دونیانی سؤز ایداره ائدیر

موختار قول‌محمد (قازاخیستان)

قازاخ رئنئسانسي

          قازاخ مدنيتي و ادبياتي‌‌نين «قيزيل عصري» و يا قازاخ رئنئسانسي ييرمينجی عصره تصادوف ائدير. من گؤي‌‌تورکلرين داشلار اوزرينده حک ائتديگي پوئمالار، کازتوقان/Kaztuqan/ و دوسپامبئتين/Dospambet/ شوجاعت دولو اثرلري، ماخامبئتين//Maxambet آلوو ساچان شئعیرلري و دولاتين/Dulat/جيلالانميش داستانلاريندان بري اوزون يول کئچن «آباي‌آقه‌دَرکي/Abayaqədərki» گؤزل ادبيات نومونه‌‌لري‌‌نين اهميتيني کيچيلتمک نيتيندن چوخ اوزاغام. آما آللاه طرفيندن سئچيلميش رئنئسانس شخصيتي اولماق يالنيز آبايا قيسمت اولدو. آباي اونا قدر ياراديلانلاردان بهره‌له‌نه‌رک قازاخ معنوياتيني گؤرونمه‌‌‌ميش يوکسکليگه قالديردي. 

      اؤتن عصرين اوللري اوچ نهنگين آدي ايله باغليدير: شاکريم/Şakərim/ (فلسفي پوئزييا)، ماقژان/Maqjan/ (ليريکا)، سولطان‌ماحمود/Sultanmahmud/(وطنپرور پوئزييا). 20-60-جي ايللرين اساس پارلاق سيماسي اولان ايلياس ژانسوقوروودان/İlyas Jansuqurov/ سونراکي دؤورون تانينميش نوماينده‌لري بونلاردير: عيسا بايزاکوو/İsa Bayzakov/، ساکئن سئيفوللين//Saken Seyfullin، تايير ژاروکوو/Tayır Jarokov/، آبديلدا تاژيبايئو/Abdilda Tajibayev/، کاليژان بئکخوژين/Kalijan Bekxojin/، کاسيم آمانژولوو/Kasım Amanjolov/، ژوبان مولداقالييئو/Juban Moldaqaliyev/، سيرباي ماولئنوو/Sırbay Maulenov/، قافو کاييربيوو/Qafu /Kayırbəyov. سونونجو نسلين ادبياتا گليشي اينقيلاب آب-هاواسيندا، سووئت‌لشمه دؤنمينده، وطن موحاريبه‌سي‌‌نين آلوووندا باش وئرميشدي. بؤيوک ادبيات ياراتماقلاري هئچ ده اونلارين زنگين تجروبه‌يه ماليک اولماسي و صيرف ادبياتچي-فيلولوق تحصيللريندن ايره‌لي گلميردي. بو، اونلارين فيطري ايستعداديندان دوغوردو. محض بو نسيل 60-جيلارين ادبياتا گليشي اوچون زمين حاضيرلادي.  

     60-80-جي ايللرين قازاخ پوئزيياسي بيتکين و نوواتورلوق ايدئيالاري ايله بولدور. بو «بؤيوک کؤچون» باشيندا اولژاس سولئيمئنوو/Oljas Süleymenov / دورور. اولژاس روسجا يازسا دا، اونون پوئزيياسي درين ميللي‌ليگيني ساخلاييب. اونون اثرلرينده قازاخ وطنپرور روحو حؤکمن حیس اولونور. اؤز زامانيندا اولژاس اوريژينال کولوريت، خوصوصي ريتم و يئني ائنئرگئتيکاني تک اؤز دوغما قازاخ پوئزيياسينا دئييل، هم ده سووئتلر بيرليگي آدلانان نهنگ ايمپئرييانين 1/6 حيصه‌سيني توتان روس‌ديللي پوئزييايا دا گتيردي و قانوني‌لشديردي. اولژاس چاره‌سيزليکدن اؤز آدي و تاريخيني اونوتماغا باشلاميش، ميللي ديرچليشه اوميدلريني ايتيرميش، اؤلگون و مقصدسيز بير شکيلده ايمپئرييانين کونج-بوجاقلاريندا عؤمور سورن بير چوخ کيچيک میللتلري يوخودان اوياتدي و اونلاري يوکسليشه روحلانديردي. او، اؤز شخصي نومونه‌سي ايله کوتله‌نين فيکيرلرينه اعتيراض ائتمک و عقيده‌نين سسينه قولاق آساراق ياشاماغين نه اولدوغونو عياني گؤستردي.بو دؤور قازاخ پوئزيياسي‌‌نين اوچ سوتونو موکاقالي ماکاتايئو /Mukaqali Makatayev/ ، قدير ميرزه‌ليئو/ /Qədir Mirzəliyev ، تومانباي مولداقالييئودير/ Tumanbay Moldaqaliyev /. موکاقالي پوئزييا ايله بيرليکده دوغولموش ايستعداددير، اؤزو ده خالق منظوم عنعنه‌سي اولان «کارا ائلئن» - قازاخ اون بير بندليگي ايله. اونو آنلاماق اوچون گرک يارانيشيندان قازاخ اولاسان. اونون شئعیرلري‌‌نين ديگر ديللره ترجومه‌سي‌‌نين سون درجه چتين باشا گلمه‌سي ده بونونلا علاقه داردير.  

      قديرين نظمي ايسه اؤزو باشقا ديللره ترجومه اولونماغا جان آتير و مهارتلي ترجومه‌‌‌چي‌‌نين الينده اونون شئعیرلري نه معنا، نه ده کولوريتيني ايتيرمه‌دن هر هانسي بير اجنبي ديلده سربست دانيشير. قدير شاعير-اينتئللئکتوالدير.  

      تومانبايين پوئزيياسي‌‌نين عونصورلري - حیسلر، لئيتموتيوي - محبتدير. تاثيرلي، ائستئتيک جهتدن قوصورسوز، معنالي، اينجه و ايشيقلي ليريزمله دولو اولان بير پوئزييا - اونون شئعیرلري باره ده بونو دئمک اولار.  

      ييرمينجی عصرين قادينلاردان عيبارت اولان قازاخ پوئزيياسي منه محبتله قورولموش بزکلي بياض چاديري خاطيرلادير کي، اونون قوببه‌سينده ابدي اولاراق بو ظريف پوئزييانين باشلانغيجيندا دايانان مريم حاکيمژانووا/ /Məryəm Hakimjanovaو تورسينخان عبدوررحمانووانين/ /Tursınxan Əbdürrəhmanov اثرلري حک اولونوب. چاديرين تاغ-تاوانلاري موعاصيريميز اولان شاعيره‌لردن - فريضه اونقارسينووا/ Fərizə Unqarsınova/، مرفوقه آيتخوژينا/ /Mərfuqə Aytxojina، آکوشتاپ بختيگئرئيئوانين/ Akuştap Bəxtigereyeva/ صنعت اينجيلريندن عيبارتدير. داياق ديوارلاري ايسه نؤوبتي نسلين نوماينده‌لري اولان کولش احمدووا/ Küləş Əhmədova /و گولنار ساليکبايئوانين/ /Gülnar Salıkbayevaياراديجيليق محصوللاريندان تشکيل اولونوب.   

     *  *  * 

      ييرمينجی عصر قازاخ نثري‌‌نين قيمت‌لنديريلمه‌سينه گلديکده ايسه بوتون آدلاردان اول ان يوکسک و نوفوذلو، ائنسيکلوپئديک بيليک و ائروديسييايا ماليک موختار آوئزووون/ Muxtar Auezov/ آديني چکه‌جگم. 

      اؤتن عصرين قازاخ پوئزيياسي ايله موقاييسه ده قازاخ نثري بير او قدر جوشقون اينکيشافي ايله اؤيونه بيلمير. 20-30-جو ايلللرده او، اؤزونون ايلکين فورمالاشما مرحله‌سينده ايدي. 

