غربي آوروپا ديللرينده تورکيزملر
یازان : ووقار زيفر اوغلو
«اوغوز» موستقيل آراشديرماچيلار قروپو ايداره هئيتي نين صدري، فلسفه دوکتورو
تورکولوگييا اوزون مودت قارشيسينا قويولان سددلري آشاراق، نهايت کي، آديني اؤز اوزرينه گؤتوردويو اولو بير ائتنوسون تاريخ و ادبياتي نين قارانليق صحيفه لرينه قووولموش شانلي ايرثيني اؤيرنمک ايستيقامتينده جيدي نتيجه لر الده ائتمکده دير. اساسن 20-جي عصردن پوپوليارلاشان «بشريتين ان مدني و شانلي ايرثيني هيند-آوروپاليلار ياراتديلار» شوعاري ايله اوتوروب-دوران «عاليملر» طرفيندن اورتايا آتيلميش پارادوکسلارلا زنگين بير افسانه، نهايت کي، بير چوخ تورکولوق ضياليلارين گؤسترديکلري چابا ايله گئرچک صيفتيني آچماغا باشلادي. اولژاس سولئيمانوو دئميشکن، «بوددا آياغينا تاپينان بودداليلار تک، هيند-آوروپا چکمه سي نين دار قليبينه سيتاييش ائدن چکمه چيلر بيزه حقيقتي سؤيله يه بيلمز، بو حقيقتي بيز اؤزوموز يادا سالمالي ييق». بؤيوک بير مدني ائپوخانين ياراديجيسي اولان تورکلره او درجه ده حقارت ائديليردي کي، اونلاردا حتّی بير يازي و اليفبانين اولماديغي بئله موزاکيره پرئدمئتينه چئوريلميشدي. «تورکلر کؤچري دير، مالداردير، اونلارين مدني ايرثي اولا بيلمز، يالنيز اوتوراق ائتنوسلار مدنيت يارادا بيلرلر» کيمي جيليز و هئچ نه يه اساسلانمايان آرقومئنتلرله، هيند-آوروپاچيلار، اصلينده اورتادا اولان زنگين مدنيته صاحیب چيخماق آرزوسو ايله آليشيب-يانيرديلار. آز قالا هر قبير داشيني و تاريخي -آرخئولوژي تاپينتيني اؤز آدلارينا چيخارماق هوهسينده اولان بو «عاليملر» تاريخي عدالت پرينسيپي دئييلن آنلاييشي اؤزلرينه ياخين بوراخماق باره ده بئله دوشونموردولر. حالبوکي، تورکلر هم اوتوراق، هم ده کؤچري اولموشلار. سون اون ايللرين آرخئولوژي قازانتيلاري ثوبوت ائتدي کي، اورال، غربي سيبيرين مئشه-چؤل حيصه سيندن ايرتيش و ايشيم چايلارينا قدر اولان اراضيلر، همچنین، مرکزي و اورتا آسیا، قارا دنيز، خزر دنيزي اطرافي، آذربايجان، آنادولو و ايران يايلاسيني احاطه ائدن اؤن آسیا ايله بيرگه نهنگ بير آرئالدا نئوليت و ائنئوليت دؤورونون تجسسومو اولان قودرتلي و واحيد مدني - تاريخي ائپوخا مؤوجود اولوب. و بو ائپوخانين ياراديجيلاري دا محض تورکلر اولموشلار. حربي قودرتي و مدنيتي ايله قونشو ائتنوسلاري اؤز تاثيري آلتينا سالا بيلن تورکلر اونلارين مدنيتينه هر وجه له تاثير ائديرديلر. محض بو جور تورک اؤز ديلي واسيطه سي ايله دونيا لينقويستيکاسينا اؤز تؤهفه لريني وئردي.
