تورکیه تورکجه سی آچیسیندان قازاق تورکجه سینه بیر باخیش

TÜRKİYE TÜRKÇESİ AÇISINDAN KAZAK TÜRKÇESİNE BİR BAKIŞ

Ferhat TAMİR

ÖZET

Bu makalede Türkiye Türkçesi ile Kazak Türkçesi arasında ortak olan kelimelerde görülen ünsüz farklılıkları örneklerle açıklanmaktadır. Bunlar bilinirse Türkiye Türklerinin Kazak Türkçesini öğrenmesi daha kolay olacaktır.

ANAHTAR KELİMELER

Türkiye Türkçesi, Kazak Türkçesi, ünsüz farklılıkları, ortak kelimeler.

UNE VUE SUR LE TURC KAZAKH DU POINT DE VUE DU TURC DE TURQUIE

RÉSUMÉ

Dans cet article on a expliqué, par des exemples des équivalences consonantiques entre les mots communs au turc de Turquie et au turc Kazakh. On estime que, si on les connaissait, l’apprentissage du turc Kazakh par les Turcs de Turquie serait plus facile.

LES MOTS CLÉS

Le turc de Turquie, le turc Kazakh, équivalances consonantiques, mots communs.

Türkiye Türkçesi ve Kazak Türkçesi doğuda Moğolistan ve Çin içlerinden batıda Arnavutluk’a kadar uzanan çok geniş bir sahada ana dili olarak konuşulan ve yazılan Türk dilinin iki lehçesidir. Bunlardan Kazak Türkçesi, Türk lehçelerinin kuzey-batı (Kıpçak) grubuna, Türkiye Türkçesi ise güney-batı (Oğuz) grubuna girmektedir.Türkiye Türkçesi ile Kazak Türkçesi arasında bir takım farklılıklar vardır. Ancak bunlar çok büyük farklılıklar değildir. Bu durum Kazak Türklerini meydana getiren Kıpçak urukları ile Türkiye Türklerini meydana getiren Oğuz boylarının tarihte komşu olarak yaşamalarıyla yakından ilgilidir. Bilindiği gibi Oğuz Türkleri, 1000 yılından önce Seyhun (Sır Derya) ırmağının kuzeyindeki bozkırlarda (bugünkü Kazakistan topraklarında) Kıpçak urukları ile yan yana yaşıyordu. Türkiye Türkçesi ile Kazak Türkçesi arasındaki ayrılıkların büyük bir bölümünü ses farklılıkları meydana getirir. İki lehçede ortak olan çok sayıdaki kelimeyi birbirinden uzaklaştıran bu ses farklılıkları öğrenilirse, Türkiye Türkleri için Kazak Türkçesini öğrenmek büyük ölçüde kolaylaşır. Bu ses farklılıklarının en önemlileri ünsüzler arasındaki farklılıklardır. Bunların başlıcalarını şöyle sıralayabiliriz:**

1- Türkiye Türkçesindeki ş’ler Kazak Türkçesinde s’dir.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi… Kazak Türkçesi

Taş ………………... tas

beş ………………... bes

Karşı ……………….qarsı

Kuş………………... qus

gümüş ………………kümis

düş ………………... tüs

işle ………………... iste

aş ………………... as

başka ……………..basqa

kişi ………………. kisi

kaş………………...qas

kış ………………... qıs

2- Türkiye Türkçesindeki ç’ler Kazak Türkçesinde ş’dir.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi…Kazak Türkçesi

Üç………………...üş

ağaç ………………ağaş

için ……………….üşin

güç ………………..küş (kuvvet mânâsında)

iç………………..... iş

aç……………….....aş

Çıkar……………….şığar

uç……………….....uş

3- Türkiye Türkçesinde kelime başında bulunan y’ler Kazak Türkçesinde j’dir. (Ancak bu ses Doğu Türkistan ve Moğolistan Kazaklarıyla Kazakistan Cumhuriyeti’nin pek çok yerinde c’dir.)