      او دؤورده قازاخ ادبياتيندا رومان ژانري‌‌نين بوتون قانون و طلبلرينه تام جاواب وئرن اثرلر چوخ آز ايدي. ژ. آيماوتوو/ /J. Aymautov، ب.مايلين/ /B.Maylin، اي.ژانسوقوروو/ İ.Jansuqurov/، س. سئيفوللين/ /S. Seyfullin، س.موکانووون/ /S.Mukanov اثرلريني بؤيوک چتينليکله رومان آدلانديرماق اولاردي. آوروپا و دونيا مئعيارلاري نؤقطه‌يي-نظريندن قوصورسوز نثر اثرلري‌‌نين مؤليفي اولان ايلک قازاخ - داهي موختار آوئزوودور. اونون 20-جي ايللرده قلمه آلديغي حئکایه‌لر، 30-جو ايللرده يازديغي پووئستلر و 40-جي ايللرده ياراتديغي «آباي يولو» رومان-ائپوپئياسي - بوتون ژانرلاري منيمسه‌مک، سورعتلي اينکيشاف، دونيايا آککرئديتاسييا و قازاخ بديعي نثري‌‌نين تانينماسي دئمکدير. «آباي يولو» بوتون گله‌جک قازاخ نثری اوچون ادبي صنعتکارليغين ائتالونودور.  

      م. آوئزوودان سونرا ياشاييب-ياراتميش بير سيرا مشهور يازيچيلارا بعضي ادبياتشوناس و تنقيدچيلر «آليپتار توبي»، يعني، «تيتانلار قروپو» و يا «قودرتلي دسته» کيمي کوللئکتيو لقبلر وئرمگه تلسديلر. آنجاق بو  " دسته " دن اولانلارين هئچ ده هاميسي‌‌نين ياراتديغي اثرلر زامانين سيناغيندان چيخمادي. بو، خوصوصن ده ايندي، 1/4 عصر کئچديکدن سونرا، نينکي نسيللر، هم ده اوخوجو ماراق و ذؤوقلري‌‌نين دييشديگي دؤورده اولدوقجا تضادلي شکيلده اوزه چيخير. 

      بو سيرادا ادبي ايرثي ايله قازاخ بديعي سؤزونون اؤلمز کلاسيکلري سويييه‌سينه يوکسلن ماهير نثر اوستاسي - قابيت موسرئپووون/ /Qabit Musrepov آديني خوصوصي قئيد ائتمک ايسته ييرم. منجه، اونون اساس اثري «اوياديلميش مملکت» يوخ، سون روماني «اوُلپان»دير. تأسوف کي، بو جور گؤزل اثر زامانيندا روس ديلينه اوغورسوز ترجومه اولونموشدو. بو روماندا يئسئنئي قابيت موعليمين اؤزو، اولپان ايسه يازيچي‌‌نين حيات يولداشي رايادير. قهرمانلارين رومانتيک محبتي - قابيت موعليمين اؤز گنج، گؤزل و حدسيز درجه ده چوخ سئوديگي حيات يولداشي رايسه محمديارووايا اولان سئوگيسيني ايفاده ائدير.  

      «تيتانلار» نسليندن سونرا ادبياتا گلن آبديژاميل نورپئيسوو/ /Abdijamil Nurpeisov، تاخاوي آختانوو/ /Taxavi Axtanov، صافوان شايمئردئنوو/ /Safuan Şaymerdenov ، ايلياس يئسئنبئرلين İlyas Yesenberlin// ، آنوار عاليمژانوو /Anuar Alimjanov/ ، آزيلخان نورشايخوو Azilxan/ /Nurşaixov ، شرخان مورتازا/ Şerxan Murtaza/ اؤز اثرلري ايله ييرمينجی عصر قازاخ نثری‌‌نين بؤيوک و کيچيک نسيللري‌‌نين «ساحيللري» آراسيندا «قيزيل کؤرپو» سالماقلا اؤزلريندن اولکي نسلين لاييقلي داوامچيلاري و واحيد ايشه خيدمت ائدن اديبلر کيمي تانينديلار.  

     60-جي ايللرين خروششوو «مولاييملشمه‌سي»ندن سونرا قازاخ ادبياتينا بؤيوک ميقياسلارا چيخماغا قابيل، کاميل نثره خاص بوتون خوصوصيتلري اؤزونده جمع ائتميش «آلتميشينجيلار» گلدي. اونلاري فرقلنديرن خوصوصيتلر بونلاردير: يوکسک نظري حاضيرليق و پئشکار تجروبه؛ اؤتن ايللرين ميللي نثرینده توپلانميش موختليف ژانرلاردا و موختليف مؤوضولاردا اوريژينال اثرلرين ياراديلماسي؛ او دؤورلرين سووئت ادبياتينا گتيريلميش يئني‌ليک‌چيليک روحو، سربست‌فيکيرلي‌ليک و «وئريلميش ايجازه‌لرين» سرحدلري و احاطه دايره‌سي‌‌نين گئنيشلنديريلمه‌سي. بوتون سادالاديقلاريم آبيش کئکيلبايئو /Abiş Kekilbayev/ ، موختار ماقاوين/ Muxtar Maqauin/ ، کابدئش ژوماديلوو/ /Kabdeş Jumadilov ، کاليخان ايسکاکوو /Kalixan İskakov/ ، ساکئن ژوويسوو/ /Saken Juvisov ، آکيم تارازي/ /Akim Tarazi ، ساين موراتبيوو/ Sain Muratbəyov/ ، دولات ايسابيوو /Dulat İsabəyov/ ، اورالخان بوکئيئو Oralxan/ /Bokeyev ، دوکئنباي دوسژانوو /Dukenbay Dosjanov/ ، ساتيمژان سانبايئوين Satimjan/ /Sanbaye ياراديجيليغيندا اؤز عکسيني تاپيب. 

      او مؤليفلرين ايچينده ائله‌لري وار ايدي کي، اونلارين اثرلري او واختکي «سوسياليست دوشرگه‌سي‌‌نين» (خوصوصيله شرقي آوروپا) ميللتلري‌‌نين ديللرينه و قيسمن ده بيزه رغبت بسله‌‌‌ين فرانسيزلارين ديلينه ترجومه اولونور و تکرار-تکرار نشر اولونوردو. آنجاق بو اثرلرين «ايخراج» نوسخه‌لري آجيناجاقلي درجه ده آز ايدي، اونلارين ترجومه‌سي صيرف سياسي-تبليغاتچيليق مقصدي گودوردو. کرئمل سئنزورلاري بو ايشه جيدي نظارت ائديردي. بعضاً اثرلري ترجومه ده قصدن ضعيفله‌دير، مضمونسوزلاشديريرديلار. اونا گؤره ده قازاخ نثری‌‌نين آوروپا سويييه‌سينه چيخماسي (هله دونيا سويييه‌سي بير يانا) باره‌ده صؤحبت بئله گئده بيلمزدي. اونو دا قئيد ائدک کي، چاغداش قازاخ نثری‌‌نين اينگيليس ديلينه ترجومه فاکتلاري او دؤور اوچون فؤو‌ق‌العاده سئنساسييالي حاديثه  ايدي. بونونلا هم راضيلاشماق، هم ده موباحيثه  ائتمک اولار، آنجاق، شخصن من بو نسلي بئله قييمتلنديررديم: اگر صاباح معلومات وئريلسه کي، اولژاس سولئيمئنوو و آبيش کئکيلبايئو ادبيات اوزره نوبئل موکافاتينا لاييق گؤرولوب، من بو خبري تاماميله طبيعي، قانونا اويغون و حتّی ميللي قازاخ اببياتي‌‌نين نايليتلري‌‌نين دونيا طرفيندن تانينماسي‌‌نين بير آز گئجيکميش آکتي کيمي قبول ائدرم. 

      اگر ادبياتدان اول و سونرا ديلين مؤوجودلوغوندان دانيشساق، ايندييه‌دک منه آلينماز قالا و آچماسي بيلينمه‌ين تاپماجا کيمي گؤرونن کاليخان ايسکاکوو يادا دوشر. اونون ياراديجيليغي - جانلي قازاخ ديلي‌‌نين ان شفاف بولاغيدير. ديل ظريفليگي، سئمانتيک اينتويسييا و ائکسپرئسسيو مهارتده اونا اوستون گلمک آرزوسو و يا هئچ اولمازسا اونا آز دا اولسا بنزه‌مک ايستگي بوش و معناسيزدير. چوخ گؤزل آنلاييرام کي، ادبيات سئخينده موقاييسه معناسيزدير. آنجاق منيم اوچون حقيقت داها اؤنمليدير و آچيق دئييرم کي، کاليخان منيم شوعورومدا عينادلي شکيلده قازاخ بونيني کيمي جانلانير.  