بو گون بير چوخلاري اؤز آنا ديليميزده دانيشماغا سانکي اوتانير و يا بونو يوکسک اينتئللئکت گؤستريجيسي کيمي قبول ائتميرلر. افسوسلار…بو گون تورکولوقييا ايندي نين اؤزونده ان پوپوليار اولان و بين الخالق ستاتوسو قازانميش ديللره تورک ديلي نين نه قدر بؤيوک تاثير ائتميش اولدوغونو آراشديريرلار. بوندان خبريميز يوخ، بونا گؤره ده آدام، هر وجه له اينگيليسجه، روسجا، عربجه، فرانسيزجا، آلمانجا، حتّی مولتانيجا بئله دانيشماغا سعي گؤسترير، اؤز ديليندن باشقا، چونکي بيرينجيلر «جنبيدير» و بو ليسانلاردا دانيشماق اونلارين نه قدر «معاصیر پروقرئسسيو و خاريزماتيک گنجليگين نوماينده سي» اولدوغونو بوتون چاباسي ايله اوزه چيخارماليدير.
اونوتماق اولماز کي، قديم زامانلاردا، او واختلار کي، هيند-آوروپاليلار هله کيچيک طايفالار حاليندا بيري-بيريلري ايله ساواش ائديرديلر، تورکلر «آري» (پروف. يوسيف يوسيفووون فيکرينجه، بو سؤزون معناسي تورکجه «تميز» دئمکدير، پروف. ائلم الدين علي بي زاده ايسه بو سؤزو ديگر تورک سؤزو، ايگيد، جسور آنلاميني وئرن - «ار» سؤزو ايله عئينيلشديرير) آدي آلتيندا سکيف، ساک، کيممئر، ماسساقئت طايفالاري نين رهبرليگي آلتيندا بوتون آورواسييا مکانيني لرزه يه گتيريرديدلر. تورک ائتنوسلاري نين نظارت آلتينا گؤتوردوکلري آرئال گئنيشلنديکده، اونلارين مدني نوفوذ دايره لري ده آرتيردي. و بئله ليکله بو گون فخرله دانيشماغا چاليشديغيميز بير چوخ اجنبي ديللر بيرباشا تورک ديلي نين تاثيرينه معروض قالميش اولوردو.
مثلا، گؤتورَک اينگيليس ديليني. سون آراشديرمالارا گؤره، بو ديلده 400-دن يوخاري تورکيزملر (يعني، تورک ديليندن آلينما سؤزلر) وار. اونلاردان 55%-اي ائتنوقرافييايا، 26%-اي ايجتيماعي-سياسي لئکسيکايا، 19%-اي ايسه طبيعي عونصورلره عاييددير. طبيعته داير سؤزلردن مشهورلاري و تئز-تئز لئکسيکوندا ايشله ديلنلريندن - – badian, beech, irbis, jougara, mammoth, sable, taiga, turkey و س. ميثال چکمک اولار. بو قروپدا عئيني زاماندا 18 مينئرال آدلارينا دا راست گلمک اولار، مثلا، dashkesanite, turanite و س.
تورک ديليندن اخذ ائديلميش ايجتيماعي-سياسي لئکسيکونا داير سؤزلر: bashi-bazouk, begum, effendi, chiaus, cossack, ganch, horde, janissary, khan, lackey, mameluke, pasha, saber, uhlan و س.
ائتنوقرافيک تئرمينلر آراسيندا دا اينگيليس ديلي نين آيريلماز حيصه اينه چئوريلميش تورک سؤزلرينه راست گلمک مومکوندور: caviar, coach, kiosk, kumiss, macrame, shabrack, shagreen, vampire و س.
اينگيليس ديلينه تورک سؤزلري تکجه بيرباشا علاقه واسيطه سي ايله دئييل، علاقه لنديريجي ديللر واسيطه سي ايله ده کئچيب. تورک اصيللي سؤزللرين اينگيليسلرين اجدادلاري نين ديلينه داها کوتلوي حالدا نوفوذ ائتمه سي اساسن 4-جو عصرده اولدو. بو او زامان ايدي کي، آنقلو-ساکسلار تورک-هونلار طرفيندن تام مغلوبيته اوغراميشديلار. 376-جي ايلده بوتون آوروپا هونلارين حاکيميتي آلتيندا ايدي و يالنيز 449-جو ايلده، هونلارين ايمپئراتورو آتتيلانين اؤلوموندن بير آز قاباق آنقل، ساکس و يوتلارين بير قروپو بيريتانييا آدالاريندا مسکونلاشماغا باشلاديرلار. بو مسکونلاشما پروسئسي 150 ايل چکدي.
