تورک دستان و افسانه لرينده قورد
قورد، تورک افسانه لرينده مرکزي بير قونومدادير کؤک-تورک خاقان سولاله سي اولان آشينا عاييله سي نين آتاسي بير ديشي قورد ايدي کؤک-تورک خاقانلاري، آتالاري نين آنيسينا سايقي اولاراق، اوتاغلاري نين اؤنونه آلتيندان قورد باشلي بير توغ تيکرديلر. بئلجه قورد ، تورکلرده خاقانليق علامتي اولموشدور آنجاق بو گلنک يالنيزجا کؤک-تورکلره اؤزگو اولماييب، کؤکني آسيا هون تورکلرينه و تورکلرين اسکي آتالارينا دئيين گئدر مؤکي آسيا هونلاريندا و حتا او چاغلاردا باتي تورکيستاندا ياشايان او-سون(Wu-sun) تورکلرينده، طبقي بيلديگيميز بوزقورد دستانيندا اولدوغو كيمي، قورددان تؤرمه افسانه سي و ديشي قوردون وئرديگي سود ايله بسلنمه اينانجي ياشييردي عيني افسانه تابقاج تورکلرينده ده واردي؛ تابقاج اؤلکه سينده "قورد داغلاري"، "قورد ايرماقلاري" بولونماقدا ايدي اويغور تورکلري نين کؤکنلرينه ايليشکين بير افسانه ده اونلاري قوردا باغلييردي (اويغور خاقانليغي، کؤک-تورک خاقانليغيني آرديندان قورولان بير تورک دؤولتي اولوب، کؤک-تورک خاقانليغينين دواميدير)

تورک دونیاسی نین ان بؤيوك دستاني : ماناس
بو مؤحتشم تورک دستاني نين تامامي 400.000 ميصراع دير. بير قيرقيز دستانيدير. موسلمان قيرقيزلارلا پوتپرست کالموکلار آراسيندا موجادله لري آنلادير. بونونلا برابر ماناس دستاني نين دوققوزونجو يوزايلده، قيرقيزلارين يئني سئي قيييلاريندا دولت قورماغا باشلاديقلاري سيرادا اولوشموش اولدوغونو ايلري سورن علم آداملاري دا واردير.
ماناسين، تاريخته گئرچكدن وار اولدوغونو گؤسترير ايزلر گؤرولمه ميش ايسه ده، قيرقيز-کالموک موجادله لرينده گؤز دولدورموش بير قيرقيز ايگيدي نين، بلکي ده بير قيرقيز بگي نين آدي و اايگيدليگي ايله بو دستانا قونو اولدوغونو دوشونه بيله ريك.
ماناس دستاني، قيرقيزلارين بير باخيما آنسيکلوپئديسي كيمي دير. ماناس دستانيندا قيرقيزلارين بوتون گلنَک و گؤرنکلريني، تؤره لريني، اينانيشلاريني، گؤروشلريني، باشقا ميلتلرله اولان ايليشکيلريني، مثللريني و اخلاق آنلاييشلاريني بولماق مومکوندور.
ماناس دستاني نين بوتونونو سؤيله ينلره ماناسچي، بير کيسميني سؤيله ينلره ايرچي دئييلير. ماناسچيلار، دستاني آنلاديرکن اؤز زامانلاري نين ائتکيسي آلتيندا قالديقلاري اولايلار ايله اؤز دويغو و دوشونجه لريني ده اوستاجا قاتميشديلار.
ماناس دستانينا ايلک كز، قازاق-قيرقيز يؤنتيجيسي اولان روس اصليندن فرانئل تصادوف ائتميشدير. داها سونرا چوکان وليخانوف 1856 ايلينده دستاني دينله ميش فقط دستانين ان اوزون پارچاسيني رادلوف يازييا گئچيره رک 1885ده يايينلاميشدير.
دستانين ان اؤنملي بؤلوملريني ماناس، ماناسين اوغلو سئمئتاي(Semetay)، ماناسين تورونو سئيتئک (Seytek)، جولاي(Colay) و تؤشتوکون (Töştük) حيکايه لري تشکيل ائتمكده دير. جولاي و ار توستوک (Er Tostuk)حيكايه لري ايله ايلگيلي بؤلوملرين جولاي آديندا بير ماناسچيدان درلنديگي سانيلماقدادير.
دستانين بؤلوملرينه گؤره اؤزتي: .....
