تورک دونیاسی نین ان بؤيوك دستاني : ماناس

  بو مؤحتشم تورک دستاني نين تامامي 400.000 ميصراع دير. بير قيرقيز دستانيدير. موسلمان قيرقيزلارلا پوتپرست کالموکلار آراسيندا موجادله لري آنلادير. بونونلا برابر ماناس دستاني نين دوققوزونجو يوزايلده، قيرقيزلارين يئني سئي قيييلاريندا دولت قورماغا باشلاديقلاري سيرادا اولوشموش اولدوغونو ايلري سورن علم آداملاري دا واردير. 

  ماناسين، تاريخته گئرچكدن وار اولدوغونو گؤسترير ايزلر گؤرولمه ميش ايسه ده، قيرقيز-کالموک موجادله لرينده گؤز دولدورموش بير قيرقيز ايگيدي نين، بلکي ده بير قيرقيز بگي نين آدي و اايگيدليگي ايله بو دستانا قونو اولدوغونو دوشونه بيله ريك. 

  ماناس دستاني، قيرقيزلارين بير باخيما آنسيکلوپئديسي كيمي دير. ماناس دستانيندا قيرقيزلارين بوتون گلنَک و گؤرنکلريني، تؤره لريني، اينانيشلاريني، گؤروشلريني، باشقا ميلتلرله اولان ايليشکيلريني، مثللريني  و اخلاق آنلاييشلاريني بولماق مومکوندور. 

  ماناس دستاني نين بوتونونو سؤيله ينلره ماناسچي، بير کيسميني سؤيله ينلره ايرچي دئييلير. ماناسچيلار، دستاني آنلاديرکن اؤز زامانلاري نين ائتکيسي آلتيندا قالديقلاري اولايلار ايله اؤز دويغو و دوشونجه لريني ده اوستاجا قاتميشديلار. 

  ماناس دستانينا ايلک كز، قازاق-قيرقيز يؤنتيجيسي اولان روس اصليندن فرانئل تصادوف ائتميشدير. داها سونرا چوکان وليخانوف 1856 ايلينده دستاني دينله ميش فقط دستانين ان اوزون پارچاسيني رادلوف يازييا گئچيره رک 1885ده يايينلاميشدير. 

  دستانين ان اؤنملي بؤلوملريني ماناس، ماناسين اوغلو سئمئتاي (Semetay)، ماناسين تورونو سئيتئک (Seytek)، جولاي (Colay) و تؤشتوکون (Töştük) حيکايه لري تشکيل ائتمكده دير. جولاي و ار توستوک (Er Tostuk)حيكايه لري ايله ايلگيلي بؤلوملرين جولاي آديندا بير ماناسچيدان درلنديگي سانيلماقدادير. 

  دستانين بؤلوملرينه گؤره اؤزتي: 

  ماناس دستاني 

1) يئدي تؤر آديني داشييان يئرده بويون خان اوتورماقدادير. بويون خانين اوغلو قارا خان و اونون اوغلو چاكيب خان (ياکوب خان) آدييلا آنيلير. چاكيب خان، آلما آتا ايرماغي نين گؤزه سينده، سونقور يوواسي دئييلن يئرده يئرلشميشدير؛ چاكيب خانين هئچ اوشاغي يوخدور. بير گون تانريدان بير اوغلان اوشاغي ايستر، اونون ايگيدلر ايگيدي اولماسيني ديلر. تانري نين ايذني ايله بير اوغلو اولور. اوغلو اولدوغو اوچون ده تانرييا گؤزل بير قيسراق قوربان ائدر. دؤرد پئيغمبر گليب اوشاغا آد قويار، آدينا ماناس، دئير. 

  ماناس ديله گلير، باباسينا:  " من ايسلام يولونو آچاجاغيم، اينانمايانلارين ماليني ياغمالاياجاغام "  دئينجه چاكيب خان، چوخ اسکي آرخاداشي اولان باکايا خبر گؤندرير چاغيرير. باکا گلينجه ماناسين سؤيله ديکلريني اونا دانيشير، بو سؤز اوزرينه باکا:  " چوخ گؤزل سؤز "  دئير:  " همن آتلاناليم، چينه آخين ائده ليم، پئکين يولونو بوزاليم! "  

  دئديگي كيمي ائتديلر. 