تورک ائتنوسونون آوروپا منشالي خالقلارا تاثيري ايسه، عصرلرله داوام ائديب. ائله تک هونلارين قئرمان طايفالاري اوزرينده آغاليغي ان آزي 73 ايل چکيب. بو زامان تورکلرين قئرمان طايفالاريندان ايستر مدني (بونو بيز دئميريک، بونو تاريخ دئيير)، ايسترسه ده حربي گوج باخيميندان (بو ايسه تاريخي فاکتدير) اوستون اولمالاري، طبيعي اولاراق، قديم اينگيليس ديلينه بير چوخ تورکيزملرين نوفوذ ائتمه سي ايله نتيجه لندي. بونلار اساسن، حربي، آتچيليقلا باغلي تئرمينولوقييا، عئيني زاماندا دؤولت ستروکتورو (اونوتماياق کي، قئرمانلار هله دؤولت نه اولدوغو بيلمه ديکلري زامان، تورکلر هونلارين ايمپئريياسي دؤورونه آرتيق 2000 ايلليک دؤولتچيليک تجروبه سي ايله گلميشلر) ايله باغلي آنلاييشليري ايفاده ائدن سؤزلر ايدي. بير چوخ تدقيقاتچيلار هون دؤورونه عاييد تورکيزملره beech, body, girl, beer, book, king کيمي سؤزلري عاييد ائديرلر.
لاکين، اينگيليس ديلي نين اينکيشافي ايله علاقه دار، هون دؤورونده قبول ائديلميش بعضي تورک سؤزلري، باشقا قئرمان طايفالاريندان و يا قديم فرانسیزلاردان گؤتورولموش سؤزلر سيخيشديرا بيلديلر. مثلا، تورکجه قديم اينگيليس سؤزو اولان « tapor »، عومومي قئرمان سؤزو اولان « axe » طرفيندن سيخيشديريلدي. ماراقليدير کي، قديم تورک سؤزو « tapa »دان (بالتا) عمله گلميش بو سؤز عئيني زاماندا عرب، فارس و روس ديللري طرفيندن ده گؤتورولوب و ايندي نين اؤزونده ده اونلاردا، ائلجه ده شرقي تورک ديللرينده ايشله ديلمکده دير. غرب تورکلرينده ايسه، بو سؤز عئيني معناني داشييان «بالتا» ايله عوضلنميش و باشقا فورمالاردا ساخلانيلميشدير. مثلا تاتارلاردا «تاپاقيچ» - «تره وز اوچون کسيجي آلت» فورماسيندا ايشله نير.
تورکيزملرين قديم و اورتا عصر اينگيليس ديلينه کئچمه يوللاريندان بيري ده وايکينق لرين ديلي واسيطه سي ايله اولوب. وايکينق لر اوزون مودت - 9-جو عصردن 12-جي عصره قدر - و آکتيو اولاراق بولقارلار، پئچئنئق لر، قيپچاق لار و باشقا تورک طايفالاري ايله علاقه ده اولموشلار و شوبهه سيز کي، اونلاردان نسه اخذ ائتميشلر.
وايکينق لر - دنيز کؤچريلريدير، تيجارتچي و حربچيديرلر. 800-جو ايلدن دنيز ائکپانسيياسينا باشلايان وايکينق لر هله 5-جي عصرده خوصوصي اولاراق هون قيلينجلاريني يوکسک قييمتلنديريرديلر. اينگيلتره اوزرينده سکانديناو آغاليغي دؤورونده (9-12 عصرلر) وايکينق لرين ديلي اينگيليسجه يه بؤيوک تاثير گؤستردي.
11-13-جو عصرلرده تورکيزملر اينگيليس ديلينه قديم فرانسيزجادان کئچمه يه باشلايير. قئيد ائدک کي، سونونجودان اينگيلتره نين يوکسک ائليتاسي اونسيت واسيطه سي کيمي ايستيفاده ائديردي و دئمک اولار کي، آنجاق بو ديلده دانيشيردي. اينگيليسلرين اورتا عصرلرده تورکلرله بيرباشا کونتاکتلاري خاچ يوروشلري دؤنمينده باشلادي. بير چوخ اينگيليس فئوداللاري اؤز قوشونلاري ايله بيرگه خاچ يوروشلرينده بؤيوک هوسله ايشتيراک ائديرديلر. 1096-جي ايلدن 1270-جي ايلدک «مسيحين قبيريني کافيرلرين اليندن قورتارماق اوچون» فلسطينه 8 خاچ يوروشو تشکيل ائديلميشدي.
