صفوي ساراييندا تورک ديلي [اوچونجو بؤلوم]
  3. صفويلر دؤورونده تورک ديللي ادبییّات

    اون بئش-اون آلتينجی عصرلرده تورک دؤولتلرينده تورک ديلينده (فارس ديلي ايله ياناشي) گؤزل شئعیر نومونه‌لري ياراديليردي. او زامانلار ‌نَینکي خالق ايچينده، حتّي سارايدا دا تورک ديللي ادبییّات کيفايت قدر گئنيش ياييلميشدي. حؤکمدارلار و وزيرلر بئله، تورکجه شئعیر يازير، حتّي بو ديلده ديوان ياراديرديلار. خوراساندا امير حسین بايقارا‌نین وزيري قودرتلي شاعير عليشير نوایي، داها سونرالار شئيباني خانلاري (او جومله‌دن، محمد شئيباني، عبیدخان) جيغاتاي ديلينده يازيرديلار. بؤيوک موغوللار ايمپئريياسي‌نین بانيسي بابور شاه دا تورکجه گؤزل شئعیر و نثر نومونه‌لري ياراديردي. قاراقويونلو دؤولتي‌نین گوجلو حؤکمداري جهانشاهين "حقيقي" تخلوصو ايله تورکجه ديواني واردير. 
عوثمانلي سولطانلاريندان دا بير چوخو شاعير اولموشدور. اون بئش-اون آلتينجی عصرلرده حاکیمییت سورموش عوثمانلي سولطانلاري‌نین اکثريتي‌نین شئعیر ديوانلاري واردير. اولوسلارآراسي تورکمن-تورک اونيوئرسيتئسي، تورک ديلي و ادبيياتي بؤلومو، اؤیرتيم گؤره‌وليسي شادي آيدين "فارسجا ديوان صاحيبي عوثمانلي سولطانلاري و ديوانلاري‌نین نوسخه‌لری" آدلي مقاله‌ده فارسجا ديواني اولان عوثمانلي سولطان و شاهزاده‌لري باره‌ده معلومات وئره‌رک، سولطان 2. محمد فاتيحين، سولطان سلیمان قانو‌نی‌نين (تخللوصو مُحِبی)، سولطان 3. مرادين (تخللوصو مرادي)، شاهزاده‌ جم سولطا‌نین (تخللوصو جم) و بايزيدين (تخللوصو شاهي) فارسجا ايله ياناشي، تورکجه ده ديوان صاحيبي اولدوقلاريني يازير. بعضي تذکيره‌لرده بونلاردان علاوه سولطان 2. بايزيدين (تخللوصو عدلي)، سولطان 2. سليمين (تخللوصو سليم)، شاهزاده مصطافا‌نین (تخللوصو مخلصي)، سولطان 3. مرادين (تخللوصو مراد) تورکجه بوتؤو و ناتامام شئعیرلري خاطيرلانير.
ماراقليدير کي، سولطان سليم ياووز شئعیر طبعينه ماليک اولسا دا، تورکجه آز شئعیر دئميش، اساسن فارس ديلينده ياراتميشدير. اونون فارس ديلينده ديواني واردير. سولطان سليمين ياراديجيليغيندان دانيشان ديگر تدقيقاتچيلار دا اونون تورکجه دئييل، فارسجا يازديغيني قئيد ائتميشلر. شادي آيدين سولطان سليم حاقيندا دانيشارکن، اونون فارسجا و تورکجه شئعیرلر يازديغيني بيلديرسه ده، اثرلري سيراسيندا يالنيز فارسجا ديوا‌نی‌نين آديني چکير و 16 فرقلي نوسخه‌سي حاقيندا معلومات وئرير (باخماياراق کي، عئيني مقاله‌ده باشقا عوثمانلي سولطانلاري‌نین تورک ديلينده ده ديواني اولدوغونو قئيد ائدير).
عدنان مَندَرس اونيوئرسيتئتي، فن-ادبییّات فاکولته‌سي، تورک ديلي و ادبییّاتي بؤلومو اوزره موتخصيص حسن گولتکين "ياووز سولطان سليمين فارسجا بئيتلري ايله ترجومه‌لري" مقاله‌سينده مسله‌يه داها دا آيدينليق گتيره‌رک، سولطا‌نین نييه تورکجه يوخ، فارسجا شئعیر دئمه‌يه اوستونلوک وئرديگيني ايضاح ائدير: "ديوا‌نیني تورکجه دئييل، فارسجا شئعیرلر سؤيله‌يه‌رک ترتيب ائتمه‌سي اونون فرقلي جهتيدير. روايته گؤره، شاه اسماعیلين "ختایي" تخلوصو ايله تورکجه شئعیرلر سؤيله‌يه‌رک، تورک میلّتي‌نین حؤکمدارليغينا تکباشينا يييه‌لنمک ايستمه‌سي قارشيسيندا ياووز سولطان سليم ده تورکجه و فارسجا دانيشان بؤلگه خالقي‌نین تک حؤکمداري اولدوغونو تصديقله‌مک مقصدي ايله فارسجا شئعیرلر سؤيله‌ميشدير" (Turkish Studies, International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 10/8 Spring 2015, p. 1217-1246)..