  چاكيب خانين اوغلو گنچ ماناس ايسه اون ياشينا گلينجه اوخ آتدي، اون دؤرت ياشينا باسينجا خان ائويني باسيب ييخدي، خان اولدو. قاشقاردان بوتون چينليلري سوروب تورفانا تيخدي، تورفانداکي چينليلري سوردو، آکسويا آتدي. 

  2) کالموک خانين اوغلو آلمامبتين(Almambet) موسلمان اولوشو، ار کؤکچيه (Er Kökçe)سيغينيشي، ار کؤکچدن ده آيريليب ماناسا گليشيني آنلادير: 

  يئرين يئر سويون سو اولدوغو چاغدا... آلتي آتانين اوغلو گاوور، اوچ آتانين اوغلو موسلمان ايدي. او زامان قارا خانين اوغلو آلمامبت دوغدو، همن بويودو و موسلمان اولدو. باباسيني موسلمان اولماديغي اوچون اؤلدوردو، قاچيب گلدي موسلمان بگلريندن ار کؤکچيه سيغيندي. ار کؤکچه نين قيرخ ايگيدي واردي. بو قيرخ ايگيد، بگلري نين بو کالموکلويا، آلمامبته چوخ ايلتيفاتلارائديب اونو يانيندان آييرماديغيني گؤرونجه قيسقانديلار، قيسقانينجا دا آلمامبت حاققيندا دئدي قودولار چيخاريب يايديلار. بو يوزدن آلمامبت ايله ار کؤکچه بگين آراسي پوزولدو.  

  آلمامبت قالخيب ماناسين بگين ائوينه گلدي. 

  ماناس دا آلمامبتي بؤيوک ايلتيفاتلارلا قارشيلادي. ماناس، آلمامبتي چوخ سئودي. 

3)ماناس ايله ار کؤکچه نين ساواشماسيني آنلادير: 

  ماناسين چئريلري ار کؤکچه نين ائليني ياغما ائدرلر. ساواشدا ار کؤکچه يئنيلير. آرديندان چاكيب خان، اوغلو ماناسي ائولنديرمک ايستر. قيز آراماغا باشلار. تمير خانين قيزي اولان کانيکئين(Kanıkey)، ماناسا اويغون بير ائودش اولدوغونو ساغليک وئريرلر. تمير خان دا قيزيني ماناسا وئرمک ايسته مه مکده دير. فقط تمير خانين باش دانيشماني بو ائولنمه يه انگل اولماغا چاليشير. بو يوزدن دويون اثناسيندا قاوقالار اولور، اوجو ساواشا و ياغمايا وارير. سونوندا باش دانيشمان منديباي(Mendibay) ماناسي زهيرلر، ماناس اؤلور. ماناسين اؤلومو عاييله سيني يوخسوللوغا، سيخينتييا و فلاکته دوشورور. آتي، دوغاني و کؤپگي مزاري نين باشيندا آغلارلار؛ ماناسين جانيني باغيشلاماسي اوچون تانرييا يالواريب ياخاريرلار. ماناسين قيرخ ايگيدي واردير آما هاميسي ده بگلريني اونودورلار. تانري، ماناسين حئيوانلاري نين بو باغليليغي قارشيسيندا اونلارين دوعاسيني قبول ائدر؛ ماناس ديريلير. اسکيسي كيمي، اسکيسيندن داها گوجلو بير شکيلده ائلينه و تؤره سينه خيدمت ائدر. 

4) کؤکوتئي(Kökütey) خانين ياس تؤره نيني آنلادير: 

  کؤکوتئي خان خسته له نير. سون نفسيني وئرمه دن اؤنجه وصييتيني ائدير. آرديندان دا اؤلور. کؤکوتئي خانين اؤلومو اوزرينه قونشو ميللتلردن ياس تؤره ني اوچون چاغيريلانلار اولور؛ هرکس گلير. بؤيوک بير يوغ تؤره ني ياپيلير. تؤره نين بيتجگينه ياخين قوناقلار آراسيندا بير قاوقا باشلار، سونو ساواشا وارير. ماناس ايله موسلمان اولمايان جولاي خان آراسيندا سورن ساواش اوزاييب گئدر. 