Örnekler:

Türkiye Türkçesi…Kazak Türkçesi

yer ………………...jer (cer)

yıl ………………....jıl (cıl)

yol ………………...jol (col)

yaş ………………...jas (cas)

yedi ………………..jeti (ceti)

yüz ………………...jüz (cüz)

yaz ………………...jaz (caz)

yat ………………... jat (cat)

ye………………..... je (ce)

yürek ……………. jürek (cürek)

yoldaş……………… joldas (coldas)

4- Türkiye Türkçesinde kelime başında bulunan ince g’ler Kazak Türkçesinde ince k’dir.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi …Kazak Türkçesi

göz ………………...köz

güz ………………...küz

göl ………………....köl

geyik ……………….kiyik

gerek ……………...kerek

gün ………………...kün

gönül ………………köñil

gök ………………....kök

gümüş ……………...kümis

gel …………………..kel

gör………………......kör

gül………………......kül

5- Türkiye Türkçesinde kelime başında bulunan d’ler Kazak Türkçesinde t’dir.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi…Kazak Türkçesi

dil ………………...til

dört ……………….tört

diş ………………...tis

diri………………...tiri

deniz ..…………….teñiz

demir………………temir

döşek …………...tösek

dağ ………………...taw

dar ………………....tar

dur………………....tur

dök………………....tök

dik……………….....tik

Ancak de- fiili ile Arapça ve Farsça’dan alınan kelimeler her iki lehçede de d ile başlar:

De………………......de

Dost………………...dos

dünya ………………düniye

din ……………….....din

devlet ..…………….däwlet (zenginlik mânâsında)

6- Türkiye Türkçesinde sonunda n bulunan kelimelerin başındaki b’ler Kazak Türkçesinde m’dir.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi …Kazak Türkçesi

ben ………………...men

bin ………………....mıñ

burun ……………...murın

boyun ………………moyın

beyin ………………..mıy

bin …………………..min

7- Türkiye Türkçesinde v ile başlayan aşağıdaki kelimeler Kazak Türkçesinde b ile başlar.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi …Kazak Türkçesi

var ………………...bar

varlık ………………barlıq (bütün, hep mânâsında)

var……………….....bar

ver……………….....ber

8-a) Türkiye Türkçesindeki kalın ünlülü ve tek heceli kelimelerin sonundaki ğ(ı)’lar, Kazak Türkçesinde w’dir.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi ….Kazak Türkçesi

dağ ………………...taw

sağ (sağlam)………..saw

tuğ ………………....tuw

doğ……………….....tuw

boğ..………………...buw

yuğ-(yu-yıka)……… juw- (cuw-)

bağ ………………....baw

b) Türkiye Türkçesinde kelime içinde bulunan ğ(ı)’ların büyük bir kısmı Kazak Türkçesinde w’dir.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi…..Kazak Türkçesi

ağır ………………...awır

ağız ………………...awız

bağır ………………..bawır

buğra ……………….buwra

doğru ………………tuwra

kuğu...………………quw

ağu………………......uw

Bu ğ(ı)’ların az bir kısmı y olur:

sığır ………………....sıyır

buğday ………………bıyday

9- Türkiye Türkçesinde ilk hecesinde o veya ö bulunan bir kısım kelimeler, Kazak Türkçesinde u veya ü’lüdür.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi…..Kazak Türkçesi