صفوي حؤکمدارلاري ساراي اونسيتينده تورک ديلينه اوستونلوک وئرديکلري کيمي ادبي فعاليتده ده بو ديلين دَيريني قورويوب-ساخلاماغا چاليشيرديلار. شاه اسماعیلين "ختایي" تخلوصو ايله يازديغي گؤزل غزللر، دؤردلوکلر، "دهنامه" پوئماسي، "نصيحتنامه" مثنويسي ادبییّات تاريخيميزين شاه اثرلري ساييلير. اونون اوغلو 1. تهماسيب ده شئعیر طبعينه ماليک ايدي و "بهرامي" تخلوصونو داشيييردي. شاه تهماسيبين فارس ديلي ايله ياناشي، تورک ديلينده ده يازديغيني مشهور ادبییّات‌شوناس فواد کؤپرولو تصديق ائتميشدير. شاه تهماسيبين سولطان سلیمان قانوني ايله تورکجه موشايره‌سي (شئعیرلشمه‌سي، دئييشمه‌سي) ده منبعلرده اؤز عکسيني تاپير (باخ: دوکتور محمت نوري چينارجي. صفوی ساراييندا تورکچه شئعیر يازان بير شهزاده، تورکييه سوسيال آراشتيرمالار درگيسي، ايل 19، سايي 3، ص. 168-169). صفوي شاهلاريندان 2. شاه عبّاس "ساني" تخلوصو ايله تورکجه شئعیرلر دئميشدير. بونو اون يئدديینجی عصر تذکيره‌لرينه ايستينادن فواد کؤپرولو، محمدعلي تربييت ("دانيشمندان آذربايجان" کيتابيندا) کيمي اونلو تدقيقاتچيلار دا تصديق ائتميشلر. 1. شاه عبّاسين دا آنا ديلينده بعضي شئعیرلري قالميشدير. (باخ: اون يئددينجی عصر آذربايجان ليريکاسي (آنتولوگييا)، باکي، 2008، ص. 118). صفوي شاهزاده‌سي ابراهيم ميرزه (شاه اسماعیلين نوه‌سي) ده تورکجه خالق ادبییّاتي روحوندا شئعیرلر قوشموشدور.
آذربايجاندا صفويلره کيمي تورک ديللي ادبییّات عنعنه‌سي فورمالاشميشدي. عزت‌الدین حسن اوغلو، قاضي برهان الدين، يوسف مداح، قاسم انوار، حامدي، احمد تبريزي، ختایي تبريزي، قول علي، سولي فقيه، مصطفی ضریر ، عمادالدین نسيمي، جهان شاه حقيقي، خليلي، هدايت و باشقالاري آذربايجان تورکجه‌سينده دَيرلي صنعت اثرلري ياراتميشديلار. شاه اسماعیلين موعاصيرلري حبيبي، کشوري، گولشني، بصيري، فضولي، حقيري ده آذربايجان ديلينده يازيرديلار. شاه اسماعیل ختایي‌نین ساراييندا ملک الشعرا (شاعیرلرين باشچيسي) وظیفه‌سي آذربايجان شاعيري حبيبي‌يه مخصوص ايدي. سارايدا سروری، توفئيلي، قاسمي، شاهي کيمي شاعيرلر بؤيوک حؤرمت صاحيبي ايديلر. سونراکي دؤورلرده يا بوتونلوکده، يا دا قيسمن آذربايجان ديلينده يازميش شاعيرلرين سيراسيندا فدایي، يوسف بي اوستاجلو، تبريزلي خليفه، فضلي، حقيري، رحمتي، روحي، اماني، مجذوب تبريزي، قوسي تبريزي، صائب تبريزي، وحيد قزويني، واعظ قزويني، عبدالرزاق نئشه و باشقالاري‌نین آديني چکه بيلريک. شاه سلیمان و شاه سولطان حسین زاما‌نیندا صفوي ساراييندا ميرزه محسن تاثير تبريزي ملک الشعرا ايدي.
سارايدا بؤيوک نوفوذا ماليک اولان بعضي آذربايجانلي عيانلارين شئعیر طبعي ده واردي، اونلار ادبییّات، رسامليق، بيبليوقرافييا کيمي ساحه‌لرده فعاليت گؤستريرديلر. مثلا،2.شاه عبّاسين و شاه سلیمانین باش وزيري محمد طاهر وحید قزويني، 2. شاه عبّاسين ساراييندا خيدمت ائدن طرزي افشار، شاه سلیمانین کاتيبي ملک بي آوچي، شاه عبّاسين، سونرالار ايسه موغول شاهلاري‌نین حکيمي مسيحي، صفوي سارايي‌نین کيتابخاناچيسي صاديق بَي افشار، شاه صفي، 2. شاه عبّاس و شاه سلیمانین دؤورونده سارايدا مسئول وظیفه‌لر توتموش مرتضی‌قولو سولطان شاملو (ظفر) هم ده اؤز قلملريني شئعیر ساحه سينده اوغورلا سيناميش و تورکجه گؤزل شئعیرلر يازميشلار. سارايدان کناردا، ويلايتلرده يوکسک وظیفه‌ده چاليشان بعضي عيانلارين دا شئعیر طبعي واردي. مثلا: تبريز شیخ السلامی ميرزه صالح تبريزي، قوم دارغاسي و گنجه-قاراباغ بَيلربيي مصاحب گنجوي، مشهد واليسي و هئرات بَيلربَيي صفي‌قولو بي شاملو (صفي)، شیخ الاسلام مؤوزي اهري و باشقالاري .

قایناق: ISLAM.AZ

کؤچورن: عباس ائلچین

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۷/۰۲/۲۳ |