ائرمني ظولمو

موسي يئو رامين سليم اوغلو
" گولـله نميش اوشاقليق " كيتابيندان
«همين گون سحردن بير خئيلي آتيشما اولدو. هميشه کي کيمي. آخشاما ياخين سنگيدي. آخشام 9-دا آتيشما يئنيدن شيددتلندي. آتام حَيَطيميزده ايري پانئللري دوزوب، تورپاغي دا آلتدان قازيب تونئل فاسون يئر دوزلتميشدي. شيددتلي آتيشما اولاندا هميشه او تونئله گيريرديک. ايندي ده تونئله دولوشدوق. قونشولاريميز زينيت خالا، حوسئين دايي، قاراش داييگيلين عاييله سي ده تونئلده ايدي. گئجه ساعات 12-يه کيمي تونئلده قالديق.
آتيشما کسميردي. اوغولتو وار ايدي. داييم طاهير گلدي کي، ائرمنيلر هر طرفدن هوجوما کئچيب. تونئلده قورونماق آرتيق معناسيز ايدي. زينيت خالا ايله حوسئين دايي تونئلده قالديلار. بيز تونئلدن چيخديق. ائله بيل سحر ايدي. ائرمنيلر فيشنگ آتيرديلار کي، فيشنگين ايشيغيندا خوجالي ساکينلريني قيرسينلار.
دوز آسفالتا چيخديق. گيزلنمه يه يئر ده يوخ ايدي. ديوارلارين ديبي ايله دالدالانا-دالدالانا گئديرديک. ياغيش کيمي ياغان گولـله نين آلتيندا اوز توتدوق قارقار چايينا. چايي کئچديک. کتيک مئشه سينه گيرديک. هوندور داغ واردي. او داغي قالخيرديق. داغين تپه سينه چاتماغا آز قالميش ائرمنيلر تپه دن بيزي آتشه توتدولار. جاماعات اوزو آشاغي قاچماغا باشلادي. اؤزومو ساخلايا بيلميرديم. آغاجا چيرپيلديم. ائله اورادا گولـله آياغيما ديدي. آياغيمدان يونگول يارا آلديم. آغري حيس ائتميرديم. آخان قاني دا حيس ائتميرديم. سن دئمه، قورخو هر شئيه اوستون گليرميش. بير مقامي دا هئچ اونودا بيلميرم. اؤزونو گولـله دن قوروماق اوچون 13 ياشلي بير اوشاق قادين مئييتي نين آلتيندا گيزله نير. او اوشاق من ايديم. مئييتدن ده قورخموردوم. بيزه تک-تک گولـله آتميرديلار. پولئميوتلارلا بيچيرديلر. خئيلي اؤلن، ايتن اولدو. جاماعات دره نين ديبينه يووارلانيردي، تؤکولوردو. چونکي مووازينتلريني ساخلايا بيلميرديلر. دره نين ديبيني گولـله توتموردو. اورادا بير ساعاتا ياخين دينجه ليب يولا دوشدوک. دومان ايدي. بير خئيلي گئدندن سونرا معلوم اولدو کي، آغدام عوضينه، خانکندي ايستيقامتينه گئتميشيک. گئري دؤنه سي اولدوق. هامي يورولموشدو. قارين اوستونه چؤکدوک. آتام 3 يئرده تونقال قالادي. جاماعات بير آز قيزيندي. تونقالدا آياغيمي ايسيدنده چکمه مين آلتي اريبيب دريمه ياپيشيبميش. حيس ائتمه ميشم. سحره ياخين يولا دوزلديک. قارشيدا بير داغ واردي. او داغي کئچيب بوتون گونو يول گئتديک. گليب بر کنده چاتديق. کند جاماعاتي بيزي آذربايجان ديلينده چاغيردي. ائرمنيلري ده سؤيدولر. سئوينيرديک. ائله بيليرديک جانيميز قورتاردي. بيردن آتيشما باشلادي. آسلانوو تئلمان يانيمداجا اؤلدو. همين کندده زهرا خالانين دا اؤلومو ياديمدان چيخمير. گولـله آغزيندان ديميشدي. جينقيري دا چيخمادي. بيزي اورادا اسير گؤتوردولر. داغين اتگينده هاميميزي يئره اوزاديب باشيميزين اوستوندن آتش آچماغا باشلاديلار. سونرا بيزي فئرمايا گتيرديلر. 60-70 نفر اولارديق. بيزه سحر-آخشام 1 وئدره سو، 1 وئدره ده چيي کارتوف وئريرديلر. بير دفعه بير ائرمني آروادي پالتاري نين آلتيندا بير چؤرک گيزله ديب گتيرميشدي. 2-3 گون مئشه ايله يول گلميشديک. 3-4 گون ده فئرمادا اسيرليکده ايديک. هفته عرضينده يئديگيم چؤرک ائله او اولدو. مئشه ده قار، کوللاردا قورويوب قالميش ايتبورنو يئييرديم.
