحبت عصرلردير کي، روايته دؤنوب دانيشيلير. صؤحبت اسناسيندا بنّايينين سؤزونه هيددتلهنن نوايی: "بنّايي، دانيشيق حدديني آشدين. سنين آغزين پيسليکله دولدورولماليدير" - دئميشدير. بنّايي ايسه اونون سؤزونه جاواب اولاراق: "پيسليک دولدورماق ائله ده چتين ايش دئييل. تورک ديلينده بير شئعیر اوخوماق کيفايتدير" - دئميشدير. تورک ديلينه - جيغاتاي (اؤزبک) تورکجهسينه موناسيبتين پيس اولدوغو بئله بير زاماندا حوسئین بايقارانين تورک ديلينه - جيغاتاي (اؤزبک) تورکجهسينه داير ايمضالاديغي فرمان اؤلکهنين علمي دايرهلري و دؤولت آداملاري اوچون موعين معنادا دؤولت ديلينين اينکيشافي و ياييلماسي اوچون بؤيوک اؤنم داشيييردي. تاريخچيلرين، تدقيقاتچيلارين رأييدير کي، جيغاتاي (اؤزبک) ادبياتينين ان يوکسک اينکيشاف مرحلهسي حوسئین بايقارانين حؤکمدارليغي ايللرينه تصادوف ائدير.
حوسئین بايقارانين حؤکمدار کيمي تاريخ قارشيسيندا ان بؤيوک خيدمتلريندن بيري ده اوشاقليق دوستو، اؤزوندن ايکي ياش کيچيک علیشیر نوايیني سارايينا باش وزير تعيين ائتمهسي ايدي. بو مسله تکجه او دئمک دئييل کي، شاعير نوایي سارايدا بئله يوکسک وظيفه توتموشدور. نوایي محض همين وظيفهسيندن ايستيفاده ائدهرک، او دؤورده تورک دونياسي مدنيتينين، ادبياتينين اينکيشافي اوچون ميثيلسيز ايشلر گؤرموشدور. حتّي عئلم، مدنيیته دَير وئرن حؤکمدارين سيياستينه اونون دا بؤيوک تاثيري اولموشدور.
بؤيوک موتفکّير، فيلوسوف، شاعير و دؤولت خاديمي امير علیشیر نوایي (اصل آدي نيظام الدین مير علیشیر) 1441-جي ايلين 9 فئوراليندا هئراتدا دوغولموشدور. اونون آتاسي تئيموريلر سارايينا ياخين زادگان عاييلهسيندن ايدي. نوايینين آتاسي قيياسالدين کيچگينه باهادور بير مودت سبزوار شهرينين حاکيمي اولموشدور. بو سببدن ده بير يئرده بؤيوين نوایي ايله حوسئین بايقارانين يولداشليغي دوستلوغا چئوريلميشدي. خوراسان ويلايتينين مرکزي هئراتدا حاکيميت باشينا گلن حوسئین بايقارا نوايیني ساراييندا اولجه مؤهوردار، آز سونرا - 1472-جي ايلده ايسه داها يوکسک وظيفهيه - وزير تعيين ائتميشدي. نوايینين يوکسک اخلاقي، علمي، قابيليیّتي، ذکاسي، فيطرتن فاضيلليگي دوستونو بو آدديمي آتماغا سؤوق ائتميشدي. نوایي هله اوشاقليق ايللريندن - 10-12 ياشلاريندان تورک و فارس ديللرينده شئعیرلر يازاردي. آتاسي اونون عئلم، ادبياتا اولان هوسيني، ايستعداديني گؤروب تحصيلينه خوصوصي ديقت آييرميشدي. دؤورون تانينميش شاعير و اديبلري، خوصوصن تورک ادبياتي قارشيسينداکي خيدمتلري ايله سئچيلن حسن اردشير و او ايللرين شؤهرتلي شاعيري لوطفي اونا اوستادليق - موعليمليک ائتميشديلر. علیشیر نوایي گنجليک ايللريندن شرقين داهي موتفکّيرلري فريدالدين عطار، قاسيم انور، نیظامی گنجوي و ديگر کلاسيک شاعير و فيلوسوفلارين اثرلريني دريندن منيمسهميشدير. بوتون بونلار اونون پوئتيک ياراديجيليغينين اينکيشافينا دا موثبت تاثير گؤسترميشدير. موعاصيرلري تاريخچي قانتمير (1437-1534)، شاعير لوطفي (1369-1465) نوايینين شئعیرلري ايله تانيش اولدوقدا اونون پوئتيک ايستعداديني يوکسک قييمتلنديرميشديلر. نوایي 15 ياشيندا ليريک شئعیرلري ايله قلبلري اووسونلاميش، شئعیر-صنعت آداملارينين ديقّتيني قازانميشدي. 1464-1465-جي ايللرده نوایي ايلک ديوانيني - شئعیرلر توپلوسونو حاضيرلاميشدي.
