Dövlət, dil, dilçilik

 Səlahəddin Xəlilov

Bir hadisələr dünyası, bir biliklər dünyası, bir də söz dünyası var. Əsas vəzifələrdən biri bu dünyalar arasında qarşılıqlı anlaşma, adekvat münasibət qurmaqdır. Söz, anlayış, logos adi danışıq dilinin əsasını təşkil edir. Məhz bu­na gö­rə­dir ki, bir çox filosofların fikrinə görə, adi danışıq dili həqiqi varlığın özüdür. Yəni hadisələr dünyası da, ideyalar dün­yası da məhz adi danışıq dili sayəsində həyatiləşir, insaniləşir və bizim üçün dünyaya çevrilir.

Bir ünsiyyət vasitəsi olmaqla bərabər, dil həm də  biliklərin saxlanması, ötürül­mə­si və mə­­nimsənilməsinə xidmət edir. Dili bilməyən adam həmin dildə saxlanmış bilik və dəyərlər sistemini də mənimsəyə bilməz.

Dilin daşıyıcısı yalnız bu dili bilən, bu dildə danışan konkret insanlar deyil, onlarıntoplusu da deyil, bütövlükdə millət, cəmiyyətdir; kütlə yox, strukturlaşmış sosial sistemdir.Və bu cəmiyyətdə dil özü də bir sosial institut kimi formalaşır və onun mövcudluğunun dakonkret insanlardan asılı olmayan obyektiv real formaları (qrammatika, lüğətlər, kitablar, disklər və s.), maddiləşmiş sosial hafizə yaranır. Xalqın bütün nümayəndələri sadəcə bu dildədanışdığı halda, onu tam şəkildə, bütöv bir fenomen kimi tədqiq edən, qoruyan, ümumicəhətlərini, qanunauyğunluqlarını, invariantlarını, habelə, başqa dillərə nəzərənxüsusiyyətlərini öyrənən ixtisaslaşmış adamlar – dilçilər yetişir.

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۶/۰۸/۲۳ |

تورکجه‌نين یابانچی ديللرده‌کي اون مينلرجه کلمه‌سي

دوکتور یوسوف گدیکلی

کؤچورن:عباس ائلچین

    ديل مسله‌سي دارتيشيليرکن بير گئرچک هر زامان گؤز آردي ائديلميشدير. بو، تورکجه‌نين باشقا ديللرده اولان اون مينلرجه کلمه‌سي‌نين هيچ عاغیلا داهي گتيريلمه‌مه‌سيدير. موغولجا، اوردوجا کیمی آرتیق چوخ اوزاقدا قالميش ديللر ايله فارسجا، ارمنیجه، گورجوجه کیمی اؤن آسیيا ديللري، يونانجا، بولغارجا، مقدونیه‌جه، آلبانجا، رومنجه، صئربجه-کرواتجا، مجارجا و حتی روسجا کیمی بالکان، اورتا و قوزئي آوروپا ديللرينده اون مينلرجه تورکجه کلمه واردير. تورکجه ساده‌جه سؤزلوکلري ائتکيله‌مکله قالماميش، بوتون بالکان ديللري‌نين مورفولوژي[صرف] و سینتاکسيسیني[نحو] دا ائتکيله‌ميشدير.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۶/۰۸/۲۲ |

بیر بیلگه‌دن سوروشموشلار

کؤچورن: عباس ائلچین

بیر بیلگه‌دن سورشموشلار:

"دونیادا ان چوخ کیمی سئورسینیز؟"

"درزیمی سئوه‌رم" دئیه یانیت وئرمیش.

سورغونو سوروشانلار شاشیرمیشلار:

"آمان اوستاد، دونیادا سئوه‌جک او قدر اینسان وار ایکن نییه درزی؟!"

بیلگه بو سورغویادا بئله یانیت وئرمیش:

" دوستلاریم، ائله‌دیر، من درزیمی سئوه‌رم. چونکو اونا هر گئتدیگیمده، منیم اؤلچومو یئنیدن آلیر. آمما او بیریلر بئله دئییللر. بیر کز منیم حاققیمدا قرار وئریرلر، اؤلونجه قدر ده، منی همیشه او گؤزله گؤرورلر.

***

بیر بیلگه‌دن سوروشموشلار:

- بیر اینسانین ذکاسینی هارادان آنلاییرسینیز؟

- دانیشماسیندان.

- یا هئچ دانیشمازسا؟

- او قدر عاغیللی اینسان یوخدور کی!..

***

بیر بیلگه‌دن نئجه بو قدر دوغرو قرارلار آلابیلدیگیندن سوروشموشلار، "دئنه‌ییم[تجروبه]"دئمیش. او دئنه‌ییملری نئجه قازاندین، دئیه سورموشلار. "خطالاریملا"دئمیش.

***

بیر بیلگه‌دن سوروشموشلار:

- اوره‌گینیز نه ایسته‌ییر؟

بیلگه:

-"اوره‌گیم هئچ بیر شئی ایسته‌مگی ایسته‌ییر."دئیه یانیتلایاراق آرتیرمیش" بو روح حالی‌نین آدی کؤنول یورغونلوغودور.."