      اؤن صحنه‌يه يوزيلليگين سونلارينا ياخين چيخان و ادبي طالعلرينده پرئسلنميش زمانه‌نين تضييقي آچيق-آيدين گؤرونن ادبياتچيلار نسليني ده قئيد ائتمه‌يه بيلمرم. ييرمينجی عصرين سون روبعونده بوتون اوچ نسيل «ادبيات عاييله‌سي‌نين» پارادوکسو اوندا اؤزونو گؤستردي کي، کئنشيليک ميرزه‌بيوو /Mirzəbəyov/ و ژوماباي ژاکيپبايئو /Jumabay Jakıpbayev/ کيمي دونياسيني دييشميش صنعتکارلار داها ياشلي قلم يولداشلاري‌‌نين فونوندا ابدي «گنج شاعيرلر» جرگه‌سينه قاتيلديلار. حالبوکي، همين «هميشه‌جاوان شاعيرلرين» رئال ياش حددي 45-55 ياشلار آراسيندا دييشير.  

      يئسئنقالي راوشانووون/ Yesenqali Rauşanov/ ياراديجيليغينا شرق پوئزيياسي‌‌نين رنگارنگ بديعي عنعنه‌لري عوضوي شکيلده هوپوب. تئميرخان مدتبگين/ Temirxan Mədətbəy/ شئعیرلري سانکي گؤي‌تورکلرين ديليني بيزيم اوچون جانلانديرير. بو، قازاخ پوئزيياسي‌‌نين چوخ بؤيوک و گيزلي، هله تام آچيلماميش پوتئنسياليني گؤسترير.  

      فلسفي-رومانتيک پوئزييانين بوتون ائنئرژيسيني اؤزونده جمع‌لشديرميش نئسيپبي آيتووون Nesipbəy Aytov// بيتيب-توکنمک بيلمه‌ين ياراديجيليغي قازاخلاري ميللي-تاريخي باخيمدان گؤزل تقديم ائدير.  

      گنج، اوميدوئرن ايستعدادلاري آراسيندا آيري-آيري پارلاق، اينسان دوشونجه‌سيني هيجانلانديران دئبوتانتلار وار. آنجاق تک-توک ايشلره اساسن قطعي قرارلارلا چيخيش ائتمک هله تئزدير. طالعيين حؤکمو ايله يئر سطحينه چيخان چئشمه قارشيسيني کسن نهنگ قاياني پارچالاديغي کيمي تينيشتيکبي آبديکاکيموو دا/Tınıştıkbəy Abdıkakimov/ اوليقبي يئستاولئتوودان/Ulıqbəy Yestauletov/ سونرا بيرجه آندا مشهورلوق زيروه‌سينه يوکسلدي و چاغداش قازاخ پوئزيياسي‌‌نين گؤرکملي سيمالاري آراسيندا اؤزونه يئر تاپدي. ديگرلريندن فرقلي اولاراق تينيشتيکبي شاگيردليک مرحله‌سي کئچمه دن بيردن «بؤيودو» و اؤزونه‌مخصوص يوللا ايري آدديملارلا ايره لي‌له‌‌یه‌رک اؤز گور سسيني عالمه جار چکدي.  

      ياراديجيليق باخيميندان اولکي نسله ياخينلاشا بيلن گنج ناثيرلردن من نورقالي اوراز Nurqali/ /Oraz و عسکر آلتايين/ /Əskər Alta آدلاريني چکه بيلرم. 

     *  *  * 

       قازاخيستانين روس‌ديللي ادبياتي دا چوخ زنگين و موستثنا تاريخه ماليکدير. اونون ياراديجيلاري قازاخيستاندا آنادان اولموش س.و. ايوانوو//S.V. İvanov، آ.س.سوروکين//A.S.Sorokin، اي.پ.شوخوودور/ /İ.P.Şuxovdu. ييرمينجی عصرين 20-30-جو ايللرينده ادبياتين وضعيتي باره‌سينده ن.آنووون/N.Anov/ حئکایه و ائسسئلري گئنيش تصوور يارادا بيلر. 60-جي ايللرده بو ادبياتا م.د.سيماشکو/ /M.D.Simaşko، اي.پ.شئقوليخين/ İ.P.Şeqolixin /، 70-جي ايللرده ق.اي.تولماچوو/ Q.İ.Tolmaçov/، 80-جي ايللرده و.ف. ميخايلوو/ /V.F. Mixaylovگلدي و بو مؤليفلرين هر بيري اؤزونه‌مخصوص بير نسلي فورمالاشديرماغا مووفق اولدو.  

      تکرارسيز ياراديجيليغي سايه‌سينده ان مشهور و ان چوخ اوخونان يازيچي-ناتوراليستلرله بير جرگه ده دايانان م.د.زوئرئو/ M.D.Zverev/ شخصيتيني خاطيرلاماماق غئيري-مومکوندور.  

      حئکایه، پووئست، ائسسئلر، قازاخ مؤليفلري‌‌نين اثرلريندن ائديلميش ترجومه‌لر مؤليفي اولان اوچ‌ديللي يازيچي ق.ک.بئلگئر/ /Q.K.Belger باشدا اولماقلا قاخازيستان-آلمان ادبياتي؛ ان اؤن سيرالاريندا خ.آبدوللين/ X.Abdullin /و ز.سامادي/ Z.Samadi/ اولماقلا قازاخيستان-اويغور ادبياتي؛ واختيله مجبورن بورا کؤچورولموش کورئيا دياسپورو طرفيندن ياراديلميش، سونرالار ايسه بورادا چيچکلنميش قازاخيستان-کورئيا ادبياتي - بوگون کئچميشده اولدوغو کيمي محصولدار دئييل. بو، بؤيوک تأسوف دوغورور. آخي داهي آباي و هؤتئنين/Höten/ معنوي ياخينليغيندان ايلهام آلميش قازاخ-آلمان ادبي علاقه‌لري بير واختلار ادبياتلاريميزي بيرلشديرمکدن ساوايي، مدنيتلريميزي ده زنگينلشديرميش و میللتلريميزين ياخينلاشماسينا سبب اولموشدو.  

   *  *  * 

       سون ايللرده ادبياتچيلاريميز آراسيندا آچيق چکيشمه‌لر باش آليب گئدير. منجه، بو، چکيشمه دئييل، موناسيبتلري آيدينلاشديرماغين طبيعي و پسيخولوژي ايضاحي اولان فورماسي، داخيلده کي  نئقاتيودن خيلاص اولماق واسيطه‌سيدير.  

      حاضيردا «نورپئيسوو/ Nurpeisov/ - ژوماديلوو/ Jumadilov/» جوتلوگو آراسيندا ايختيلافلار سون درجه گرگينلشيب. آبديژاميل نورپئيسووون//Abdijamil Nurpeisovشخصيت و ياراديجيليغيندا بير مورکبليک وار. اونونلا ايللر بويو ان ياخين موناسيبتده اولسان دا، داخيلي ماهيتيني آنلايا بيلمزسن. من اونون ياراديجيليغي اوزرينده داياناجاغام. 

      نورپئيسووون «قان و تر» آدلي اثري ايدئياسيندان توتموش بديعي ترتيباتينا قدر ان خيردا مقاملاراجان دوشونولموش ياراديجيليق نومونه‌سيدير. بعضاً دوشونورم کي، اگر هر بير ادبياتچيميز ياراتديغي اثري‌‌نين هر سؤزونون اوستونده آبئکئ کيمي اسسيدي، اوندا قازاخ ادبياتي هانسي رئيتينقلره صاحیب اولمازدي؟  

      اؤز  " سونونجو بورج " اونو دا نورپئيسوو 20 ايل عرضينده يازيب. يازيچي‌‌نين چوخ‌ايلليک آختاريشلاري‌‌نين محصولو اولان بو اثر اونون بوتون دونيادا مشهور اولان تريلوگيياسي‌‌نين داواميدير. «قان و تر» تريلوگيياسي ادبياتدا نينکي بؤيوک، هم ده سس-کويلو بير حاديثه‌يه چئوريلدي. ايجتيماعيتين رئاکسيياسيندان دوغان ائنئرگئتيکا ايله متنين بديعي ائنئرگئتيکاسي اوست-اوسته دوشوردو. بو تاثيرلي فوندا  " سونونجو بورج "-و زولوشکايا بنزه‌ديرم. نورپئيسووون هئچ بير اثري مؤليفين اؤزو کيمي تلاش و تلسکنليگي سئومير. حقيقتن ده بئش روماندان عيبارت اولان بو کوينتولوگيياني 20.عصر قازاخلاري‌‌نين اصل حيات ائنسيکلوپئديياسي سايماق اولار. 