سولطان حوسئین بايقارا ساراييندا ايشلهديگي دؤورده امير علیشیر نوایي دؤولت خاديمي کيمي گئنيش و اهميتلي ايشلر گؤرهرک ائل حؤرمتي قازانميشدير. او، توتدوغو وظيفهدن ايستيفاده ائدهرک اؤلکهسينين عئلملي، ضيالي، نوفوذلو آداملاريني - عاليملريني، شاعيرلريني، موسيقيچيلريني، رساملاريني، خطاطلاريني دايم ديقّتده ساخلاميش، اونلارا قايغي گؤسترميش، حيمايدارليق ائتميشدير. ائلين، خالقين کؤمگينه يئتن بو شخص عملي صالئح، نجيب اينسان کيمي آد-سان قازانميشدي. نوايینين فعاليتي دؤورونده گؤسترديگي خيدمتلريندن بيري ده ساراي کيتابخاناسي ياراتماسي اولموشدور. اؤلکهده بؤيوک تيکينتي ايشلرينين بيرباشا واسيطهچيسي و رهبري اولموشدور: هئراتدا و اؤلکهنين ديگر بؤلگهلرینده خئيلي سايدا مسجيدلر، سياحلار اوچون آيريجا مسجيدلر، کاروانسارالار، بؤيوک کؤرپولر، حاماملار ... و س. تيکديرميشدي.
نوایي عدالتلي، ظولمکارليغا قارشي موباريز بير دؤولت خاديمي اولوبدور. اونون دؤولت خاديمي کيمي اؤلکهدهکي نوفوذو ساراي عيانلارينين خوشونا گلمهديگيندن اونا قارشي غئيري-صميمي موناسيبتلر فورمالاشديرماغا باشلاميشديلار. بونون نتيجهسي اولاراق او، وزيرليکدن آستاراباد ويلايتينين حاکيمليگينه گؤندريلميشدي. لاکين بوتون بو موناسيبتلر نوايینين اورگينجه اولماديغيندان او، 1488-جي ايلده وظيفهسيندن ايستئعفا وئرير و دوغما هئراتا قاييداراق حياتيني عئلم، ادبياتا - ياراديجيليغا حصر ائدير. بو ايللر نوایي ياراديجيليغينين او دؤورو ايدي کي، او، آرتيق "خمسه" کيمي داهييانه توپلونون مؤليفي کيمي شؤهرتلنميشدي. او، محض "خمسه"سي ايله ثوبوت ائتدي کي، تورک ادبي ديلينين گوجو دونيا سويييهلي اثرلر ياراتماغا قاديردير. حوسئین بايقارا اونو يئنيدن سارايا دعوت ائتسه ده، نوایي بوندان ايمتيناع ائتميش و ياراديجيليقلا مشغول اولماغا اوستونلوک وئرميشدير. اونون بو دؤوردن سونراکي ياراديجيليغيندا دؤورون ايجتيماعي-سياسي روحو، پروبلئملري داها قاباريق گؤرونور. 1490-1501-جي ايللرده نواي اينجه، گؤزل و ليريک پوئزيياسيني، ايجتيماعي-فلسفي و علمي اثرلريني ياراتميشدير.