خاچليلارين بو قولدورلوق، ايشغالچيليق مقصدي داشييان و عئيني زاماندا دا «ديني پرده» ايله مهارتله اؤرتولموش يوروشلري نتيجه ده آوروپا مدنيتي اوچون موثبت نتيجه لر وئردي. غربده يئمکدن اؤنجه اللريني يوماغا باشلاديلار، يئمک يئيرکن چنگل و بيچاقلاردان ايستيفاده ائتمگي اؤيرنديلر، ايستي حاماملاردا چيممه يه باشلاديلار، آلت و اوست پالتارلاريني دييشمگي اؤيرنديلر. آوروپاليلار آرتيق دويو، قرئچکا، ليمون، اريک، قارپيز بئجرمگي بيلير، يئمکده شکر قاميشيندان ايستيفاده ائديرديلر. آوروپادا ايپک پارچا و گوزگو ايستحصال ائتمگي اؤيرنديلر، مئتالي داها ياخشي اعمال ائتمه يه باشلاديلار. بوتون بونلار شرقه يؤنه ليک خاچ يوروشلري نين تاثيري ايدي.
خاچليلارين يوروش زاماني توقوشدوقلاري ان جيدي رقيب تورکلر و ياخود غربليلرين ديلي ايله دئسک « saratsin »لر ايدي. ماراقليدير کي، قاراباشاغين آدلاريندان بيري اينگيليسجه ده « Saracen corn »دور کي، او دا ترجومه ده «ساراتسين تاخيلي» معناسيني وئرير. بو ايسه بيرباشا همين مدنيتين هارادان و کيملردن گؤتورولدويونو اورتايا قويور. تورکلر بو يوروشلر زاماني خاچليلارين يادداشيندا ائله بير درين ايز قويدولار کي، آوروپاليلار تورک طايفالاريندان بيري نين آدي اولان ساراتسين (سينونيمي قيپچاق) ايسميني بوتون موسلمانلار، او جومله دن سورييا، فلسطين، ميصير عربلري آراسيندا بئله يايديلار. نتيجه ده ايسه گونوموزده چيخان ائتيمولوژي لوغتلرين بؤيوک اکثريتي « Saracen » سؤزونو عربيزمه عاييد ائديرلر.
بو ايسه آوروپا لينويستلري اوچون خاراکتئريکدير، بئله کي اونلار، بو و يا باشقا شرق سؤزونون ائتيمولوقيياسي نين آراشديرارکن، عرب و فارس ديلينده تورک فاکتورونو ندنسه نظره آلماق ايسته ميرلر. مثلا، هانسيسا بير اينگيليس سؤزو، دئيک کي، « kourbash » و يا « kismet » هم تورک، هم ده عرب ديلينده وارسا، او زامان آوروپالي ديلچيلر آوتوماتيک اولاراق بو سؤزو عربلردن اينگيليسجه يه کئچن سؤزلره عاييد ائديرلر. داها دوشونمورلر کي، عرب و فارسلار دا تورکلردن نسه گؤتوره بيلرلر، نئجه کي، گؤتوروبلر ده. ايستر عرب، ايسترسه ده فارس ديللرينده کيفايت قدر تورکيزملر تاپماق مومکوندور.