      کابدئش ژوماديلوو/ /Kabdeş Jumadilov مؤليف اينديويدوالليغي ايله سئچيلن ناثيردير. بير دفعه  موصاحيبه‌لريندن بيرينده اؤزونون ان ياخشي اثري باره ده اولان سوالا جاواب اولاراق ژوماديلوو  " طالع "  روماني‌‌نين آديني چکدي. منسه بير اوخوجو کيمي اونون  " سونونجو دوشرگه "-سيني سئويرم. چونکي منيم تانيديغيم ژوماديلوو ايستعدادي‌‌نين بوتون چالارلاري ايله بو روماندادير.  

      بئله صنعتکارلار چاغداش قازاخ ادبياتي‌‌نين ابدي غورور منبعي ايدير! اونلارين آرتيق چوخدان ياددان چيخميش، گونده‌ليک آنلاشيلمازليق و فيکير آيريليغي اوجباتيندان باش وئرن گرکسيز سؤز گولشديرمه‌لريني موشاهيده ائتديکجه بيزي ايستر-ايسته مز بئله سوال ناراحات ائدير: بونلاردان کيم اودور و عوموميتله، بورادا قاليب اولماق مومکوندورمو؟ اونا گؤره ده منيم اونلارين هدر يئره صرف اولونان واختينا حئيفيم گلير. صميمي قلبدن اوميد ائديرم کي، ايکي خالق يازيچيسي آراسينداکي «بوز» لاپ ياخين زاماندا اريسين. 

      باشقا گئرچک موباحيثه  چينگيزخانين اطرافيندا جريان ائتدي. آجي تصادوف اوزوندن بورادا دا میللتين و ادبياتين ايکي لياقتلي تمثيلچيسي - موختار ماقاوين/Muxtar Maqau/ و موختار شاخانوو//Muxtar Şaxanov اوز-اوزه گلدي. گؤره‌سن، ايللر اؤنجه «ايکي موختار» آدلي يازيسيندا اونلارا نوازيشله ياراديجيليق خئيير-دوعاسي وئرن حساس قابيت موسرئپوو/ Qabit Musrepov/ بونو گومان ائده بيلرديمي؟ بو چکيشمه‌‌نين معناسيزليغي اوندادير کي، بوگون 21.يوز ايلليکده چينگيزخان حاقيندا نه‌لر دئييلسه و نه‌لر يازيلسا دا، بو نهنگ خاقان دونيا تاريخي و ادبياتيندا اؤز لاييقلي قييمتيني چوخ-چوخ ايللر بوندان اول آرتيق آليب.  

      ديگر طرفدن هر بير عاليم و ياخود دا يازيچي‌‌نين هر هانسي شخصيت، يا دا تاريخي حاديثه‌يه موناسيبتده شخصي تصوورلريندن چيخيش ائده‌رک اؤز نؤقطه‌يي-نظريني فورمالاشديرماق ايمکاني وار. اونون بو فيکريني يا قبول، يا دا ردد ائتمک اولار. آما بوردا هر نؤوعس اولتيماتوم تاماميله يئرسيزدير.  

      موختار ماقاوين بوتون تورک معنوياتيني يوکسک زيروه‌لره قالديرماق اوچون ادبياتا گلميش يازيچي، تکباشينا قازاخ ادبياتي‌‌نين ايکي‌عصرليک تاريخيني يازميش عاليمدير. بو بؤيوک قلم اوستاسي‌‌نين هر بير صنعت اينجيسينده ثابيت ميللي روح مسکوندور. ماقاوي‌‌نين «قازاخ تاريخي‌‌نين اليفباسي»-ني اوخوياندا يازيچي‌‌نين میللتينه سونسوز محبتيني بوتون وارليغينلا دويورسان.  

      موختار شاخانوو شاعير-تريبوندور. آنجاق اونو عادي مئيدان ناطيقلريندن فرقلنديرن وطنداش هوجومو و صنعتکار عاجيزليگي کيمي بير-بيريله اويغونلاشمايان خوصوصيتلري اؤزونده جمع‌لشديرمه‌سيدير. اونون س‌س‌ري پارلامئنتي‌‌نين تريبوناسينا چيخيب دئکابر حاقيندا حقيقتلري بيان ائتمه‌سي فاکتينا ميثلي گؤرونمه‌ميش شوجاعتدن باشقا نه آد وئرمک اولار؟ شاخانوو داخيلي طلبات و طبيعتينه گؤره «آکين»دير. بوتون کئچميش سووئتلر بيرليگي اوزره ادبي پروسئسده دورغونلوغون ايلکين علامتلري مئيدانا چيخاندا محض اونون اثرلري‌‌نين دونيا خالقلاري‌‌نين ديللرينه فعال صورتده ترجومه اولونماسي فاکتيني قئيد ائتمه‌مک گوناه اولاردي. اونون بعضي صنعت يولداشلاري بونو اعتيناسيزليقلا قارشيلايا بيلر، آما نوبئل موکافاتي لاورئاتي عرب ن.محفوظ، قيرغيز چ.آيتماتوو، روس ي.يئوتوشئنکو، اينگيليس او.مئي، آلمان ف.هيتسئر، ياپون اي.دايساکو کيمي گؤرکملي موعاصيرلري م.شاخانوو ياراديجيليغيني ان يوکسک قييمته لاييق گؤرموشلر.  

      قدير ميرزه علي‌‌نين «بورولغان» آدلي کيتابي دا ادبيات عالمينده موعين بحثلره سبب اولدو. ايستر مؤوضو، ايسترسه ده ژانر باخيميندان «بورولغان» قازاخ اوخوجوسو اوچون گؤزله‌نيلمز ايدي. اونا گؤره ده اکثريت بو اثري اينامسيزليق و ايکيلي حیسلرله قارشيلادي.  

      هئچ کيمين حقيقتي اينحيصارا آلماق حوقوقو يوخدور. موطلق حقيقتلر يالنيز بؤيوک يارادانا معلومدور. دئمه‌‌‌لي، «بورولغان»دا سؤيله نيلنلر - ق.م.علي‌‌نين اؤز حقيقتلريدير کي، اونلارلا دا راضيلاشمايانلارين اولماسي طبيعيدير. بئله وضعيتده هئچ کيمه تضييق گؤسترمه‌دن اؤزونه بللي اولانلاري بيلديرمه‌سن. رئالليغين صورتي‌‌نين ياراديلماسي يولوندا هانسي فيقورلار و رنگلردن ايستيفاده ائتمگين گرکليدير؟ بونو سئچمک آرتيق اوخوجونون ايشيدير.  

      من چوخ بؤيوک ماراقلا تک  " بورولغان "-اي دئييل، هم ده  " طالع "  رومانيني اوخودوم. شاعيري «ميرواري آختارانلارا» بنزه‌‌دن بو اذيتلي امگي، آخي، نئجه قييمتلنديرمه‌‌مک اولار؟  

      بازارين «شوک تئراپيياسي» بيزيم جمعيتيميز اوچون فرقلي نتيجه‌لر وئردي. ايلک اولاراق رساملار، سونرا ايسه بو يئني شراييطه اويغونلاشان آرتيستلر اولدولار. يازيچيلار ايسه هله اوزون مودت عرضينده سرت و سويوق اوغورسوزلوق زولاغيندا قالديلار. هامي‌‌نين ديقت و احتيرامينا عادتکار اولموش سوسياليزم دؤورونون بو ارکؤيونلري کاپيتاليزمين رقابت موباريزه‌سينه حاضيرليقلي دئييلديلر. اولجه اثر عرصه‌يه گتيرمک اوچون ياراديجيليق عذابيندا قوورولماق، سونرا اسپونسور آختاريشيندا قاپي-قاپي گزمک، سوندا ايسه حاضير تيراژدان گلير الده ائتمگين واسيطه‌لري اوستونده باش سينديرماق...  

      ايندي وضعيت، گؤرونور کي، ياواش-ياواش دوزه‌لير. 2002-جي ايلدن اعتيبارن دؤولت سيفاريشي ايله نشر اولونان کيتابلارا گؤره ستابيل اولاراق قونورار اؤدنيلير. اؤزل نشرياتلاردا ايسه بير چاپ ورقي اوچون اؤدنن قونورار 100 آب‌ش دوللاريدير. امينم کي، ياخين گله جکده يازيچيلار بازار قايدا-قانونلارينا اطرافلي بلد اولوب ناشيرلرين قيليغينا گيرمک ايشينه سون قوياجاق، اؤز کيتابي‌‌نين چاپيني اعتيبار ائتديکلري نشرياتين سئچيمينده سون درجه ديقتلي اولاجاقلار. 