فئرمادا اولاندا ايري بير لََين گتيرديلر. دئديلر کي، کيمين نَيي وارسا، تؤکسون. اگر کيمينسه اوستوندن نسه چيخسا، گولللنه جک. هامي پولونو، قيزيليني، سندلريني اورا تؤکدو. سونرا ائرمنيلر 12 و يا 13 نفر ميللي اوردو پالتاريندا اولان کيشيلري باييرا چيخاردي. اورادا بير قادين واردي. آديني اونوتموشام. آغلاييب يالواريردي کي، 5 اوغلوم اولوب. ايکيسي اؤلوب، اوچونو ده سيز آپاريرسينيز. هئچ اولماسا، بيريني منه وئرين. توفنگين قونداغي ايله او قاديني ايتله ديلر. ميللي اوردو پالتاريندا اولانلار چؤله چيخاريلاندان بير آز سونرا دايانمادان آتش آچيلدي. بلکه ده 10 دقيقه چکردي. ايچريده کي اسيرلر قيشقيريردي. او آنا بيلميردي نه ائله سين. ائرمنيلر ايچري گيريب دئديلر کي، قيشقيريغي کسمه سه نيز، هامينيز گولللنه جکسينيز. سهو ائتميرمسه، فئرمادا 2 يا 3 گون قالديق. اورادا باش وئرن بير احوالاتي دا اونودا بيلميرم. بير قيز واردي. 13-14 ياشي اولاردي. قيزين آديني چکمه يه جم. اونو ائرمنيلر زورلا چؤله چيخارديلار. آتاسي نه قدر يالوارديسا، اللريندن آلا بيلمه دي. قيزي بير آزدان گئري قايتارديلار 13 ياشلي قيزي وحشيجه سينه زورلاميشديلار.
بير نئچه گوندن سونرا بيزي فئرمادان چؤله چيخارديلار. کيشيلري بير جرگه يه، قادين و اوشاقلاري دا ديگر جرگه يه دوزدولر. آتام بيزدن آيري دوشدو. مهلوقه ننه قارداشيم تئيمورلا مني اؤيرتدي کي، آتانيزين آياقلاريني قوجاقلاييب اونو بوراخمايين. ائرمنيلره دئيين کي، آنانيز مئشه ده اؤلوب، هئچ اولماسا آتاميزي بوراخين. ائله ده ائتديک. آتامي بيزه طرف ايتله ديلر. 15 نفر کيشيني ايسه ساخلاديلار. بيزي سيرايا دوزوب آبدالگولابلي طرفه گتيرديلر. يولدا قورويوب، قاخاجا دؤنموش مئييتلر گؤروردوم. بير قادين يانيندا دا بير اوشاق مئييتي واردي. يقين او قادي نين اوشاغي ايدي. آبدالگولابلي کندينه چاتاچاتدا بيزي موشاييعت ائدن ائرمني ياراقليلاري گئري دؤندو. اينانميرديق. ائله بيليرديک کي، آرخادان آتش آچاجاقلار. آچماديلار. گلديک آبدالگولابلييا، اورادان دا آغداما. آياقلاريم توتولموشدو. بيزي باکييا گتيرديلر. 3-4 آي يئرييه بيلمه ديم. معمار عجمي مئترو استانسيياسي يانيندا بير خستخانا واردي. (حربي هوسپيتال) اورادا آياقلاريمي ديزدن آشاغي ساريديلار. اول آياغيمي کسمک ايسته ديلر. سونرا بو فيکيرلريندن داشينديلار. خئيلي موعاليجه آلديم. ديزلريم اوسته گزيرديم. گؤردوکلريمي هئچ زامان اونوتماياجام. هاميني آللاه ياراديب. آللاهين ياراتديغي اينسانا قارشي ائرمنيلرين تؤرتديکلري وحشيليکلره نه آد وئرمک اولار؟ گوناهيميز نه ايدي؟ نيفرت ائديرم ائرمنيلره!»
…بعضن اينساني سئوگي نين عکسي - نيفرت ياشادير. گؤره سن، تانري کيمي گوناهکار سايير: نيفرت توخومونو سپه ني، يوخسا نيفرت ائدني؟
كؤجورن :ع . ائلچين