داها بير ميثال خاچ يوروشلري زاماني منيمسنيلميش « sabot » سؤزونون ائتيمولوقيياسي نين دوزگون آپاريلماماسي ايله باغلي چکک. بئله حساب ائديلير کي، سابوت و اونون ايلکين فورمالاري « saboteur, sabotage » فرانسيز سؤزلريندن گؤتورولوب. فرانسيزجايا ايسه، تورک ديلي نين واسيطه سي ايله عربجه دن کئچيب. سابوت سؤزونون ائتيمونومو عربلرين «ساببات» - صندل سؤزو گؤستريلير. اصلينده ايسه بو سؤزون ائتيمولوقيياسيني داها دريندن آراشديرساق، گؤرريک کي، «سابوت» ياخين شرقده ياشاميش تورک-ساراتسينلردن منيمسه نيليب. معلومدور کي، تورک سؤزو اولان چابات (چاباتا، تسابات، سابات، شابات) چابو (مناسي کسمک، دوغراماق) فعليندن عمله گليب و ايلک معناسي «اودون پارچاسيندان حاضيرلانميش آياققابي» دئمکدير. سونرادان بو سؤز موختليف جور تاختا آياققابيلارا، او جومله دن توخوما آياققابيلارا شاميل ائديلمه يه باشلادي. تاختا آياققابيلارين معیشتده ايستيفاده ائديلمه سي سيرادان چيخديقدان سونرا ايسه، موختليف تورک لهجه لرينده آياققابي نؤوو کيمي ايشله ديلدي. موعاصير تاتار تورکجه سينده چابات، چاباتا چاريق معناسيني وئرير. قديم فرانسيز ديلينه بو سؤز اؤز ايلک معناسيندا «سابوت» - «اودون پارچاسيندان حاضيرلانميش آياققابي» - شکلينده کئچميشدير. « Çebotı » روس سؤزو ده همين تورک ائتيمونونا - چابات ماليکدير. ايسپان ديلينه بو سؤز عرب خيلافتي زاماني ايسپانييادا مسکونلاشميش تورک طايفالاريندان کئچميشدير و « zapata » فورماسيندادير.
اينگيليس ديلينده sabot, saboteur, sabotage سؤزلريندن باشقا «چابو» فعليندن عمله گلن داها بير نئچه تورکيزم مؤوجوددور. مثلا، chabouk (chabuk, chawbuk) - " اوزون چوبوق، قيرمانج " ؛ chibouk - " چوبوق " ؛ saber (sabre) - " سابليا، خنجر " ؛ sjambok - " شاللاق، کرکدن دريسيندن قامچي " .
«چابو» فعليندن عمله گلن سؤزلر اينگيليسجه يه فرانسيز، آلمان، آفريکانس، مالاي و هيند ديللريندن کئچميشدير. بوتون بو تورکيزملرده «چابو» فعلي نين ايلکين معناسي بو و يا باشقا فورمادا ساخلانيليب - «کسمک، دوغراماق». اينگيليس ديلينه عرب، فارس و هيند ديللريندن ده چوخ سايدا تورکيزملر کئچميشدير.
ميصير و سورييايا قدم قويموش ايلک تورکلر اوغوز طايفالاري اولموشدولار. اونلارين بير حيصه سي عرب خيلافتي زامانيندا ايسپانييادا مسکونلاشميشلار. 10-جو عصردن باشلاياراق ميصيره، موختليف يوللارلا و آيري-آيري زامانلاردا چوخلو سايدا قيپچاقلار کؤچ ائديرلر و بونونلا دا اوراداکي ديل موحيطي تدريجن دييشمه يه باشلايير. 1250-جي ايلده مملوک آيبگين حاکيميته گلمه سي ايله ميصيرده دؤولت ديلي قيپچاق ديلي ائلان ائديلير. 1517-جي ايلده مملوکلرين ديگر تورک خانداني عوثمانليلار طرفيندن مغلوب ائديلمه سينه قدر ميصيرده قيپچاق-اوغوز ديلينده زنگين بير ادبي موحيط فورمالاشديريلير. قيپچاقلار ميصيرده عرب ادبياتينا، عرب ديلي نين لئکسيکا و قرامتيکاسينا بؤيوک تاثير گؤستريرديلر.
فارس ديلينه ده تورک ديللري نين بؤيوک تاثيري اولوب، اساسن ده لئکسيک ساحه ده. 10-16-جي عصرلرده ايران، اورتا آسیا و هينديستان اراضيلرينده مؤوجود اولموش تورک دؤولتلرينده ماراقلي بير منظره يارانميشدي. دين و علم ديلي عرب، ادبيات و دفترخانا ديلي فارس ديلي حساب ائديليرديسه، شاهلارين و يوکسک ائليتانين، عئيني زاماندا حربچيلرين بيري-بيريلري ايله آنلاشديغي ديل محض تورک ديلي ايدي.