      شرق سپيرالي   

       دؤوروموزون گئنيش ياييلميش يانليشليقلاريندان بيري ده ادبياتين «اؤلومو» و گويا ادبي پروسئسين دونماسي فيکريدير. بونونلا قطعي راضي دئييلم. بئله کي حاضيردا ادبي پروسئسين ضعيفله‌مه‌سي دئييل، ادبي علاقه‌لرين کسيلمسي موشاهيده اولونور.  

      بير نئچه ايل بوندان اول من کورئيا و ياپونييادا اولدوم. سئولدا ميللي موزه‌یين لاپ مرکزينده يئرلشديريلميش ائتنوگئنئز خريطه‌سينده «کورئياليلارين بؤيوک تاريخي يولو آلتايدان باشلاميشدير» جومله‌سيني اؤز گؤزلريمله اوخوياندا منيم حئيرتيمي، ظنيمجه، تصوير ائتمک او قدر ده چتين اولمازدي. ياپونييادا ايسه اوساکادا بوتون دونيادا مشهور اولان علمي موزه مرکزي‌‌نين تاريخچيلري ايله صؤحبت اسناسيندا من ياپون ائتنوگئنئالوقلاري‌‌نين گلديگي سون نتيجه ايله باغلي آشاغيداکيلاري يئنيدن ائشيتديم: «گون‌دوغان اؤلکه»-نين میللتي‌‌نين اجدادلاري بو آدالارا کورئيا ياريماداسيندان اوزوب گلميشلر». و بو ائتنوگئنئتيک باغلامادا اوچونجو و ان آرخايک حلقه آچيق-آيدين برپا اولونموشدور: «پروتوتورکلر- کورئياليلار - ياپونلار».  

      ياپون ديلي ده تورک ديللري کيمي آلتاي ديللري عاييله‌سينه عاييددير. ياپونلارين «قئنقو سئيکاتسو/ qenqo seykatsu/»-سونا (ميللتين ديل مؤوجودلوغو) نه قدر دريندن بلد اولورسانسا، بير او قدر اونون تورک ديلي و دوشونجه طرزي ايله ياخينليغي‌‌نين شاهيدي اولورسان. خوصوصي ماراق دوغوران جهتلردن بيري ده هر ايکي ديلده عئيني منشالي و سينونيم لئکسئملره تئز-تئز راست گلينمه‌سيدير کي، اونلارين دا پروتوتورک عومومي‌ليگيني درحال موعين ائتمک اولمور. سين‌هارمونيزمين طلبلري قازاخ و ياپون ديللرينده قازاخ و مونقول ديللري ايله موقاييسه ده داها آيدين ايفاده‌سيني تاپير. موتخصيص رأي‌لرينه گؤره، ياپون ديلي‌‌نين لوغت ترکيبي‌‌نين 2/3-سي چين منشاليدير، قالان حيصه‌سي ايسه قديم آلتاي ديليندن ايرثن کئچن سؤزلردن عيبارتدير.  

      ايکينجيسي، اگر کورئياليلارين اجدادلاري قديم تورکلرديرسه، ياپونلار ايسه کورئياليلارين تؤرمه‌سيديرسه، حاقيندا دانيشديغيميز میللتلرين ايکيسي‌‌ده منشايينه گؤره قازاخلارا ياخيندير.  

      اوچونجوسو، ياپون و قازاخ ادبياتلاري سون عصر عرضينده هر ايکي خالقين تکامول يوللارينداکي فؤوق‌العاده اوخشارليغي و وحدتي آشکارا چيخارير.  

      توکوقاوين/Tokuqav/ زامانيندا ياپون ادبياتي کلاسيک فرانسيز، اينگيليس و روس ادبياتلاري‌‌نين نومونه‌سينده و اونلارين آچديغي يول ايله اينکيشاف ائتمه‌يه باشلادي. اگر ايلک قازاخ روماني ييرمينجی عصرين اوللرينده چاپ اولونموشدورسا، آوروپا اوصولو ايله ياراديلميش ايلک ياپون روماني اون دوققوزونجو عصرده ايشيق اوزو گؤرموشدو. ييرمينجی عصرين اوللرينده يئني ياپون ادبياتي‌‌نين اساس آپاريجي سيماسي جمعي 35 ايل عؤمور سورموش ر. آکوتاقاوا/ /R. Akutaqava اولدو. اونون ايکي درين پسيخولوژي مضمونا ماليک نووئللاسي - «راسئمون داروازاسي» و «بورون» کيفايت ائتدي کي، دونيا ادبياتي پيئدئستالينا يوکسلسين.  

      ياپون ادبياتي‌‌نين تاريخيني شرطي اولاراق دؤرد دؤوره آييرساق (بيرينجي - اون دوققوز عصرين اوللرينده کي  ادبيات؛ ايکينجي -آکوتاقاوانين زاماني و اونون باشچيليغي آلتيندا ياپون مؤليفلري‌‌نين دونيا صحنه‌سينه چيخماسي؛ اوچونجو – تانيدزاکي/ /Tanidzaki ، کاواباتي/ /Kavabatı ، ميسيما/ /Misima، کئندزابورونون/Kendzaburon/ آدلاري ايله علاقه لي اولان دونيا ادبياتي اوليمپي‌‌نين فتح اولونماسي عصري؛ دؤردونجو- موراکامي‌‌نين دؤورو، اولترا موعاصيرليک، يوکسک تئخنيکالاشديريلميش، ايفراط اوربانيزاسييا سويييه‌سينه گليب چيخان ياپون ادبياتچيلاري‌‌نين نسلي)، اوندا قازاخ ادبياتي اوچون ده هر اوچ دؤور سجیيه‌وي‌دير. بس دؤردونجو نسيل هارادادير و نه اوچون بيز بو نسلي گؤره بيلميريک؟   

      *  *  * 

       موحاريبه دن سونراکي ياپونييا س‌س‌ري پارچالانديقدان سونراکي 90-جي ايللره بنزه‌يير. اساس قلوباللاشما يولونا ايلک اولاراق اؤنونده علم و تئخنولوگييالار گئدن ياپون ايقتيصادياتي قدم قويدو. سونرا تحصيل ساحه‌سينده ايصلاحاتلار کئچيريلدي، داها سونرا ايسه نهايت کي، نؤوبه ادبيات و مدنيته گليب چاتدي. بو يئني دؤور عصرلرله مورگوله‌ين و ايننوواسييالارا قارشي «کار» مؤوقئعيي نوماييش ائتديرن عنعنه‌وي جمعيتي اوياتدي و يئني نسيل اينسانلارين حياتا گلمه‌سينه سبب اولدو. 1950-جي ايللرده دونيايا گلنلر 70-جي ايللرده آرتيق اؤز گوج و قابيليتلريني فعال شکيلده نوماييش ائتديرمه‌يه باشلاديلار و موراکامي بو گئنئراسييانين ان پارلاق نوماينده‌سي اولدو.  

      واخت‌آشيري بيزيم بير چوخ موعاصيرلريميز اؤزلريني بئله سواللا اوزورلر: «نييه موستقيل‌ليک الده اولوندوقدان سونرا ادبي پروسئس اهميتلي درجه‌ده ضعيفله‌ييب؟» منيم اونلارا جاوابيم بئله‌دير: حاديثه‌لري تلسديرمک لازيم دئييل، يئني عصرين آداملاري موطلق گله‌جک و اؤز سؤزلريني دئيه‌جکلر، آنجاق، بونون اوچون بير نسلين ديگري ايله عوضلنمه‌سي باش وئرمه‌ليدير، بو پروسئس ايسه 30 ايل مودتينده زاماني احاطه ائدير. باخ، ائله اوندا قازاخ ادبياتي‌‌نين دؤردونجو نسلي اؤز توتارلي سؤزونو دئيه‌جک. اگر  " طبيعت بوشلوغا دؤزمور "  بياناتي حقيقتديرسه، اوندا «بو جاوان، نامعلوم نسلين» ده  " موراکاميسي "  تاپيلاجاق.   

