
میرزه علیاکبر صابیرين آزادليق حاقيندا فلسفي دوشونجهلري
موستقيل آغايئو
فلسفه دوکتورو، آمئا فلسفه، سوسيولوگييا و حوقوق اينستيتوتونون آپاريجي علمي ايشچيسی،
کؤچورن: عباس ائلچین
آچار سؤزلر:
آزادليق، پوئزييا، حوقوق، حاکيم صینیف، خالق کوتلهلري، اينقيلاب، عدالت، وطنداش.
تاريخي يارادان، جمعيتين اينکيشافيني تامين ائدن زحمتکئش اينسانلارين آزادليغي مسلهسی بوتون موترقّي فيکيرلي آداملارين فيکريني، ذهنيني، دوشونجهسيني مشغول ائتميشدير. میلّیتيندن، ديليندن و دينيندن آسيلي اولماياراق، جمعيتده موعين مؤوقئع توتان، جمعيتين ازيلن، ايستيثمار اولونان طبقهلري طرفيندن چيخيش ائدن هر بير ساغلام دوشونجه صاحیبي ظولم و ايستيثمار آلتيندا اينلهينلر اوچون آزادليغين نه دئمک اولدوغونو دريندن باشا دوشور، بو ايشه، هانسي يوللارلا اولورسا-اولسون، باجارديغي قدر کؤمک ائتمگي اؤزونون موقدس بورجو حساب ائدير.
تصادوفي دئييلدير کي، 20. عصرين بديعي سؤز صنعتي عالمينده بؤيوک شؤهرت قازانميش گؤرکملي شخصيتلر - عابباس صحت، م.ع.صابیر،ع.شايق و باشقالاري اؤز ياراديجيليقلاريندا سوسيال آزادليق مسلهسینه اؤز موناسيبتلريني بيلديرميش، بو باره ده قييمتلي فيکيرلر سؤيلهميشلر.
20. عصرين اوللري چوخ مورکّب و ضيديتلرله دولو، کئشمکئشلي بير دؤور ايدي. 1905-جي ايلده روسييادا باش وئرميش اينقيلابي آزادليق حرکاتينين دالغاسي اؤلکهنين حودودلاريني آشاراق شرقين ده بير سيرا اؤلکهلرينه گوجلو تاثير گؤسترميشدي. بو تاثير خوصوصن ايراندا داها آچيق شکيلده نظره چارپيردي. روس اينقيلابيندان ايلهام آلان ايرانين مظلوم خالق کوتلهلري ده آياغا قالخميش، مين ايلليک غفلت يوخوسوندان آييلاراق حؤکومتدن کونستيتوسييالي دؤولت قورولوشو ياراتماغي، خالق کوتلهلرينه آزادليق وئرمگي طلب ائديرديلر.
هميشه حاکيم صينبفه موطيعليک گؤسترن، هر بير امري قئيد-شرطسيز ايجرا ائتمگه حاضير اولان " قارا جاماعات " اين بيردن-بيره دؤولتلي اوزونه آغ اولماسي، اونون قارشيسيندا طلب قويماسي بورژوا-مولکدار رئژيمينده هيدّت دوغورموش، اونلاري قورخويا سالميشدي. حؤکم و بويروقلارينين ايطاعتکارليقلا ايجرا اولونماسينا عادت ائتميش آغالار بيردن-بيره " میلّتين آييليب طاليبي-حورییت " اولماسيني گؤردوکده اؤزلريني ايتيرير، چيخيش يولو آختارير و عکس موباريزهيه کئچمگي اوستون توتوردولار.
دئموکراتيک فيکير نومايندهلريندن م.ع.صابیر ده بورژوا-مولکدار رئژيميندن ناراضي ايدي. غمسيز-کدرسيز حيات کئچيرن، خالقين دردلريندن اوزاق اولان آزادليق دوشمنلري صابیرده بؤيوک نيفرت اوياتميشدي. اؤز عمللري ايله ايستيثمارچي آغالارا خيدمت گؤسترنلردن بيري ده تبريزده ياشايان حاجي ميرزه حسن ايدي. او، چوخ نوفوذلو بير روحاني اولموشدور. اولجه خالقين طلب ائتديگي مشروطهيه طرفدار چيخميش، سونرا ايسه ايراندا ایرتیجاعع قووّتلنديگي زامان بونون شریعته ضيد اولماسي بارهسينده تبليغاتا باشلاميشدير. خالقين طلبي ايله حاجي ميرزه حسن تبريزدن قووولموشدور.