  5)  گؤز کاماني(Göz Kaman) آنلادير: 

  چاكيب خانين، كيچيك کن کالموکلارا اسير دوشن و موغوليستانا گؤتورولوب اورادا بؤيوتولن گؤز کامان آدلي بير قارداشي واردير. گؤز کامان موغوليستاندا، کالموکلار آراسيندا بؤيوتولوب اورادا بير کالموک قيزييلا ائولنديريلير؛ بئش اوغلو اولور؛ بير گون اوغوللان ايله بيرليکده اصل يوردونا دؤنر. کالموکجا قونوشماقدادير. 

  ماناس، هم عميسيني هئچ گؤرمه ديگي و او گونه قدر تانيماديغي، هم ده عميسي کالموکجا قونوشدوغو ايچين اونو جاسوس ظن ائدر: ياخالاييب زينجيره وورور. بونلاري ائتديكدن سونرا بؤيله بير عميسي اولوب اولماديغيني آنلاماق ايچين باباسينا خبر گؤندرير. جولاي خان خبري آلينجا سئوينير و قارداشيني خوش توتماسي اوچون اوغلونا امر وئرير. فقط ماناسين آناسي سي ايله آروادي دا گؤز کاماندان خوشلانماميشلار هله کالموکچا قونوشماسيني بوسبوتون ياديرقاميشديلار. بو اوزدن بيرليک اولوب هاميسي برابر چاكيب خانين بويروغونو هئچه سايارلار. يالنيز ماناس باباسي نين بويروغونو دينله ييب عميسينه ياخشي داورانير، حتي عميسي و اوغوللان اوچون بؤيوک بير شؤلن وئرير. فقط گؤز کامانين اوغوللان بو شؤلنده بير قاوقا چيخاريب ماناسي دؤيرلر. 

  ماناس، کالموکلارا قارشي سفره چيخديغيندا عميسي نين اوغوللان کالموکچا بيلديگياوچون اونلاردان يارارلانماق ايستر. گؤکچه گؤزو کالموکلارا جاسوس اولاراق گؤندرير. گؤکچه گؤز کالموکلار طرفينه گئچر گئچمز ماناسا خيانت ائدر. ماناس بونون اوزرينه آلمامبتي گؤندرير. آلمامبتين يارديمييلا ماناس ساواشي قازانير. بير چوخ غنيمتلر آلير، دؤنرکن ياري يولدا گؤکچه گؤز ايله قارشيلاشيرلار گؤکچه گؤز ماناسي، قيرخ ايگيدي ايله بيرليکده زهيرلر. قيرخ ايگيد اؤلور. ماناسي، آروادي کانيکئي قورتارير. مککه دن ارنلر گلير، کانيکئيه يارديم ائدرلر. 

  ماناس ياخشي اولور اولماز مککه يه  گئدر؛ دوعا ائديب تانرييا يالواراراق قيرخ ايگيدي نين ديريلمه سيني ساغلار.     

6) سئمئتئيين(Semetey) دوغومونو آنلادير. 

  ماناس آرتيق قوجالميشدير.   آغ آتي حالسيز دوشموش ضعيفله ميشدير.  ماناس قيرخ ايگيديني يانينا چاغيرير. اؤلوموندن سونرا دوغاجاق اولان اوشاغينا ياخشي باخمالاري ايچين وصييت ائدر.  و ماناس اؤلور.   ماناس ايچين بؤيوک بير يوغ تؤره ني ياپيلير، ياس توتولور. 

  چاكيب خان کانيکئيه خبر گؤندره رک ماناسين قيرخ ايگيديندن بيري اولان آبئکه يه(Abeke) اونو بينمزسه کؤبئشه   (Köbeş) واريب ائولنمه سيني بويورور. کانيکئيين دوغومو ياخيندير: 

  - قيزيم اولورسا دئديگيني توتار ائوله نيرم، گل گله ليم اوغلوم اولورسا ائولنمک شؤيله دورسون نه آبکئنين صورتينه نه ده کؤبئشين اوزونه باخارام، دئيه جوابيني گؤندرير. 

كانيكئيين بير اوغلو اولور. دئديگيني ائديب کيمسه ايله ائولنمز. اؤته کي لر کانيکئيين اوغلونو اؤلدورمک ايسترلر. بونو اؤيرنن کانيکئي اوغلونو گؤتوروب باباسي تمير خانين اؤلکه سينه قاچار. يولدا تورلو سيخينتيلار چکر، باشينا گلمه ديک قالماز " . سونوندا تمير خانين اؤلکه سينه وارار، بگ ائوينه اولاشير. 