     مدنيتلرين ياخينليغي 

        بو ياخينلاردا برازيلييالي رومانچي پاولو کوئليو قازاخيستانا گلميشدي. کوئليو فئنومئني باره ده دوزگون تصوور فورمالاشديرماق اوچون لاتين آمئريکاسي ادبياتي‌‌نين تاريخينه بير قدر دريندن نوفوذ ائتمک لازيمدير. معلوم اولدوغو کيمي، لاتين آمئريکاسي ادبياتينا اراضيسي 15. عصرين سونلاريندان باشلاياراق ايسپانييا و پورتوقالييا طرفيندن موستملکه‌لشديريلمه اوبيئکتي اولموش مرکزي و جنوبي آمئريکا اؤلکه‌لري‌‌نين و میللتلري‌‌نين ادبياتيني عاييد ائديرلر. ييرمينجی عصرين اوللري اورتئقا-اي-قاسسئتين ياراديجيليغي ايله ايشيقلانديريلدي. او، سونرالار هامي طرفيندن قبول اولونموش نهنگ دونيا فيلوسوفلاريندان بيرينه چئوريلدي، بوتون آورواتلانتيک ايجتيماعي فيکري‌‌نين فورمالاشماسيندا اساس رول اويناميش نادير ضياليلاردان بيري اولدو. اونون «کوتله‌لرين عوصياني»، «اينجه صنعتين دئهومانيزاسيياسي» و باشقا مشهور ائسسئلري لاتين آمئريکاسي ادبياتي‌‌نين جوشغون اينکيشافي اوچون چوخ گوجلو بير تکان رولونو اوينادي، چوخ‌سايلي پروقنوزلاري ساغليغيندا اؤز تصديقيني تاپيب حياتا کئچديگي کيمي، قاباقجادان گؤردويو «کوتلوي مدنيت» فئنومئني ييرمينجی عصرين ايکينجي ياريسيندا رئالليغا چئوريلدي، آريستوکراتلارين ايمتييازلارينا داخيل اولان مدني اينستيتوتلار، آتريبوتلار، ديرلر (نفيس معمارليق نومونه‌لري و ائليتار معیشت، تئاترلار، کونسئرتلر، موزه‌لر) دوننکي رعيت اوچون ده ال‌چاتان اولدو. 

      اونون عنعنه‌لريني داوام و اينکيشاف ائتديرن پارلاق آرگئنتينا شاعير و ناثيري خورخئ لويس بورخئس اولدو. بورخئس چوخ شاخه‌لي ايستعدادا ماليک ايدي. ايلک اولاراق شاعير کيمي شؤهرت قازانديقدان سونرا او، کيچيک نثرین، قيسا حئکایه‌لرين، درين معنالي، پارلاق و يادداقالان ائسسئلرين کرالي کيمي تانيندي. 

      آرگئنتينادا دوغولموش بورخئس گنجليک ايللريني آوروپادا کئچيرميشدير. اونو بير شاعير کيمي فورمالاشديران محض آوروپا اولموشدور. اونون دونياگؤروشو کلاسيک آنتيک، ايسپان، فرانسيز، ايتاليان، آلمان، اينگيليس ادبياتلاري اساسيندا فورمالاشميشدير. اونون ائسسئلري عئيني درجه ده پوئزييا و نثر، ادبيات و اينجه صعنت، مدنيت و دين، فلسفه و معنويات کيمي موختليف پروبلئملري آراشديرير. بورخئس ياراديجيليغي‌‌نين آراسي‌کسيلمز قلوباللاشما لئيتموتيوي‌‌نين سيرريني محض آلديغي تربييه و تکرار اولونماز ترجومه‌يي-حاليندا آختارماق لازيمدير. او، دونيا مدنيتلريني و سيويليزاسييالاريني بير-بيرينه قارشي قويمور، عکسينه اونلاري اوريژينال بير وحدتده گؤسترير.  

      اؤز محصولدار عؤمرو عرضينده بورخئس بير-بيريندن هم مؤوضو و فورماسينا، هم ده حجمينه گؤره فرقلنن اون ائسسئ مجموعه‌سي نشر ائتميشدير (منه اونلاردان سککيزي معلومدور). بوددا، عيسا مسيح، محمد، هومئر، وئرگيلي، آريستوتئل، رابله، سئروانتئس، شئکسپير، سويفت، شوو، والئري، اويتمئن، فلوبئر، فيتس‌جئرالد اونون پئرسوناژلاري آراسينا داخيلدير.  

      بورخئسي ديگرلريندن فرقلنديرن داها بير نادير خوصوصيت اونون شرق فلسفه‌سي و ادبياتي‌‌نين علا بيليجيسي اولماسي ايدي. کونفوتسي، لاوتزي، فرابي، ايبن-سينا، عؤمر خيام، رومي - بونلار بورخئسين آرديجيلليقلا اؤيرنديگي قديم چين، عرب، فارس، هيند کلاسيکلري‌‌نين سايسيز-حسابسيز سيياهيسيندان اولان ان مشهورلاري‌‌نين آدلاريدير. آدي چکيلن داهيلرين ايشلرينده او، اؤزونو باليق سودا حیس ائدن کيمي حیس ائديردي. 

      بيزيم موعاصيريميز کوئليو اوچون بورخئس ان يوکسک نوفوذ صاحیبيدير. عبث يئره دئييلدير کي، او، بورخئسله عئيني گونده آنادان اولدوغونا گؤره سونسوز غورور حیسي دويور. او، هله گنجليک ايللرينده اورگي‌‌نين چاغيريشي ايله بورخئسي آختاريب تاپميشدير کي، اونا صميمي قلبله تعظيم ائتسين. او، اؤز کوميريني گؤردويو اوچون اؤزونو حدسيز خوشبخت سانيردي. ايسپان پوبليسيستي خوان آرياسا وئرديگي موصاحيبه‌سينده کوئليو بورخئسين دئمک اولار کي، بوتون شئعیرلريني ازبر بيلديگيني سؤيله‌ميشدير.  

     کوئليونون ادبي ايرثينه بورخئسين تک نظمي دئييل، او جومله‌دن نثر اثرلري، خوصوصيله ائسسئلري ده بؤيوک تاثير ائتميشدير. بو دا سيرر دئييلدير کي، اونا دونيا شؤهرتي گتيرن «کيمياگر» روماني بورخئسين بديعي ايدئيالاريني اينکيشاف ائتديرمک و اونا اوخشاماق ايستگيندن دوغوردو. بو دا مؤليفين باش اوجاليغيدير کي، او، هئچ زامان بورخئسدن منيمسه‌ديگي سوژئت باره ده حقيقتي گيزلتمه‌ميشدير. کوئليونون «زاير» روماني‌‌نين آدي و ايدئياسي يئنه ده بورخئسين «زاير» آدلانان ائسسئسيندن گؤتورولموشدور. بيرينجي، جمعي ايکي صحيفه‌ليک ائسسئسينده پارلاق، دايم جاذيبه‌دار ديداکتئما (يئري گلميشکن، اوخشار سوژئت «مين بير گئجه» ناغيللاري‌‌نين وئرسييالاريندان بيرينده ده وار)، ايکينجي ايسه بيرنفسه اوخونان چوخ ماراقلي بير رومان ياراديب. آنجاق هئچ کيمين بونون باره‌سينده ادبي اوغورلوق، باياغي ريمئيک و س. بو قبيلدن سؤزلر سؤيله‌مه‌يه ديلي گلمز. 

      بئله عاليجناب واريثليک تاندئمي‌‌نين عکسينه اولاراق بيزيم بعضي ميللي باشابلا ادبياتچيلاريميز اؤز همکارلاري‌‌نين عونوانينا «سن فيلان ايشينده منيم فيلان ايدئيامدان ايستيفاده ائتميسن» کيمي ايفشا ائديجي بياناتلارلا چيخيش ائتمه‌يه فورصتي الدن وئرمير، بونونلا دا معناسيز، کونترپرودوکتيو و هئچ ده حؤرمتلريني آرتيرمايان موباحيثه‌لرده باتيب قالماق ريسکيني آرتيريرلار. مؤوضو - خطدير، سوژئت - اسکئلئتدير، بونلارا حيات وئرن ايسه يازيچي‌‌نين ايستعداديدير. دئمه‌لي، هر هانسي بديعي اثرين دَيري بديعي اوبرازلارين دونياسيني يارادان و بو پروسئسده يارادانا بنزه‌ين مؤليفين ايستعدادي ايله تعيين ائديلير.  

      لاتين آمئريکاسي ادبياتينا گلديکده سون دؤورلرين بير پارادوکسونو قئيد ائتمک ايسته‌ييرم، سووئت ايتتيفاقي زامانيندا بيزه نئرودا و آمادونون ياراديجيليغي اورتئقي-اي-قاسسئت و بورخئسله موقاييسه ده داها تانيش و ياخين ايدي. بونون اصل سببيني ايسه طبيعي کي، سيياستده آختارماق گرکدير.  