مشروطهيه قارشي موباريزه يه قالخانلاري، میلّتين آييليب آزادليق الده ائتمهسينه تعجوب ائدنلري م.ع.صابیر " من بيلمز ايديم بختده بو نيکبت اولورموش " آدلي ساتيريک اثرينده کسکين ايفشا ائدير. شئعیر حاجي ميرزه حسنين اؤز ديليندن وئريلير:
من بيلمز ايديم بختده بو نيکبت اولورموش،
عیزت دؤنوب آخير بئله بير ذيلّت اولورموش.
چرخين، عجبا، سئيري ده مين بابت اولورموش،
میلّت آييليب طاليبي-حورییت اولورموش.
میلّتده ده، ياهو، بئله بير غئيرت اولورموش؟
خوب، من نه بيليم صوبح دؤنوب شام اولاجاقميش،
ايراندا دا حورییتي-ايسلام اولاجاقميش؟ (1، 50).
بؤيوک شاعير خالقين غئيرتينه، گوجونه، هومّتينه اينانيردي. جهالت و نادانليق موحيطينده اؤز ايستيثمارچيلاريني ناز و نعمت ايچريسينده بسلهين زحمتکئشلري شاعير گئجه-گوندوز چاليشيب بال توپلايان آريلارا بنزهدير. اونلارين حاصيل ائتديکلري بالين جوزئي بير حيصهسي اؤزلرينه چاتير ( قيشدا آجيندان اؤلمهمک اوچون)، قالان اساس حيصهسيني اونون صاحیبي منيمسهيير. اينسانلار دا بئله دير. مظلوم کوتلهلرين امگينين محصولونو اونلارين ايستيثمارچي آغالاري منيمسهيير، اؤزلري ايسه بير قارين چؤرهيه حسرت قاليرلار. لاکين آريلاردا بير اوستون جهت وار. بو دا اوندان عيبارتدير کي، آريني اينجيتديکده، او سندن اينتيقام آلير؛ درحال ايينهسيني سانجيب بال عوضينه زهر يئريدير. اينسانلاردا ايسه بو جهت، دئمک اولار کي، بيچاق سوموگه داياناندا اؤزونو گؤسترير. مظلوملار نه قدر اسارته، ظولمه، تحقيره داوام گتيره بيلر؟ بس اونلاردا آري قدر ده جسارت يوخدورمو؟ وار، لاکين بو جسارتي اونلاردا اوياتماق، تشکيل ائتمک، ايستيقامتلنديرمک لازيمدير. اينسان اؤز حاقيني، حوقوقونو بيلمهلي، اونو طلب ائتمهليدير. آرتيق اؤز حوقوقلاريني طلب ائتمگه قالخميش خالق کوتلهلريني گؤرن ايستيثمارچي آغالارين فيکري شاعير طرفيندن بئله وئريلير:
بيلمم آريلار منزيلينه کيم چؤپ اوزاتدي،
ايللرجه تغافولده ياتان خلقي اوياتدي.
فيتنه آغاجي اکدي، ائويم غملره باتدي،
من هرچي چاليشديم کي، کسم، قول-بوداق آتدي،
اهلي-غرض ايستهديگي مطلبه چاتدي. (1، 50).
بوتون روسيياني تلاطومه گتيرن بيرينجي روس اينقيلابينا چوخلاري کيمي، صابیر ده بؤيوک اوميد بسلهييردي. اونا ائله گليردي کي، چار حؤکومتي خالقا وعد ائتديگي بير سيرا گوذشتلري حياتا کئچيرهجکدير. لاکين بئله اولمادي. ایرتیجاع خالق کوتلهلرينه قارشي قطعي هوجوما کئچدي. قانلار آخيديلدي، اوجاقلار سؤندورولدو، دانيشماق ايستهين ديللر کسيلدي، آغيزلار قاپاديلدي. خالق، میلّت آديندان چيخيش ائدنلري حبسخانالارا سالير، سورگون ائديرديلر. يالانچي وعدلره آلدانيب " جيزيغيندان چيخانلارين " آجي طالعييني صابیر بئله تصوير ائدير:
ائيله بيليرديم کي، دخي صوبح اولوب،
مورغي-سحرتک بير آغيز بانلاديم.
