بیر گون ائشیدرسینیز آلی دا کؤچدو
حاق آشيغي
حاقي و عدالتي تبليغ ائدن عورفان صاحیبي، صوفی شاعير آشيق آلي نين ياراديجيليغي ايله آشيق شئعیري نين يئني عؤمرو، يئني دؤورو باشلاندي.
1801-جي ايلده گؤيچه ماحالي نين قيزيل ونگ کندينده يوخسول بير عاييلهده دونيايا گلن آشيق آلي 19. عصر گؤيچه آشيق موحيطي نين ان اونلو صنعتکارلاريندان بيري اولدو.
جامالين شؤوقوندن ديليم اولدو تنگ،
چايدا باليق اولار، دريادا نهنگ،
ماحاليم گؤيچه دي، کنديم قيزيل ونگ،
آشيق آلي بيردير، بيره-بير گرک.
اوغلونون درراکه لي و حسساس بير اوشاق اولدوغونو ائرکن ياشلاريندان حيسس ائدن آشيق آلي نين آتاسي ميرزه کيشي اونو اوخوتماق قرارينا گلير. آلي موللاخانادا تحصيل آلسا دا، ايچينده اولدوغو آشيق موحيطي اونو داها چوخ چکير.
آلي نين گؤزل و ملاحتلي سسيندن خبر توتان آتاسي اوغلونو گؤيچه نين کرکيباش کندينده ياشايان آغ آشيغا شّييردليگه وئرير.
ايلک گونلردن شييردي نين فيطري ايستعدادا ماليک اولدوغونو دويان آغ آشيق آز مودتده بوتون ساز هاوالاريني آلييا اؤيره دير.
دئييلنلره گؤره، آشيق آلي بويو ايکي مئتردن اوجا، ائنلي کورک، ساريشين، قومرال گؤزلو بير آدام اولموشدور. ملاحتلي سسي، اولدوقجا شيرين لفظي، داستان سؤيله مک قابيليتي اونو اينسانلارا سئوديرميش، دؤورونون نادير شخصيتلريندن بيري کيمي آد-سان قازانديرميشدير. آشيق آلي نين سسي-سوراغي تئزليکله گؤيچه نين حودودلاريني آشير. اونون حياتي و آشيقليق فعاليتي ايله باغلي معلومات وئرن قايناقلاردان بيري " آشيق آلي نين تورکييه سفري " داستانيدير. آلي نين داستانداکي آشيق اوبرازي حاق آشيغيدير. کلاسسيک محبت داستاني تيپي ايله " آشيق روايتي " آراسيندا اورتا مؤوقئعده دايانان بو داستان آشيق حاقيندا يادداشلاردا ساخلانيلان بيلگيلرله زنگيندير.
داستاندا آشيق آلي نين گؤيچه ماحالي نين چاميرلي کندينده نيفتالي آدلي وارلي بير کيشي نين بستي آدلي قيزيني سئوديگيندن بحث ائديلير. باشليغي وئره بيلمه ين آلي ناخچيوانا، تورکييه يه سفر ائديب بو دييارلاردا آشيقليق ائدير. سئوگيليسينه ايکي ايله گله جگيني دئسه ده، همين مودتده آشيق آلي وطنه دؤنه بيلمير. قوربتده هم يئرليلريندن بيرينه راست گلن آشيق " دئيينن " رديفلي قوشماسيني يازيب گؤندرير:
قاصيد، گئدر اولسان بيزيم ائللره،
بو نامه ني او جانانا دئيينن.
قوهوم-قارداش، دوست-موصاحيب اولانلار،
گؤز ديکمه سين باشقا يانا دئيينن.
قيزين آتا-آناسي اونو زورلا باشقاسينا اره وئرمک ايستسه لر ده، آشيق آلي دوغما وطنينه سئوگيليسي نين تويونون باشلانديغي گون گليب چاتير و داستان خوشبخت سونلوقلا بيتير.
" آشيق آلي و اسمر خانيم " داستاني ايسه " آشيق آلي نين تورکييه سفري " داستاني نين واريانتيدير.