      ياديما گلير، تورکييه‌يه سفرلريمين بيرينده من تانينميش بير تورک اينتئللئکتواليندان ناظيم حيکمت حاقيندا سوروشدوم. او، ايلان وورموش کيمي دارتيندي و بو مؤوضونو موزاکيره ائتمک ايستمه‌ديگيني آچيق-آيدين نظره چارپديراراق جاواب وئردي: 

  - من بئله بير شاعير تانيميرام، لاکين من کومونيستلره ساتيلميش تورک باره‌ده ائشيتميشم. 

      هم‌صؤحبتيم صميمي دئييلدي.البتته کي، او، ناظيم حيکمتين کيمليگي باره‌ده بيليردي. آنجاق گوناه‌سيز شاعيرين تميز آديني لکه‌لمک ايسته‌ين آندا، او، سانکي اؤزو ده آنلايا بيلميردي کي، حاضيرکي سيياستين اويونجاغينا چئوريليب. و او مقامدا منيم آرتيق چوخدان دونياسيني دييشميش، ادبي شؤهرتي و تميز آدي بوتون دونيا خالقلاري‌‌نين قلبينده ابدي مسکن سالميش شاعيره دئييل، محض همين دار دوشونجه‌لي تورک اينتئللئکتوالينا اورکدن يازيغيم گلدي. 

      حقيقتده ايسه ناظيم بؤيوک شاعير ايدي. اونو دوز اون يئددي ايل عرضينده دوستاق ائتميش تورکييه‌دن قاچماقدان باشقا چاره‌سي نه ايدي؟ يوخسا، او، شرفسيزليک و اؤز ايستعدادي قارشيسيندا مسئولیت‌سيزجه‌سينه ساده‌جه تورمه ده چورومه‌لي ايدي؟ اولا بيلسين کي، بو، بيزيم تورک قارداشلاريميزا خوش گلمه‌یه‌جک. آنجاق من آچيق دانيشماغي داها اوستون توتورام: 20. عصرده بوتون تورکييه ده شرق، غرب و روس ادبياتلاري‌‌نين زنگين عنعنه‌لريني سينتئز ائدن ايکينجي بئله شاعير اولماميشدير.ناظيم حاقيندا ديگر بير حقيقت اوندان عيبارتدير کي، اونون وطنپرور روحلو، تورکچولوگو اؤزونده قورويوب ساخلاميش شئعیرلري وطن حسرتينه ابدي محکوم اولموش يارالي اورگين قاني ايله يازيلميشدير.  

     حيکمت‌ده، نئرودا دا کومونيست ايديلر. اونلار خوشبخت دونيا قوروجولوغو اوغروندا ايدئاللارين جارچيسييدي. نئرودانين بارريکادا، تريبونا پوئزيياسي شيلي‌لرده آزادليقلاري اوغروندا موباريزليک روحونو اوياتدي. عبث يئره دئييلدير کي، جوشغون پابلونو نوبئل ادبيات موکافاتينا لاييق گؤرموشلر. اؤزو ده نوفوذلو مونصيفلر هئيتينه بو «کومونيست» نومينانتي نه قدر خوشاگلمز و پروبلئماتيک گؤرونسه بئله بوتون قيته‌نين آردينجا اونلار دا بو داهي شاعيرين ايستعدادي قارشيسيندا ايستر-ايسته‌مز باشلاريني اَيمه‌لي اولدولار. بو، محض همين وضعيت ايدي کي، سيياستله عدالت آراسيندا اولان چکيشمه سونونجونون ايناملي غلبه‌سي ايله باشا چاتدي. فريضه اونقارسينووانين پارلاق ترجومه‌لري سايه‌سينده نئرودا هله 70-جي ايللرده قازاخ ديلينده نشر ائديلميشدي.  

      هيندو طايفالاري‌‌نين ديللري و ياشاييش طرزيني اؤيرنن آيري-آيري عاليملر يئک ديلليکله بئله فيکري دستکله‌يير کي، هيندولار قديم تورک طايفالاري‌‌نين نوماينده‌لري ايله بؤيوک اوخشارليق تشکيل ائديرلر. بئله ليکله، ف.رئريق، س.ويکاندئر، ق.دومئزئل، ج.ماکينتوش، ج.جوسسئليني کيمي دونيا شؤهرتلي تدقيقاتچيلار آمئريکالي هيندولارين پروتوديللريني قديم تورکلرين ديللري ايله بيرباشا علاقه لنديريرلر. قديم اينک، آستئک، مايا، کئچواليلارين فولکلورونا گئديب چيخان لاتين آمئريکاسي پوئزيياسي‌‌نين ميفولوژي موتيولري چوخ ايصرارلا و سيمپتوماتيک اولاراق قديم تورکلرين پوئتيک عالمي و اونلارين دونياگؤروشونو خاطيرلادير. چوواش-اينک لئکسيک توتوشدورمالاري ايله مشغول اولان ل.زئفيروو اينکلرين ديلينده 170 چوواش سؤزو، چوواشلارين ديلينده ايسه 120 اينک لئکسئمينه راست گلميشدير. تاتار عاليمي آ.کاريموللين ايسه هيندو-تاتار ديل ياخينليغي مؤوضوسوندا «پروتوتورکلر و آمئريکانين هيندولاري» آدلي آيريجا علمي اثر يازميشدير.  

      قديم هيندولارين آرخايک ايناملاري، کوسموقونيک تصوورلري و ميفوپوئتيک عنعنه‌لري پئرو، ائکوادور، مئکزيکا، قواتئمالانينناسير و شاعيرلري‌‌نين ياراديجيليغيندا داها قاباريق عکسيني تاپميشدير. نوبئل لاورئاتي آدينا اؤز اثرلرينده مايا هيندولاري‌‌نين افسانه و اساطيرلريندن گئنيش ايستيفاده ائتميش قواتئمالا شاعير و ناثيري م.آ.آستورياس و آتستئکلري ترننوم ائتميش مئکزيکالي شاعير او.پاس لاييق گؤرولموشلر.  

      قازاخلارلا لاتين آمئريکاسي خالقلاريني دوغمالاشديران ايکينجي سجييه‌وي خوصوصيت کيمي مدنيت مکاني‌‌نين عومومي‌ليگيني گؤسترمک ايسترديم. واختيله ايسپانييا و مرکزي آسيا عرب خيلافتي‌‌نين ترکيبينه داخيل ايدي. قازاخلار کيمي اورتا عصرلرده ايسپانلار دا عرب اليفباسيندان بهره‌لنميش، عرب عاليملري‌‌نين کيتابلاريني اوخوياراق تحصيل آلميش، عرب موسيقيسيني دينله‌یه‌رک تربييه آلميش، عرب نومونه‌سي اولان گؤزل ائولرده و بينالاردا ياشاييب-ياراتميشلار.  

      محصولدار برازيلييا رومانچيلاريندان بيري اولان ژ.آمادو دا يازيچي-کومونيستلردن ايدي. آمادونون اکثر اثرلري برازيلييا تاريخي‌‌نين چتين، آغير، دراماتيزم دولو ايللرينده قلمه آلينميشدير. بو سببدن ده اونون کيتابلاري‌‌نين سوسيال کسکين‌ليگي و اينقيلابي اينتئنسييالاري چوخ آشکارجاسينا اؤزونو گؤسترير. 

     80-جي ايللرده بوتون دونيادا داها بير لاتين آمئريکالي‌‌نين - کولومبييالي ناثير قابريئل قارسيا مارکئسين آدي مشهورلاشدي. او اساس اثري «يوز ايلين تنهاليغي»ني 1967-جي ايلده، اوندان مشهورلوقدا هئچ ده گئري قالمايان «پاتريارخين پاييزي»ني 1975-جي ايلده يازماسينا باخماياراق نوبئل موکافاتيني 1982-جي ايلده آلميشدير. اوخوجولاريميزين خوشبختليگيندندير کي، کئنئس يوسوپووون گؤزل ترجومه‌سي سايه‌سينده  " يوز ايلين تنهاليغي "  قازاخ ديلينه ده - 80-جي ايللرين اوللرينده ترجومه اولونموشدور. آما آمادونون اثرلريندن فرقلي اولاراق مارکئسين کيتابلارينا بو جور گوجلو تبليغاتچيليق کؤمگي گؤستريلمه‌دي، اونلاري اولدوقجا کيچيک تيراژلارلا چاپ ائديرديلر. سبب ايسه آيديندير. آمادونون اثرلري اؤز دوغما وطني - بانيا شتاتي‌‌نين («ژوبيابا»، «اؤلو دنيز»، «قوم کاپيتانلاري») سرت حقيقتلري‌‌نين تصويريني وئره‌رک بورژوا قورولوشونون بوتون ضيديت و عئيبجرليکلريني آشکارا چيخارير، «چوروين کاپيتاليزم»ي کومونيستجه‌سينه تنقيد ائديردي. کولومبييالي مارکئس ايسه اؤز غريبه  بوئنديا اصلي، اويدورما ماکوندو کندي، حقيقت و اويدورمانين فانتاسموقوريک قاريشيغي، عومومن، بوتون وارليغي ايله کومونيست يازارلارينا «جيددي موقاويمت» گؤستريردي. 