آذربايجان - اؤزبک ادبي علاقه لري موستويسيندهکي آراشديرمالارا ايسنادن قئيد ائتمک ايسترديم کي، چوخ اثرليک تاريخي، اينکيشاف دؤورلري و مرحلهلري، اونلارين موشترک جهتلري و فرقلي خوصوصيتلري، موختليف ادبي سيمالارين ادبي نؤوعلر و ژانرلارين ترققيسينه تاثيري، ايجتيماعي-سياسي حياتداکي عاميللرين هر جور تمايوللرين تشکّول تاپماسينداکي رولو کيمي چوخلو مسلهلر، عئيني زاماندا، بو مسلهلرين اساسيندا دوران سايسيز-حسابسيز بديعي فاکتلار و حاديثهلر سون نتيجهده بير سيرا عومومي خولاصهلره گتيريب چيخارير:
- هر ايکي خالقين يازيلي ادبيياتينداکي عنعنه موشتريکليگي بير-بيريندن فرقلي ايکي منبعدن قايناقلانير. اگر ائپيک ژانرلاردا («قوتادقو بيليک»، «خمسه» و س.) داها چوخ نظره چارپان نومونوي موثبت قهرمان و يا تيپيک منفي اوبراز ياراتماق عنعنهسي داها چوخ فولکلورداکي قهرمانليق داستانلاريندان گليرسه، ليريک ژانرلارداکي پوئتيک، مهارتلي اوصوللار و کلاسيک ادبياتا خاص بديعي تصوير واسيطهلري خالق ليريکاسينين خزينهسي ايله يانبايان، قديم شرق پوئتيکاسينين ايلک منبعلريندن قيدالانير.
عنعنه لرين موشترکليگي و زنگينلشمه قايناقلارينين عئينيليگي تاريخ بويو ادبي علاقه ايله چييين-چييينه دوران، لازيم گلنده اؤن سيرايا چيخان، اؤزونو داها قاباريق بيروزه وئرن ادبي تاثير عاميليني کؤلگهده قويماماليدير. ادبي تاثير داها چوخ ادبياتلاردان بيرينين باشقالارينا نيسبتن چيچکلنمه مرحلهسيني ياشاديغي دؤورلرده و همين يوکسهليشين مرکزينده دوران بؤيوک داهيلرين ياراديجيليغي ايله باغلي شکيلده باش وئرير. بو جهتدن خمسهچيليک عنعنهسي داهي نیظامينين تکجه قارداش اؤزبک ادبياتينا دئييل، بوتون شرق ادبيياتينا لاييقلي «تؤهفه»سي ايدي و نوايیدن باشقا، بير چوخ جيغاتاي (اؤزبک) شاعيرلري ده بو تؤهفهدن لاييقينجه بهرهلنديلر. 15.عصرده ايسه داهي نوايینين اؤزو تورکجه هر جهتدن قودرتلي اثرلر ياراتماق عنعنهسينه بونؤوره قويدو و اؤزوندن سونراکي بير نئچه عصرليک تورکديللي ادبياتا بؤيوک تاثير گؤستردي. بو معنادا قافور قولامين «بيري بيرينه شاگيرد، بيري بيرينه اوستاد!» ميصراعسيندا، عئيني زاماندا، علمي جهتدن سانباللي بير تئزيسي ده ايفاده اولونوب. آذربايجان و اؤزبک ادبياتلاري چوخاثرليک و چوخطرفلي علاقهلري تاريخينده، اگر دريندن ديقت يئتيريلرسه، بيري ايکينجيسيندن («اوستاد»يندان) آلديغي معنوي «بورج»و واختي گلنده، تاريخي شراييط يئتيشنده اونون («شاگيرد»ينين) اؤزونه آرتيقلاماسي ايله قايتاريب. بونو نيظامی و نوايیدن باشقا، نسيمي، فوضولي، سابير، جاويد کيمي آذربايجان، عئيني زاماندا، لوطفي، بابور، مشرب، قديري کيمي اؤزبک کلاسيکلري حاقيندا دا دئمک مومکوندور.
قايناق
1.آذربايجان-اؤزبک ادبي علاقه لريندن صحيفه لر / باکي: عئلم، 1985. 279ص.
2.نوایي علیشیر حاقيندا مقالهلر. باکي: «آذربايجان ادبياتي جمعيتي نشرياتي»، 1926.107 ص.
3. Koroqlı X. Uzbekskaya literatura. M.; 1976. 302 s.
4.ناغييئوا جنّت. آذربايجاندا نوایي. باکي: "تورال-ه" نشريات پوليقرافييا مرکزي، 2001، 264 ص.
5.نوایي علیشیر. سئچيلميش شئعیرلري: موقدّيمه و ترجومه س. روستميندير. باکي: گنجليک، 1975، 96 ص.
6.تورک دونياسي (ال کيتابي). 3 ج. ادبيات. آنکارا: 1992. 800 ص.
7.عولوي آلماز. آذربايجان - اؤزبک ادبي علاقهلري (دؤورلر، سيمالار، ژانرلار، تمايوللر)//باکي، قارتال، 2008، 326 ص.
کؤچورن: عباس ائلچین