سنگ شيکست ائيلهدي بال و پريم،
بانلاماغين حاصيليني آنلاديم. (1، 57)
موتفکّير شاعير گؤسترير کي، ظولمه، عدالتسيزليگه، حوقوقسوزلوغا قارشي موباريزهني، چيخيشلاري عکس طرفين بؤيوک قووّهيه ماليک اولدوغو شراييطده تاخيره سالماق، موناسيب واختين، شراييطين يئتيشهجگيني گؤزلهمک اولار، لاکين بونو آنلاماماق، درک ائتمهمک اولماز:
آغلامايين، آغلامايين، جوجهلر،
بانلامارام، بانلامارام بير داها!
بانلاماماقدير سيزه عهديم منيم،
سؤيلهميرم: آنلامارام بير داها! (1، 57).
چار نيکولايين وعد ائتديگي يالانچي آزادليغين باشينا قاراگوروهچولارين گتيرديکلري موصيبتلري شاعير " نولار شيرين مذاق ائتسه مني هلوايي-حورییت " آدلي شئعیرينده چوخ عيبرتآميز بير شکيلده وئرميشدير.
مشهور آتالار سؤزودور: «اج تويوق يوخوسوندا داري گؤرر " . م.ع.صابیر ده همين آتالار سؤزوندن مهارتله ايستيفاده ائدهرک آزادليق کيمي ان قييمتلي، ان عزيز بير نعمتين حياتدا لذتيني گؤرمهين، اوندان فايدالانا بيلمهين، حسرتينده قالان مظلوملارين يوخودا دا بونا نايل اولا بيلمهديکلريني گؤسترير:
نولور شيرينمذاق ائتسه مني حلوايي-حورییت،
يئسم بير لؤغمه اوندان، سؤيلهسم، اوخاي، حورییت.
دئ، خئير اولسون، يوخو گؤردوم کي، بير دريا کناريندا
تؤکوبلر يانبايان، قات-قات، بوتون لاي-لاي حورییت.
زيبس چوخدان بري شؤوقونده ايديم من بو حلوانين
دئديم، ياران، نولور وئرمز منه بير پايي-حورییت؟
سؤزوم خوش گلمهييب تحويلداره، سؤيله دي: " گوم شو!
بدستي-کوته از نخل مجو خورمايي-حورییت؟ "
کمالي-ياس ايله محروم اولوب، بير ياندا اَيلنديم،
آليب بير کشتييه دولدوردولار تاي-تاي حورییت. (1، 60).
قالاق-قالاق، تاي-تاي گمييه وورولان «ازادليقدان» بير " لؤغمه " دادا بيلمهييب «ازادليق» يوکلنميش گمينين آرخاسينجا حسرتله باخان بو آدام بيردن گميده قارا بايراق قالديريلديغيني گؤرور. يوکو آزادليق اولان گمينين سوروجوسو سودا بوغولموش، هر طرفدن هوجوم ائدن دالغالار احاطهسينده قالان گمي سمتيني ايتيرهرک سويا باتماق عرفهسينده دير. البتّه، بو صحنهنين اؤزو رمزي معنا داشييير.بو، چار طرفيندن جاماعاتي آلداتماق مقصديله وعد ائديلن موختليف آزادليقلارين بئلهجه نتيجهسيز قالديغينا، ایرتیجاع طرفيندن بوغولدوغونا بير ايشاره دير:
…کي، ناگاه بير قارا بايراق آچيلدي دور آغاجيندا،
يازيلميش اوندا بير خطي-موصيبتزايي-حورییت؛
اوخورکن خطي معلوم اولدو کشتيبان غرق اولموش،
قاليب درياده حئيران کشتي یي-دوايي-حورییت.