آشيق آلي گؤزل شاعير اولماقلا ياناشي، هم ده ساز هاوالاري نين ميثيل سيز ياراديجيسي کيمي تاريخه دوشوب. " گؤيچه شریلي " ، " گؤيچه گولو " ، " آغير شریلي " ، " گؤيچه قايتاغي " ، " قهرماني " ، " ائل باياتيسي " ( " کؤچ باياتي " )، " گيله نار " ساز هاوالاري نين آشيق آلي طرفيندن ياراديلديغي هئچ کيمه سيرر دئييل.
اونون عظمتلي و مؤحتشم پوئتيک دوهاسي اينسان گؤزلليگيني، هارمونييا و آهنگدارليغي موکممل صنعت نومونه سي کيمي تقديم ائتمه يه ايمکان يارادير.
سوسنلي، سونبوللو، تر بنؤوشه لي،
يايلاق، بيزيم يايلاقلارا بنزرسن.
ايچن اؤلمز سنين کؤوثر سويوندان،
بولاق، بيزيم بولاقلارا بنزرسن.
آشيق آلي ياراديجيليغيندا صميمي اينسان حيسسلريني يوکسک صنعتکارليقلا قلمه آلير:
ايستکلي سئوگيليم، گلديک اوز-اوزه،
اليمي الينه آل گوله-گوله.
چوخ گزديم دونياني، سئچه بيلمه ديم
سنين تک گؤزلدن، آل گوله-گوله.
آشيق آلي نين اؤز دست-خطي ايله يازديغي اوچ کيتاب اليازماسي شئعیرلري و اوستادي آغ آشيقدان يازديغي بير کيتاب اليازماسي 1938-جي ايله دک کلبجرده " ديلسوز و خزانگول " داستاني نين مؤليفي آشيق نبي نين شخصي آرخيوينده ساخلانسا دا، تأسوف کي، بو نادير نوسخه همين ايل آنلاشيلمازليق اوزوندن يانديريلميشدير.
آشيق آلي نين 20-دن چوخ شّييردي اولدوغو دا معلومدور. آشيق علسگر، آشيق مئهدي، آشيق محمد، آشيق هوممت کيمي قودرتلي صنعتکارلار اوستادين اليندن سو ايچميش، اؤزلري ده اوستادليق سويييه سينه يوکسه ليب، اوستادلاري نين اوزونو آغ ائتميشلر.
بو گون بير حيکمت گؤرموشم
عالمه ايمان وئرير،
يئديگي تکرار يئييلير،
هاميسيني تامام وئرير.
اؤزو عالمي دويورور،
ناله چکير، آجام من،
اونون نه کي يئمگي وار،
جمعيني اينسان وئرير.
آشيق آلي بؤيوک تجنيس اوستاسي اولدوغوندان ائل آراسيندا اونو " تجنيس آلي " ، " لوغمان آلي " ، " دده آلي " ، " شيخ آلي " دا دئيه چاغيرارميشلار. آشيغين ادبي ايرثي بوتؤولوکده بيزه گليب چاتماسا دا، الده اولان قوشما، تجنيس، تصنيف، باياتي، گرايلي، اوستادنامه، دئييشمه لرين هر بيري اصيل صنعت نومونه سيدير:
هاوالانما، دلي کؤنول،
زورونان ايشين ندي؟
منصور تکي حلبده
دارينان ايشين ندي؟
توت اوروجون، قيل نامازين،
شوکور ائت آللاهينا،
يوخسولسان، آلچاقدان يئري،
وارنان ايشين ندي؟
دئييلنلره گؤره، آشيق آلي عؤمرونون آخيرلاريندا دونيا ايشيغينا حسرت قالميش، اؤز ايشيقلي سؤز دونياسيندان دونيايا بويلانميشدير.
چکمه خجالتي، اونوتما عاري،
ساخلا بو سينه ده عار، آشيق آلي.
بير زامان آقيلديم، باشدا اَيلشن
ايندي ده آياقدا کور آشيق آلي.
1911-جي ايلده دونياسيني دييشن صنعتکاردان گله جک نسيللره بؤيوک بير ايرث ميراث قالدي. آشيق آلي هم ده تاريخه آغ آشيغين شّييردي، آشيق علسگرين اوستادي کيمي دوشدو. بو اوچ صنعتکار - آغ آشيق، آشيق آلي، آشيق علسگر 19. عصر آشيق ادبياتي نين اوچ گئديشلي-گليشلي، ابدي يولونا چئوريلدي.
ترانه واحيد
قایناق : مدنیت آز
کؤچورن : ع.ائلچین