Doğ………………...tuw

Boğ………………...buw

Koğ………………...(kov-) quw

Boz………………....buz

Gözet………………..küzet

Öğret………………...üyret

Soğuk ……………….suwıq

oğul ………………...ul

10- Arapça ve Farsça’dan alınan kelimelerdeki f’ler Türkiye Türkçesinde muhafaza edilmiş, Kazak Türkçesinde ise p olmuştur.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi ….Kazak Türkçesi

fikir ………………...pikir

defter ……………….däpter

fil ……………….......pil

fayda ………………..payda

âfet ………………....apat

misafir……………… müsäpir (zavallı mânâsında)

tâife ………………...taypa

vefa ………………....opa

vefat ………………...opat

örf ………………......ğurıp

11- Arapça’dan alınan kelimelerdeki ayın ( ع)lar Kazak Türkçesinde ğ olmuştur. Türkiye Türkçesinde ise düşmüştür.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi …Kazak Türkçesi

‘ilim ilim………….ğılım

‘âlim âlim…………ğalım

‘ömr ömür ………..ğumır (ömir şekli de var)

‘asr asır ……………ğasır

sa‘at saat ………….sağat

ma‘na mânâ ……....mağına

mu‘allim muallim ...muğalim

tabî ‘at tabiat ……...tabıyğat

‘Abdullah Abdulla....ğabdulla

12- Arapça’dan alınan bazı kelimelerin başında yer alan “va” ve “ve” heceleri Türkiye Türkçesinde aynen korunmuş, Kazak Türkçesinde ise o veya ö olmuştur.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi…Kazak Türkçesi

vatan ……………..otan

vefa ……………….opa

vefat ……………...opat

vak‘a ………...…...oqıyğa

vasiyet ……….…...ösiyet

vekil ……………....ökil

13- Kazak Türkçesinde l ünsüzü, Türkiye Türkçesinden farklı olarak l, m, n, ñ ve z ünsüzlerinden sonra geldiğinde değişerek d olur. Bu değişme daha çok l ünsüzü ile başlayan eklerde (-lar, ler çokluk eki; -lıq, -lik ve –lı, -li isimden isim yapma ekleri; -la-, -le- isimden fiil yapma eki) görülür.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi…...Kazak Türkçesi

yıllar ……………....jıldar (cıldar)

göller ……………...kölder

molla ……………...molda

adamlar …………...adamdar (insanlar mânâsında)

gelinler …………...kelinder

kâğıtlar …………...qağazdar

denizler …………...teñizder

yıllık ………….…...jıldıq (cıldıq)

adamlık …………...adamdıq (insanlık mânâsında)

hanlık ……..……...xandıq

sözlük ………..…...sözdik

dilli …………...…...tildi

giyimli ……..……...kiyimdi

kanlı ………….…...qandı

gözlü ……………...közdi

kolla…………….....qolda

selâmlaş…………...sälemdes

dizginle……….…...tizginde

anla…………….....añda- (dikkatli olmak mânâsında)

izle……………….....izde

14- Kazak Türkçesinde l ünsüzü, sedâsız (tonsuz) ünsüzlerden (k, q, p, s, ş, t) sonra geldiğinde değişerek t olur. Türkiye Türkçesinde böyle bir değişme görülmez. Bu değişme de daha çok l ile başlayan eklerde görülür.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi….Kazak Türkçesi

taşlar ……………...tastar

kitaplar …………....kitaptar

atlar …………….....attar

geyikler …………...kiyikter

arslan ……………...arıstan

Kazaklar ……..…...Qazaqtar

dostluk …………...dostıq

açlık ……………...aştıq

edepli …………....ädepti

kutlu ……………...quttı

güçlü ……………...küşti

başla ………..…...basta

işle………………..iste

sakla……………...saqta

akla…………….....aqta

kışla………….…...qısta

15- Kazak Türkçesinde m ünsüzü bir kısım sedâlı (tonlu) ünsüzlerden sonra geldiğinde değişerek b olur. Bu değişme özellikle m ünsüzü ile başlayan (-ma-, -me- fiilden olumsuz fiil yapma eki, ma, -me soru eki) eklerde görülür. Bu ekler m, n, ñ, ve z sedâlı (tonlu) ünsüzlerinden sonra geldiğinde başlarındaki m’ler b’ye dönüşür.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi ……Kazak Türkçesi