خوروشان مؤوجلر هر سمتدن يئکسر هوجوم آور،
گؤروب امواجي کشتيدن اوجالدي: واي، حورییت! (1، س. 60)
حاکيم صينفين نومايندهلري زنگين ثروت ايچريسينده حيات سورمگه، دؤولت و جمعيتي ايستهديکلري کيمي ايداره ائتمگه آليشديقلارينا گؤره، اونلارين بو حالينا مانع اولا بيلهجک هر هانسي بير قووهيه قارشي درحال هوجوما کئچير، قارشيسيني آليرديلار. طبيعيدير کي، ظاليملار عوام خالق کوتلهلرينين غفلت يوخوسوندان اويانماسينين، ايجتيماعي-سياسي حاديثهلرين ماهيتيني اؤيرنمگه چاليشماسينين قطعي علئيهينه ايديلر. خالقين اؤز حاقيني طلب ائتمهسي، حوقوقونو بيلمهسي، آزادليق ايستمهسي بونلاري قورخويا ساليردي. صابیر بؤيوک صنعتکارليقلا بو ايدئياني مظلوم صینیفلرين نظرينه چاتديرير، بير سيرا " ويجدانلي " آغالارين راحاتسيزليغيني گؤسترير:
سئورمي اهلي-ايستيبداد میلّت هوشيار اولسون؟
بونا راضي اولورمو بير نئچه ويجدانلار، اينسانلار!؟
آييلميش رنجبرلر، آلماق ايستر حقّي-مشروعين،
نه يئرده قالميسيز، بَيلر، آغالار، خانلار، اينسانلار!؟ (1، 67).
بو اؤزو مظلوملاري ظاليملارا قارشي آزادليق اوغروندا موباريزهيه چاغيريش دئمک ايدي. اينقيلابي آزادليق حرکاتينين دالغاسي ميلّي اوجقارلاري دا اؤز احاطهسينه آليردي. ايستيبداد رئژيميندن ناراضي قالان خالق کوتلهلرينين غضبي ده اينقيلاب دالغالارينا قوووشاراق اونو داها دا قورخونج ائديردي. میلّتلرين اوياناراق سياسي حياتا آتيلماسي موطلقيت اوصولي-ايدارهسيني واهيمهيه سالميشدي. بوتون قووّهسيله آزادليق حرکاتينين قارشيسيني آلماغا چاليشان حاکيم صينفين مقصديني شاعير بئله تصوير ائدير:
سس اوجالاشدي، قويمايين!
میلّت اوياشدي، قويمايين!
ريشتهيي-درسه، مکتبه..
جومله دولاشدي، قويمايين!
اود وورولوب قازانلارا،
قاينادي، داشدي، قويمايين!
حدّيني آشدي، قويمايين! (1، 69).
حاکيم صینفين اينقيلابي حرکاتدان قورخويا دوشمهسينه باخماياراق م.ع.صابیر بو اينقيلابين ايستهنيلن نتيجهني وئرهبيلهجگينه شوبهه ائدير. چونکي اينقيلابي بوغماغا چاليشان قووّهلر اونو حياتا کئچيرمک ايستهينلردن چوخ و گوجلو ايديلر. اونون باشي اوستونده ایرتیجاعنين قان دامان قيلينجي دايانميشدي. گؤرکملي صنعتکار ايجتيماعي-سياسي حاديثهلرين تاثيري نتيجهسينده تام آييلماميش و کؤلهليگين آغير يوکونو چيگينلرينده داشيميش اينسانلارين آزادليق حاقينداکي شيرين خياللاريني " آج تويوغون يوخودا داري گؤرمهسي " آدلانديراراق اونلاري احتياطلي اولماغا، سمادا قاناد چالان جاناليجي قاراقوشلاري، هر دقيقه باشينين اوستونده الي بيچاقلي دايانميش " صاحیبيني " اونوتماماغا چاغيرير:
چيغيرما، يات، آي آج تويوق، يوخوندا چوخجا داري گؤر!
سوس، آي يازيق، فضاداکي عوقابي-جانشيکاري گؤر!
هينينده دالدالانما چوخ، حَيَطده ده دولانما چوخ،
ييينده کي بيچاغا باخ، او تيغي-آبداري گؤر!
گتيرديگين يومورتادان نتيجه جوجه گؤزله مه،
قازاندا قيغاناغه باخ، اوجاقداکي شراري گؤر! (1، 71).
دؤورونون ان هوشيار، اينجه فهملي اوغلو اولان صابیر آداملاري حقيقتين اوزونه ديک باخماغا، عدالتسيزليگه، ظولمه قارشي عوصيانکار اولماغا، حقيقتي سؤيلهمکدن چکينمهمهيه، جسارتلي اولماغا سسلهيير:
من بئله اسراري قانا بيلميرم،
قانماز اولوب دا دايانا بيلميرم!
دئرلر اوتان، هئچ کسه بير سؤز دئمه،
حق سؤزو دئرکن اوتانا بيلميرم!