  تمير خان قيزينا و تورونونا قاووشونجا بير چوخ شؤلنلر وئرير. تورونونا آد قويولماسي ايچين بوتون ايل خالقيني توپلار فقط اوشاغا کيمسه بير آد تاپيب دا قوياماز. آنسيزين، هاردان گلديگي بيلينمه ين آغساققاللي بير قوجا گؤرونور، اوزون اوزون دوعالار ائدر؛ تمير خانين تورونونا سئمئتئي(Semetey) آديني وئرير. 

  سئمئتئي بويور. بابا يوردونا دؤنمک ايستر. يولا چيخاجاغي سيرادا آناسي کانيکئي: 

  -باکايا سلام سؤيله، نه سؤيلرسه سؤزونو توت، ديشينا چيخما، دئيه اويارير. 

  سئمئتئي، بابا اوجاغينا دؤنر. چاكيب خان ساغدير؛ تورونو سئمئتئيين، آناسينا ائديلن اذييتلرين آجيسيني چيخاراجاغيني، اؤج آلاجاغيني ساناراق قورخار. بو اوزدن سئمئتئيي زهيرله مگه قرار وئرير. قراريني اويقولاياجاغي سيرادا دورومو اؤيرنن سئمئتئي هم جاکيپ خاني، هم ده آبئکه و کؤبئشي اؤلدورور. 

  7) سئمئتئيين بابا اوجاغينا يئرلشديکدن سونراسيني آنلادير: 

  سئمئتئي، بابا اوجاغينا دؤنوب اؤز يوردونا يئرلشديکدن سونرا، کالموکلار اوستونه آخينلار ائتمك اوچون حاضيرليقلارا باشلار. باباسي نين، حياتدا قالان قيرخ ايگيديني چاغيريب توپلار. دئير کي: 

  - آخين ائتمه ميز گرک؛ آت سورولري و غنيمت آلماميز گرک! 

  بو سؤزدن سونرا سفره چيخار.  فقط قيرخ ايگيد، اؤز آرالاريندا توپلانيب قونوشورلار: 

  - بيزدن اؤنجه کي لر يئتميش ياشينا واردي؛ بيزدن سونراکيلر آلتميشينا اولاشدي. بيز، بو سئمئتئيين باباسينا خيدمت ائتديک، ايندي ده اوغلونا خيدمت ائده جه ييك ، قوجالديق آرتيق. سئمئتئي، بيزي بو قوجا چاغيميزدا اوجا داغ باشلاريندان آشيرماق ديلر، چاغلايانلي سولاردان گئچيرمک ديلر؛ بيزي اؤلدورمگه قصد ائتميشدير، دؤنه ليم! دئديلر. 

  سئمئتئيين بويروغونو دينله مه ديلر، گئري دؤندولر، قاچديلار. 

  سئمئتئي، باباسيندان قالما قيرخ ايگيدين آرديندان يئتيشيب اونلارا شيرين سؤز سؤيله دي، آلتدان آليب يالواردي. 

  سئمئتئي، اونجا سؤزدن سونرا باباسيندان قالما قيرخ ايگيده سؤز گئچيرمگينجه اونلاري اؤلدورور. 

  بو آرادا، آجوبگ ايله آلمامبتين بيرر اوغوللاري اولموشدور. سئمئتئي، بو اوشاقلاري اؤزونه  قارداش ائدير.  

  بيرينين آديني کانچورا(Kançura) اؤته کي نين آديني کولچورا(Külçura) قويوب اؤيله چاغيرير. 