بير نئچه عصر مودتينده ايران و هينديستاندا ياشايان تورکلرين بؤيوک بير قيسمي فارسلار و هينديستانليلار طرفيندن يا آسسيميلياسييايا، يادا کي، ديسسکريميناسييا سيياستينه معروض قالديلار. بو زامان، طبيعي اولاراق، ايستر هيند، ايسترسه ده فارس ديللرينه چوخ سايدا تورک سؤزلري داخيل اولدو. آذربايجان و تورکمن تورکلريني چيخماق شرطي ايله، ايران، افقانيستان، پاکيستان و هينديستاندا يالنيز تجريد وضعيتينده ياشايان بير نئچه طايفا اؤز آنا ديللري اولان تورکجه ني قورويوب ساخلايا بيلديلر، مثلا، خلجلر.
بدرالدين ايبراهيم طرفيندن ترتيب ائديلميش، 16-جي عصر دئهلي سولطانليغي نين تورک ديلي لوغتينده تقديم اولونان سؤز و ايفاده لر، شيمالي هينديستاندا اهالي نين دانيشديغي ديلين قيپچاق خاراکتئريني تام چيلپاقليغي ايله اورتايا قويور. 13-16-جي عصرلرده آسیا خالقلاري نين اونسيتينده تورک ديلي بير نؤو بين الخالق ديل ستاتوسوندا قبول ائديلير. آفاناسي نيکيتينين آسیايا سياحتي زاماني اولدوغو اؤلکه لرين هاميسيندا تورکجه ني آنلامالاري و يئرلي اهالي ايله تورکجه ده دانشديغي باره ده قئيدلريني خاطيرلاساق کيفايت ائدر.
تورکيزملرين اينگيليس ديلينه کئچمه يوللاريندان بيري ده هيند ديلي واسيطه سي ايله اولوب. هينديستانين بريتانييانين کولونيياسي اولماسي ايله، تورک سؤزلري نين اينگيليسجه يه کئچمه سي نين سانکي، يئني مرحله سي باشلادي. موختليف هيند ديللريندن اينگيليسجه يه 900-دک سؤز کئچيب کي، اونلاردان 40-دان بير قدر آرتيغي تورک منشالي سؤزلردير، مثلا، beebee, begum, burka, cotwal, kajawah, khanum, soorme, topchee, Urdu.
روس ديليندن اينگيليسجه يه 60-دان يوخاري تورک سؤزلري کئچميشدير: astrakhan, ataman, hurrah, kefir, koumiss, mammoth, irbis, shashlik و ساير.
پولشاليلارين ديليندن اينگيليس ديلينه hetman, horde, uhlan سؤزلري کئچيب.
ماجار ديليندن آلمان و فرانسيز ديلي نين واسيطه چيليگي ايله اينگيليسجه يه coach, haiduk, kivasz, vampire کئچيب.
اينگيليس ديلينده ان چوخ ايستيفاده ائديلن تورک سؤزلريندن بيري « coach» سؤزودور. معناسي «ايري اؤرتولو آرابا» دئمکدير. ائتيمولوژي لوغتلرين اکثريتي بو سؤزو ماجاريستانين - کوجس Kocs کندي نين آدي ايله علاقه لنديريرلر. گويا کي، محض بو کندده ايلک دفعه اولاراق ايري اؤرتولو آرابا دوزلديليب. لاکين هله قديم روس ديلينده تورکلردن کئچميش و کؤچ اوچون نظرده توتولموش ايري اؤرتولو آرابا معناسيني وئرن «کؤچ» سؤزو وار ايدي. روس ديلينده ايندي نين اؤزونده ده کؤچ سؤزوندن عمله گلن بير چوخ سؤزلره راست گلمک مومکوندور: koçevatğ, koçevnik, koçevğe, koş, koşevoy, kohey, kuça ماجار ديلينده حاضيردا 800-دن يوخاري تورک سؤزلري وار. نظره آلساق کي، ماجارلار آوارلارين پاننونيياداکي تورپاقلارينا گليب چيخارکن، قديم روسلار آرتيق « coach» سؤزونو تانيييرديلار، او زامان منطيقي جهتدن بئله دوشونمک اولار کي، ايستر ماجارلار، ايستر روسلار، ايسترسه ده آلمانلار («kutsche» فورماسيندا) بو سؤزو علاقه ده اولدوقلاري تورک خالقلاري نين بيري نين ديليندن، داها دقيق دئسک تورک-آوارلاردان و يا هونلاردان گؤتوروبلر. محض آوارلار موعاصير ماجاريستانين اراضيسينده ياشاييرديلار و 800-جي ايلده بؤيوک کارل طرفيندن مغلوب ائديلديلر.