دئرلر اوسان، هرزه وو هديان دئمه،
گوج گتيرير درد، اوسانا بيلميرم!..(1، 96).
موتفکّيره گؤره، اينسانين اورگي نه قدر دؤيونورسه، حاق، عدالت اوغروندا موباريزه آپارمالي، اؤز آزادليغي اوچون چاليشماليدير. يالنيز اؤلوم اينساني بو موقدس و طبيعي حیسلردن محروم ائده بيلر:
دئرلر، آ قانماز، دئ ييخيل، اؤل، قورتار!
هه، بالام، دوغروسو، آي داداش، من دخي
مصلحت اوندان او يانا بيلميرم ( 1، 96).
" سولدومو گولزارين، ائي فايقي-نئعمان پسر " شئعیرينده صابیر " موللا نصرالدين " اين فعال امکداشلاريندان اولان عؤمر فايق نئعمانزادهني شاعيرين سؤزونه باخماييب " آزادليغا احتيياجي اولان فهله کيمي " آزادليق اوغروندا چيخيش ائتديگي و حبسخانايا دوشدويو اوچون مذمت ائدير. ظاهيرن بئله تاثير باغيشلايان بو اثرين ماهيتي، اصلينده، چوخ دريندير. صابیر گؤسترمک ايستهيير کي، يوکسک آماللار، بشري ايدئيالار اوغروندا موباريزه ائدنلرين ايرادهسيني هئچ بير قورخو، ايشکنجه، زيندان قيرماماليدير:
من دئمهديممي سنه باشدا اوتور تاجتک،
دورما موقابيل بلا تيرينه آماجتک،
ايستمه حورییتي فعلهيي-مؤحتاجتک.
بال و پرين ناگهان تيره نيشان اولدومو؟
شيمدي سنه من دئين مطلب عيان اولدومو؟ (1، 102).
او، ظولمه، اسارته بويون اَينلري، همجينسينين کدرينه، غمينه سئويننلري، میلّتينين گئريليگيني، جهالت و نادانليغيني گؤروب ده اونون لغو ائديلمهسينه چاليشمايان، يالنيز اؤز منفعتلريني گودن آداملاري کسکين ساتيرا آتشينه توتور. اونلاري غفلت يوخوسوندان آييلماغا، کؤلهليک زنجيريني قيرماغا، چيينينده کي ايستيبداد يوکونو بيردفعهليک آتماغا چاغيرير:
داش قلبلي اينسانلاري نئيلردين، ايلاهي؟!
بيزده بو سويوق قانلاري نئيلردين، ايلاهي؟!
آرتديقجا حياسيزليق اولور ائل موتحمّيل،
هر ظولمه دؤزن جانلاري نئيلردين، ايلاهي؟!
حؤکم ائيلهيهجکميش بوتون عالمده جهالت،
ديلدادئيي-عيرفانلاري نئيلردين، ايلاهي؟! (1، 113).
م.ع.صابیر اينساني هميشه آزاد، هده-قورخودان، تحقير و تعقيبدن اوزاق گؤرمک ايستهيير. آزادليق آنلاييشي ايله اينسان آنلاييشيني هميشه وحدتده گؤتورور، بو ايکي آنلاييشي بير-بيريندن تجريد اولونموش شکيلده قبول ائتمير. اصيل اينسانليغي آزادليق اولان يئرده آختارماغي مصلحت بيلير. او گؤسترير کي، اينساني سئون هر بير شخص اونون آزادليغينا چاليشماليدير:
کيم کي اينساني سئور، عاشيقي-حورییت اولور،
بلي، حورییت اولان يئرده ده اينسانليق اولور (1، 117).