***

بیر بیلگه‌دن، "نئجه اینسان اولماق اولار؟"دئیه سوروشموشلار. "اوچ آددیم آتماقلا" کیمی بیر یانیت وئرمیش بیلگه کیشی: "اؤنجه، سنه یامانلیق ائدنلره یامان دوشونمه‌مگین گلیر، اینسانلیغا آتدیغین ایلک آددیم بودور... سنه یامانلیق ائدنلره یاخشیلیق ائده‌بیلدیگین آن ایسه ایکینجی بؤیوک آددیمی آتیب حقیقی اینسان اولماغا باشلارسان. نهایت، سنه یاخشیلیق ائدنله یامانلیق ائدن آراسیندا بیر فرق حیس ائتمه‌دیگین حالا گلدیگین زامان اینسان اولارسان"

***

بیلگه‌دن، "اینسان ندن دیلک دیلر؟"دئیه سوروشونجا، "اینسان گئرچکلشمه‌سی اوچون دیلر، آنجاق بیلمزکی گئرچکلشدیرمک اوچون دیله‌مک گره‌ک".

***

بیر بیلگه‌دن سوروشموشلار، "ان موتلو اینسان کیمدیر؟" ایشده او دا "داغداکی چوباندیر" دئمیش. "ندن؟"دئیه سوروشموشلار. "چونکو اینسان بیلدیکلریله یاشار، اونون بیلدیکلری قویونلاری و چئوره‌سیله سینیرلی‌دیر، اونو موتسوز ائده‌جک و یا بئینینی قاریشدیراجاق چوخ بیر بیلگی‌ یوخدور.

***

بیلگه‌دن، "دونیادا ان گؤزل شئی ندیر؟"دئیه سورشموشلار. "سئومک" دئمیش. "یاخشی.. سونرا؟" دئمیشلر. "سئویلمک" دئمیش. " یاخشی.. ندن سئومک سئویلمکدن اؤنجه گلیر؟"دئمیشلر...

او دا،"اینسان سئودیگیندن داها چوخ امیندیر."- دئمیش.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۶/۰۸/۱۵ |

TÜRK DİLLERİ SÖZLÜKLERİ

تورک دیللری سؤزلوکلری

حاضیرلایان: عباس ائلچین

 Bu sayfadan Türk dilleri sözlüklerini yükleye bilersiniz

بو پوستدان تورک دیللری سؤزلوکلرینی یوکله‌یه بیلرسینیز

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۶/۰۸/۱۱ |

سولطان ولد،حیاتی و اثرلری (1226 - 1312)

شهامت‌الدین قوزوجولار

کوچورن: عباس ائلچین

  مولانا‌نین اوغلو اولان سولطان ولدين تام آدي محمد سولطان بهاالدين ولددير. 24 آپرئل 1226دا تورکیه‌نین قارامان شهرینده(اسکی آدی لارَنده)  دوغان ولدين باباسي بؤیوک تورک متصوّفی مولانا جلاالدّين رومي، آنا‌سي سمرقندلي شرف‌الدین لالا‌نین قيزي گوهر خاتوندور. آنا‌سي‌‌نین خارزم پرنسلريندن اولماسي دولاييسييلا، سولطان ولد دييه آنيلديغي روايت ائديلير. قايناقلارا گؤره سولطان ولد، فيزيکی يؤندن ده، معنوي باخيمدان دا باباسينا چوخ بنزه‌مکده‌دير.[1]

  قایناقلارا گؤره ايلک ائيتيملريني قونيا و شامدا گؤرموش، باباسي‌نین يا‌نیندا يئتيشميش اولماسييلا اونون دوشونجه‌لريني منيمسه‌ميش اولماسينا يول آچمیشدیر. باباسي مولانا‌نین يئتيشمه‌سي اوزرينده، ادبي يؤنو، تصوفچو کيمليگي، دوشونجه‌لري و ادبي يؤنو اوزرينده بؤیوک ائتکيلري اولموشدور. [2]

 سولطان ولده بؤیوک باباسي‌نین آدی وئريلميش، کیچیک ياشدا آنا‌سيني الدن وئرمیش يئتيشمه‌سي اوچون ده گرامانا و اؤگئی آناسی  گرا خاتونون آنا‌سي بؤیوک گرا خاتون مشغول اولموشدو.[3] گنجلیگی‌نین ايلک ایللرینده باباسيندان عربجه درسلري آلميش و اوندان حنفی فیقهی‌نین مشهور اثري هدایه‌نی اوخوموشدور. (4)مولانا، اوغلونون ائییتیم و اؤیره‌نيميني ائرکن بير ياشدا باشلاداراق، کیچک قارداشي علا‌الدین ايله بيرليکده، دده‌سي شیخ شرف‌الدینين ايداره‌سي آلتيندا اونلاري حلب و شاما گؤندره‌رک دينی عئلملري تحصیل ائتمه‌لريني ساغلامیشدیر. تحصیليني بيتيرديکدن سونرا قونيايا دؤنموش، باباسي‌نین بولوندوغو هر توپلانتييا قاتيلميش، بيلگي و گؤرگوسونو آرتيرمیشدیر.

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۶/۰۸/۰۳ |