ايسپان ديلينده عئيني زاماندا آوتوموبيل، قاتار معناسيني وئرن « coche» سؤزو ده ايشله ديلمکده دير.
تورکيزملر اينگيليس ديلينه موختليف ديللردن کئچميشلر، مثلا، آلمان (shabrack, trabant)، ايسپان (bocasin, lackey)، لاتين (janissary, sable)، ايتاليان (bergamot, kiosk)، فرانسيز (badian, caique, caviar, odalisque, sabot, turkuose). تورکيزملرين اينگيليس ديلينه باشقا ديللردن کئچديگي حاللاردا، سونونجو واسيطه چي ديل چوخ زامان فرانسيزجا اولوب.
فرانسيزلارين تورکلرله بيرباشا تماسلاري هله خاچ يوروشلري نين دؤورونه تصادوف ائدير. بير چوخ فرانسيز، ايسپان و ايتاليان مأمورلار عوثمانلي ايمپئريياسي نين چچکلنمه دؤورونده (14-16-جي عصرلر) تورکلرين قوللوغوندا دوروردولار. عوثمانيلي نين قودرتي و وار-دؤولتينه پرستيش آوروپادا تورکوفيلليگين عمله گلمه سينه سبب اولدو. فئودال ظولمو و ديني تضييق لرلرله اوزلشن 15-16-جي عصر آوروپاليلاري اوچون تورکييه خالق کوتله لري نين خوش گوزاران کئچيرديگي مکان، عدالت و ديني دؤزوملولوک تجسسومو ايدي. عوثمانلييا ماراق او قدر بؤيوک ايدي کي، تک 16-جي عصرين بيرينجي ياريسيندا آوروپادا تورکلره داير 900-دن آرتيق علمي ايش يازيلميشدي. تورکيزملرين آوروپا ديللرينه کئچمه سببلريندن بيريني ده بو پرستيشله ايضاح ائتمک اولار.
1579-جو ايلدن تورکلرله اينگيلتره آراسيندا دوستلوق موناسيبتلري قورولدو. عوثمانلييا چوخلو سايدا اينگيليس تيجارتچيلري گلمه يه باشلادي. اورادا اينگيليس تيجارت کولونييالاري و اينگيليس کيلسه لري اينشا ائديلدي. تورکلرين آراسينا دوشموش اينگيليسلر اؤز مکتوب، گونده ليک و حساباتلاريندا عوثمانلي نين دؤولت قورولوشونو، اورادا ياشايان اهالي نين مدنيتيني و عادت-عنعنه لريني آيرينتيلي اولاراق قئيد ائديرديلر.
اينگيليس يازيچيلاري شرق تئماتيکاسينا عاييد يازديقلاري اثرلرده تئز-تئز تورک سؤزلريندن ايستيفاده ائديرديلر. خوصوصن تورکيزملره داها چوخ موراجيعت ائدنلر سيراسيندان کريستوفئر مارلو، شئکسپير، بايرون، سکوتت کيمي داهيلري ميثال گتيرمک اولار.
تورکيزملر تکجه تورک ديللريندن دئييل باشقا ديللردن ده اينگيليس ديلينه کئچميشدير. 1558-59-جو ايللرده اينگيليسلر موسکوا کنيازليغي نين الينه يئنيجه کئچميش وولقا چاييندان کئچن تيجارت يولوندان ايستيفاده ائتمه يه جان آتيرديلار. اونلارين مقصدي ايران اراضيسيندن هينديستانا چيخيش الده ائتمک ايدي. 1558-جي ايلده اينگيليس تاجيري آنتوني جئکينسون کؤمکچيلري ريچارد و روبئرت جونس قارداشلاري و 4-جو ايوانين فرماني ايله تلطيف اولونموش تاتار بلدچي ايله بيرگه وولقا چايي ايله اوزواشاغي سفره چيخيرلار. اونلار، کازان، هشترخان، مانقيشلاق ياريماداسي، باکي، بوخارا، سمرقند شهرلرينده اولورلار. جئکينسوندان سونرا وولقا اطرافي اراضيلره داها بير نئچه اينگيليس سياحي سفر ائدير. 1601-جي ايلده سئر آنتوني شئرلي نايبي اويليام پاريسله بيرگه خزر دنيزي ايله سياحته چيخيرلار. 1625-جي ايلده او، سياهتي باره ده خاطيره لريني کيتاب حاليندا نشر ائتديرير.