روسييادا 1905-1907-جي ايللر اينقيلابينين مغلوبيتينه باخماياراق اونون تاثيري روسييانين حودودلاريني آشيب، شرقين بير سيرا اؤلکهلرينده عکس-صدا دوغورموشدو. اينقيلابين تاثيري قونشو تورکييهنين ايالتلرينده ده حیسّ اولونوردو. اسارت و جهالت ايچريسينده ياشايان مظلوم خالق کوتلهلري روس اينقيلابيندان ايلهام آلاراق آزادليق اوغروندا موباريزهيه قالخماغا باشلاييردي. لاکين مورتجع قووّهلر بورادا داها قووّّتلي و آمانسيز ايديلر. بونا گؤره ده صابیر اونلاري احتياطلي اولماغا، ايرانليلار کيمي حؤکومتين ياغلي وعدلرينه آلدانماماغا چاغيرير و گؤسترير کي، يالوارماقلا، آغلاماقلا حاکيميتدن آزادليق آلماق اولماز. چونکي بو، حؤکومتين منافعيينه ضيدير، اونون مؤوجودلوغو اوچون تهلوکهليدير. آزادليغي زورلا، موباريزه واسيطهسيله، بوتون قووّهلرين بيرليگي، موتشکيلليگي حسابينا قازانماق اولار:
اولجه وئريرلر سيزه حورییتي-افکار،
يعني دانيشيب فيکرينيزي ائيلهیين ايظهار:
وقتا کي، دانيشديز، ووزرا اولدو خبردار،
موطلق گؤرهجکلر کي، جيبيشدانه ضرر وار
هر فن ايله اولسا، قوواجاقلار سيزي ناچار
چونکي بو ييغينجاقدا اولور حقّينيز اينکار
ياخشي بودور توپلانمايين، آللاهي سئورسيز!
ايرانلي کيمي يانمايين، آللاهي سئورسيز! (1، 139).
بيرينجي روس اينقيلابينين مغلوب اولماسينين سببلريندن بيري ده خالقين ايچريسينده خاينلرين، شرفسيزلرين اولماسي ايدي. اؤزلريني خالق منافعيينين مودافيعهچيلري کيمي قلمه وئرنلرين ايکياوزلولوگو، ساتقينليغي نتيجه سينده مظلوملارين ناهاق قاني آخيديلدي، بؤيوک آرزولار، اوميدلر محو ائديلدي. صابیر آزادليق طرفدارلارينا موراجيعت ائده رک اونلاري همين ساتقين و خاينلردن قورونماغا، سرواخت اولماغا سسلهيير:
بير وقتده بيزلر ده اولوب خورّم و خندان،
صانديق کي، وئريبلر بيزه حورییتي-ويجدان.
شوکر ائتديک، آدامجيقلار اولوب داخيلي-اينسان.
اؤولاديميزي ساخلاماديق خانه ده پونهان،
حاج ميرزه حسن قيرخ لوتويا وئردي بير اوغلان،
بو موللانومالر دئسهلر: بيزده وار ايمان،
يوخ،يوخ، اونا توولانمايين، آللاهي سئورسيز!
ايرانلي کيمي يانمايين، آللاهي سئورسيز! (1، 140).
بو وطنپرور اينساني ان چوخ راحاتسيز ائدن خالقدا بيرليک و غئيرتکئشليگين اولماماسي ايدي. میلّتين ايچريسيندن چيخان و دؤولته خيدمت ائدنلرين اکثريتي داش اورکلي، " جللادي-حورییت " ، اؤز منفعتيني، شؤهرتيني، جيبيني گودن آلچاق آداملار ايديلر. صابیر ايصرار ائدير: نه قدر کي، میلّتين باشچيسي بو داش اورکلي، رحمسيز جللادلاردير، نه قدر کي، خالقين اونلارا اولان اينامي قيريلماييب، آزادليق حاقيندا دانيشماق-خام خيالا دوشمک دئمکدير:
اينانمام، سؤيلهمه آرتيق کي، فيضاباد اولور عالم،
ياغار ايمکاني-رحمت باغي-عدل و داد اولور عالم.
دوغار خورشيدي-حورییت، بوتون آزاد اولور عالم،
خيالي-خامه دوشمه، بيلمه بير گون شاد اولور عالم!
بو ايکن وضعيميز، چوخ چکمه دن برباد اولور عالم! (1، 145).