      س‌س‌ري-نين داغيلماسيندان سونرا اونون شؤهرتي بوتون اونا قدر يازيب-يارادان لاتين آمئريکاسي يازيچيلاري‌‌نين شؤهرتيني آرخادا قويدو. اونا دونيا مشهورلوغو و نوبئل موکافاتيني «يوز ايلين تنهاليغي» اثري بخش ائتدي. آما اونون ان اوغورلو ايشي «پولکوونيکه مکتوب يوخدور» آدلي پووئستيدير.  

     بو گون مارکئس اولکي کيمي فعال يازير. بيرجه حئيفسيلنديگيم اونون سون 10-15 ايل عرضينده قلمه آلديغي «وبا زاماني محبت»، «اؤز لابيرينتينده گئنئرال»، «گؤزله‌نيلن بير قتلين تاريخچه‌سي» و بير چوخ باشقا رومان، پووئست و حئکایه‌لري‌‌نين ايندييه قدر قازاخ ديلينه ترجومه ائديلمه‌مه‌سيدير.  

     2004-جو ايلين نويابريندا اونون «منيم سئويملي فاحيشه‌لريم» آدلي سونونجو روماني‌‌نين عوموم‌دونيا تقديمات مراسيمي باش توتدو. کيتابين رسمي بوراخيليشي و تقديماتينا قدر آرتيق پيرات اوصولو ايله بؤيوک تيراژدا چاپ اولونماسي چاغداش نثرین بو گؤرکملي اوستادي‌‌نين مشهورلوغوندان خبر وئريردي.  

      بو ياخينلاردا من کوئليو حاقيندا تانينميش ايسپان پوبليسيستي خوان آرياسين قلميندن چيخميش «زووارين اعتيرافي» آدلي بيوقرافيک کيتابيني اوخودوم. سن دئمه، يازيق کوئليو حياتي بويو هانسي ايشگنجه‌لره دؤزمه‌ييب! مکتبين سونونجو صينفينده اوچ دفعه  قالميشدير. گنجليک دؤورونده اوچ دفعه  دليخانايا دوشموشدور، اؤزو ده اونو اورايا سالان اؤزونون واليدئينلري اولموشدور. او، اؤز حياتيندا هم تورمه، هم نارکومانييا و حتّی هوموسئکسوال علاقه‌لر ده گؤرموشدور. سونرالار او، اون ايل عرضينده بير-بيري‌‌نين آردينجا الکيميا و ماگييا ايله مشغول اولوب، اؤزفاليت تئاتريندا، ائسترادادا ايشله‌ييب، بير چوخ باشقا صنعت و پئشه‌لرده ده اؤزونو سيناييب. بير سؤزله، ادبي دئبوتوندن چوخ-چوخ اوللر ده اونون ماجرالارلا دولو ترجومه‌يي-حالي بوتؤو بير رومان اوچون اساس اولا بيلردي. 

     کئچن عصرين اولينده اينگيليس شاعيري ر.کيپلينق بئله بير ايفاده ايشلتميشدير: «شرق شرقدير، غرب ايسه غربدير و بونلارين قوووشماغي مومکون دئييل». اونون هموطني تاريخچي-فيلوسوف آ.توينبي ايسه حاضيرکي عصرده «سيويليزاسييالارين توققوشماسي» باره ده دوکترينا ايره‌لي سورموشدور. حقيقتن ده بوگونکو سيويليزاسييالارين قارشيليقلي رابيطه‌سي‌‌نين خاراکتئري نه واختسا واحيد و عومومي اولان، سونرالار ايسه درين چاتلارلا کسيلميش، دهشتلي زلزله نتيجه‌سينده پارچا-پارچا اولموش يئري چوخ خاطيرلادير. بعضيلري بو ضيديتلرين سببيني سيياستده، ديگرلري دينده، بير باشقالاري ايسه مدنيت و مئنتالليقدا گؤرورلر. بوتون ايشي-پئشه‌سي میللتلر آراسي موناسيبتلري داها دا قيزيشديرماق اولان س.روشدي کيميلري ايسه باشي قالماقاللاردان اونسوز دا سنگيمه‌ين دونياني يئني کونفليکتلره چکيرلر. بئله تفريقه‌چيلرين، تحريکچيلرين فونوندا کوئليونون بديعي عالمي‌‌نين خئييرخاهليق و هومانيزمي قارانليقدا اوميد ايشارتيسي کيمي گؤرونور. اونون قهرمانلاري‌‌نين بؤيوک اکثريتي ياخشيليغين، مرحمتين و اينامين ايشيغي ايله نفس آلير. 

     من قازاخ ادبياتيني بيزه ايرثن (ياپونلار) و منن (لاتين آمئريکاسي) ياخين اولان میللتلرين ادبياتلاري ايله موقاييسه ائدن زامان ايکي سوالا جاواب آختاريرديم: «قاباقجيل خالقلارين ادبياتلاري اؤز اينکيشافي‌‌نين هانسي مرحله‌سينده دير و بيزيم ادبيييياتيميز اونلارينکي ايله موقاييسه‌ده هانسي آني ياشايير؟»؛ «نه‌لره مووفق اولموشوق و نه‌لرده گئريده قالميشيق؟». 

     بوت‌پرستليک فلسفه‌سي وارليغين اوچ درجه‌سيني آييرير: کئچميش، اينديکي و گله‌جک. بيزيم کئچميشيميز بير چوخ جهتلردن اوخشاردير، بوگونوموز قلوباللاشما شراييطينده توققوشور. اولا بيلسين کي، بيزيم گله‌جک اينکيشافيميز مدنيتلرين دوغماليغي ايستيقامتينده اينکيشاف ائده‌جک.   

      دوشونورم کي، اينکيشاف و ترققي يولو ايله گئتمک ايسته‌ييريکسه، اوندا بيز هاميميز کئچميشله ياشاماق ورديشيندن و ادبياتيميزين بو و يا ديگر کئچميش نايليتلريني قابارديب اونلارلا غورور دويماقدان ال چکمه‌لي‌بيک. البته، قازاخلار دئديگي کيمي «ياخشي آتانين نوفوذو پيس اوغولو قيرخ ايل دولانديرير». آما تاريخيميز قديمدير، مدنيتيميز بؤيوکدور، ديليميز زنگيندير دئييب دؤشونه دؤيمکدنسه، درين تاريخي يئني مضمونلا احاطه ائتمک، بؤيوک مدنيتي يئني فورمالارلا داها دا يوکسکلره قالديرماق، ديل زنگينليکلرينه موعاصير ايفاده سربستليگي وئرمک و ادبياتيميزا يئني حيات مئيداني وئرمک داها ياخشي اولاردي. 

      بير دوشونون: آنجاق سون 30 ايل عرضينده ايسپان و پورتوقال‌ديللي ادبياتلار دونيايا 7 نوبئل لاورئاتي بخش ائديبلر! نئرودا و مارکئسدن ساوايي اونلارين سيراسيندا قواتئمالالي م.آ.آستورياس، ايسپانلار و.آلئيکساندرئ و ک.خ.سئلا، مئکزيکالي او.پاس، پورتوقال ژ.ساراماقونون دا آدلاري وار. اؤتن عصرين سونلاريندا اونلارين ياراديجيليغي فؤوق‌العاده بير حاديثه‌يه چئوريلدي و ايندييه کيمي ده اونيکال ادبي فئنومئنلر کيمي اؤيره‌نيلير. اگر قازاخ ادبياتي اوچون نوبئل موکافاتي قازانديرماق ايستگي بوش خوليالار دئييلسه، اوندا بئله جانلي افسانه‌لردن هر آن اؤيرنمک و بهره‌لنمک لازيمدير. اؤيرنمک اوچونسه هئچ اولمازسا آدلاري سادالانان مؤليفلري قازاخ ديلينه چئويرمک گرکدير.

روسجادان چئویرن: الهه قولی‌یئوا

کؤچورن: عباس ائلچین 

   

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۲/۰۹/۲۴ |