1858-جي ايلده قازاخستاندا سفرده اولان توماس آتکينسونون سياحتي حاقيندا کيتاب نشر ائديلير. شوبهه سيز کي، 19-جو عصرده اورتا آسیايا تکجه سياحتچي، تاجير و ديپلوماتلار دئييل، عئيني زاماندا اينگيليس جاسوسلاري دا سفر ائديرلر. 1824-جو ايلده کوکاند شهرينده کاپيتان کونوللي و پولکوونيک ستوتقاردت محض جاسوسلوق فعاليتي ايله مشغول اولدوقلارينا گؤره اعدام ائديليرلر. سونونجولار هينديستاندان موسلمان اوبرازي ايله اورتا آسیايا کئچه بيلميشديلر. 20-جي عصرين اوللرينده قازاخستاندا يئرلشن دئمک اولار کي، بوتون ميس، پوليمئتال، کؤمور ياتاقلاري اينگيليس کاپيتاليستلري نين اللرينده جمع لشير. بو معدنلرده ايشله ين موهنديسلرين و ايشچيلرين بؤيوک اکثريتيني ده سؤزسوز کي، اينگيليسلر تشکيل ائديرديلر. محض وولقا اطرافيندا، قافقازدا، اورتا آسیا و سيبيرده اولان بو اينگيليسلرين گونده ليکلري، خاطيره دفترچه لري، حساباتلاري، مکتوبلاري يئر آدلاري و ايسيملري بيلديرن تورکيزملرله، نئجه دئيرلر «آشيب-داشير»: astracan, aul, batman, carbuse, jougara, pul, saigak, toman, turquoise و س.
1847-جي ايلده ايستانبولدا اينگيليسجه ايکي (The Levant Herald və The Levant Times)، فرانسيزجا يئددي، آلمانجا بير، تورکجه 37 قزئت چيخير.
19-جو عصره دک اينگيليس ديلينه کئچميش تورکيزملرين اکثريتي آرتيق ايشلنمير. ايشله نيلن سؤزلر ايسه اساسن تورک رئقيونلارينا عاييد تئرمينولوگيياني اؤزونده احتيوا ائدير. لاکين تورکجه دن آلينما ائله سؤزلر ده وار کي، اونلار هله ده عومومي ايشلک لئکسيکوندا قالماقداديرلار. بعضي تورکيزملر، مثلا، bosh, caviare, coach, horde, jackal, kiosk و س. اؤز ائتيمونلاري ايله باغلي اولمايان يئني معنالار کسب ائتمه يه باشلاييرلار. بؤيوک تورک فاتئحلري نين آدلاري - آتتيلا، چينگيز خان، بابور، تامئرلان - عومومي، بين الميلل آدلارا چئوريلميشلر. عئيني حال هون، ساراجئن، تارتار، تورک ائتنونيملري ايله ده باش وئرميشدير. اينگيليسلر ارکؤيون، عينادجيل اوشاغي « young Tartar »، يعني گنج تاتار آدلانديريرلار، «داها گوجلو رقيبله اوزلشمک» ايسه اينگيليسجه ده « to catch a Tartar» فورماسيندا ايشله نير، يعني «تاتارلا اوزلشمک».
سوندا ايسه اونو دئيه بيلرم، ديليميزدن اوتانمايين، ديليميزي اؤيره نين و تانييين، هانسي ميلتين اؤولادي اولدوغونو اونوتمادان.
پ.س. مقاله ده ايرئک بيککي نين « Törkizmı v anqliyskom əzıke» مقاله سيندن ايستيفاده ائديلميشدير.
کؤچورن : عباس ائلچین