  کانچورا ايله کولچورا دا بؤيورلر. بؤيويونجه سئمئتئيه خيدمت ائتمگه باشلارلار. بير گون گلير، سئمئتئي، کانچورا ايله کولچورايا، آکين خانين قيزي آي چورئکي(Ay Çürek) ائولنمک اوزره قاچيرماق ايسته ديگيني سؤيلر و اونلاردان بو ايش اوچون خيدمت ايستر. بونون اوچون ده آکين خانين اولکه سينه سفره چيخيلماسي گرکديگيني آنلادير. دئديکلريني ائدرلر، آي چورئکي قاچيريرلار. گل گله ليم آي چورئکين بير ده نيشانليسي واردير کي کؤکچه اوغلو اومئتئي دئيه بيلينميشدير. بو کؤکچه اوغلو اومئتئي(Ümetey)، آي چورئكين قاچيريليشيني چكه بيلمز. او دا قارشيليق اولاراق سئمئتئيين سورولريني ياغمالار. بونون اوزرينه آرالاريندا بير ساواش باشلار. بيربيرلريني قارشيليقلي اولاراق ياغمالاييب دورورلار. سونوندا سئمئتئي، کؤکچه اوغلو اومئتئيه باريش تکليف ائدر. ساواشدان يورولان اومئتئي ده بونو قبول ائدر. 

  اومئتئيله ائتديگي باريشدان بيراز راحاتلايان سئمئتئي، باشقا بير سفره چيخماق اوچون حاضيرلانديغي سيرادا بير دوش گؤرور. دوشونو آروادي آي چورئکه آنلادير. آي چورئک دوشو يوروملاييب: 

  - سن بو سفره چيخما، دئير. چيخارسان باشينا بير فلاکت گله جک. 

  فقط سئمئتئي ايناتچيدير. بوش سؤزلره قولاق آساجاق توردن دئييلدير. آروادي نين دوشونو يوروملاماسينا قارشيليق: 

  - دوش دئديگين شئي آخماقليق دير!.، دئيه قارشيليق وئردي. 

  بئله دئمه سينه راغمن، دوشونون خئيره يورولماسي اوچون ده باباسي نين روحونا ان ياخشي قيسراقلاريندان بيريني قوربان ائدر. آرخاسيندان ار کيياسين(Er Kıyas) اؤلکه سينه آخين باشلار. 

  آخينين ان قيزيشميش زامانيندا آلمامبتين اوغلو کانچورا، سئمئتئيه خيانت ائدر و اونو ياخالاييب ار کيياسا گؤتورور. سئمئتئيه خيانت ائتمه ين کولچوراني دا کؤله اولاراق قوللانيرلار. 

  بو سيرادا آي چوئرک بير اوغلان  دوغموشدور. آي چورئگين بير اوغلان اوشاغي دوغوردوغونو دويان ار کيياس، اوشاغي ياشاتماق ايسته مز. اؤلدورتمگه چاليشير. اوغلونو قورتارماق ايسته ين آي چورئک ار کيياسي قورخودور: 

  - اگر سن منيم اوغلومو اؤلدوردورسن من ده سني بابام آکين خانا شيکايت ائده رم، اؤلکه ني آلت اوست ائتديرير اؤجومو آلارام، دئير. 

  ار کيياس قورخدوغو اوچون اوشاغي اؤلدورتمه ييب اؤزونه اؤولاد ائده رك يانيندا ساخلار. ائليني توپلاييب اوشاغا آد قويماق ايستر. فقط کيمسه بير آد تاپا بيلمز. آخساققاللي آي قوجا دئيرلر بير قوجا واردير، سونوندا او گلير، آي چورئكين اوغلونا سئيتئک(Seytek) آديني وئرير. 

  سئيتئك ده بؤيور، دليقانلي اولور، ايگيد اولور. کولچوراني قورويوب کؤله ليکدن قورتارير. ار کيياس اؤلدورولور. بونلاردان سونرا سئيتئك بابا يوردونا، اؤز اوجاغينا دؤنر. باباسينا خيانت  ائدن آلمامبتين اوغلو کانچورا، سئيتئكين بابا يوردونا بگ اولموشدور. اوسته ليک سئيتئكين بابا آناسي کانيکئيه قويون اوتارديب چوبانليق ائتديرميش، ايشکنجه ائتميشدير. 

  دورومو گؤروب اؤيرنن کولچورا، کانچوراني ياخالار و کانيکئي ده اونو اؤلدورور. بابا يوردونا يئرلشن سئمئتئي ايسه تاشکنددن تالاسا قدر ياييلان گئنيش اؤلکه لري يؤنتيمي آلتينا آليب اورالارين خاني اولور.  

 كؤچورن : عباس ائلچين

 

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۸۹/۱۰/۱۴ |