Yumma……………. jumba- (cumba-)

Konma ……………...qonba

Binme ……………...minbe

Sönme ……………...sönbe

onma-(iyileşmemek)...oñba

yazma……………....jazba- (cazba-)

sezme……………...sezbe

dedim mi? ………...dedim be?

oyun mu? ………...oyun ba?

sen mi? …………...sen be?

aldın mı? …….…...aldıñ ba?

gördün mü? ……...kördiñ be?

aldınız mı? ….…...aldıñız ba?

siz mi? …………...siz be?

az mı? …………....az ba?

16- Kazak Türkçesinde m ünsüzü, sedâsız (tonsuz) ünsüzlerden (k, q, p, s, ş, t) sonra geldiğinde değişerek p olur. Türkiye Türkçesinde böyle bir değişme görülmez. Bu değişme de özellikle m ile başlayan eklerde görülür.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi …..Kazak Türkçesi

yetmiş ……………..jetpis (cetpis)

atma………………..atpa

gitme…………..…..ketpe

akma…………..…...aqpa

dikme……………...tikpe

açma……………....aşpa

içme………………..işpe

aşma ……………...aspa

düşme …………....tüspe

tepme……………..teppe

aldık mı? ………...aldıq pa?

gördük mü? ……...kördik pe?

çöp mü? …………...şöp pe?

boş mu? …………...bos pa?

güreş mi? ………....küres pe?

ağaç mı? …………...ağaş pa?

aç mı? ……………...aş pa?

saat mi? …………...sağat pa?

kayık mı? ………...qayıq pa?

kirpik mi? ………...kirpik pe?

Yaptığımız bu açıklamalar ve verdiğimiz örnekler gösteriyor ki Kazak Türkçesi ile Türkiye Türkçesinin çok sayıdaki ortak kelimesinde görülmekte olan ünsüz farklılıkları, sistemli hâlde olup öğrenilmesi kolay olan farklılıklardır. O bakımdan Kazak Türkçesini öğrenirken her şeyden

önce bu ünsüz farklılıklarına dikkat etmek gerekir. Ancak bu ünsüz farklılıklarını kolayca görebilmek için her şeyden önce her iki lehçenin yazıya aktarılmasında kullanılan harflerin ortak

olması, yani alfabe birliğinin sağlanması gerekmektedir. Çünkü aynı sesler farklı harflerle gösterildiği müddetçe birbirimizin yazdıklarını anlamamız kolay olmayacaktır.

** NOT: ä harfi açık e’yi, ğ harfi gırtlağa yakın bir yerde söylenen sızıcı g(ı)’yı, q harfi

kalın k’yı, x harfi hırıltılı h(ı)’yı, w harfi dudak v’sini karşılamaktadır.

Faydalanılan Kaynaklar:

1- Saadet Çağatay, Kazakça Metinler, Ankara, 1961.

2- Saadet Çağatay, Türk Lehçeleri Örnekleri II, Ankara, 1972.

3- A. Isqaqov, Qazirgi Qazaq Tili (Morfologiya), Almatı, 1974.

4- İ. K. Kenesbayev başkanlığında bir komisyon, Qazaq Tiliniñ

Tüsindirme Sözdigi I-II, Almatı, 1959-1961.

5- Hasan Oraltay-Nuri Yüce-Saadet Pınar tarafından tercüme edilmiştir,

Kazak Türkçesi Sözlüğü, İstanbul, 1984.

6- Ferhat Tamir, Barköl’den Kazak Türkçesi Metinleri (Gramer-Metin-

Sözlük), Ankara, 1989.

7- Ferhat Tamir, Mağcan Cumabayef Öleñderi (Metin-Aktarmaİnceleme),

Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,

Ankara, 1992.

آچار سؤزلر: قازاق دیلی

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۱/۱۰/۲۰ |