م.ع.صابیر آزادليغي تزهجه گؤز آچميش ضعيف ووجودلو، لطيف بير ديلبره بنزهدير. بو ديلبرين دونيايا گلمهسيندن خبر توتان مورتجع قووّهلر درحال اونون باشي اوستونو آليرلار کي، گؤز آچماغا، بير اودوم هاوا ايله نفس آلماغا ايمکاني اولماسين. بئله ضعيف بير ووجود گوجلو قاسيرغا قارشيسيندا اوزون مودت دايانماغا، طبيعي کي، داوام گتيره بيلمز. بونا گؤره ده اونو قوروماق، بؤيومهسينه چاليشماق لازيمدير. اگر بو ضعيف ديلبر ظاليم، داشاورکلي جللادلار احاطهسينده دونيايا گليبسه، اوندا بس نئجه اولسون؟ اونون موحافيظهسينه کيم تامينات وئرسين؟
دئمهلي، بئله بير شراييطده بو " ديلبرين " سالامات قاليب بؤيويهجگيندن، اونون حسرتينده اولان، يولونو اينتيظارلا گؤزله ينلره خئيير، فايدا وئرهجگيندن دانيشماق ساده لؤوحلوکدور. شاعير بونو بئله وئرير:
نه ايسترسن، جانيم، ال چک، يئتر فريادي-حورییت!
نه ياپسين کؤهنهلرله ديلبري-نؤوزادي-حورییت؟!
بوتون اخواني ايکن سنگديل، جللادي-حورییت؟
خيالي-خامه دوشمه، چوخ بيلمه بير گون شاد اولور عالم!
بو ايکن وضعيميز، چوخ چکمه دن برباد اولور عالم " (1. س. 145).
حورییتين مئيدانا چيخماسي اونون دوشمنلريني برک راحاتسيز ائدير. مين ايللرله آرخاسيز، کؤمکسيز زحمت آداملارينين قانيني سوروب رنگي قيزاران، اونلارين آلين تري ايله الده ائتديکلري مادّي نعمتلري منيمسهيهرک هارينلاشميش آغالار آزادليغا قارشي صليب يوروشونه چيخير، آغيز-آغيزا وئريب بايقوش کيمي اولاشيرلار:
بيلميرم آنديرا قالميش بو نه حورییت ايدي؟
هارادان چيخدي بو سؤز، يا بو نئجه صؤحبت ايدي؟
اؤلکه ميز آلتي مين ايلدن بري بير جنّت ايدي،
ايندي قان-قان دئيير اينسانلاري ايرانليلارين؟
درحقيقت، پيس ايميش قانلاري ايرانليلارين؟ (1، 185).
بؤيوک صنعتکار خالق کوتلهلرينه آزادليق الده ائتمک و امين-آمانليقدا ياشاماق اوچون غفلت يوخوسوندان آييلماغي، عوامليغا، جهالته سون قويماغي، عئلمه، فنّه قارشي آخيرت دونياسيني، جنّتي قويان واعيظلرين سسلرينه قولاق آسماماغي مصلحت گؤرور، فيتنهلره اويماماغا چاغيرير. او، خالقي جهالتده ساخلاماق ايستهينلرين ديلي ايله بو فيکري اينسانلارا بئله چاتديرير:
ياشاماق ايستر ايسک دهرده امنيت ايله،
عئلمه، فنّه، اودبايه باخاليم نيفرت ايله،
اوياليم فيتنهلره الده کي وحشت ايله،
ياتاليم بستري-غفلتده اوزون مودت ايله.
پوخته ليکدن نه يئتر، بيز هله خام اولماليييز!
ياشاماق ايستر ايسک، صيرف عوام اولماليييز! (1، 191).
م.ع.صابیر چوخ واخت خالقا چاتديرماق ايستهديگي فيکري ترسينه سؤيلهيير. بو اوسلوبدا يازيلميش شئعیرلريندن بيرينده شاعير مظلوملاري ظولمه، حاقسيزليغا قارشي باريشماز اولماغا، اطالته، صبره، توکّوله سون قويماغا، حاقي، حوقوقو اوغروندا موباريزه آپارماغا چاغيرير:
يئترکن ظاليمين ظولمو سنه، دؤوري-قضادان بيل!
چاتارکن آميرين زجري، اونو سئيري-سمادان بيل!
اؤزون اؤز عجزينه باعیث اولورکن، ماسوادان بيل!
بو مشوميتي بيگانه دن گؤر، آشينادن بيل!
ازيل، پامال اول، آختارما بونا بير چاره، صبر ائيله!
بلايي-فقره دوشدون، راضي اول، بيچاره، صبر ائيله! (1، 227).
شاعير گؤسترير کي، آزادليق اوچون اونا احتيياجي اولانلارين بيرليگي، موتشکيلليگي لازيمدير. میلّتين باشبيلنلري اونا دوزگون يول گؤسترمهلي، خالقي سفربر ائتمهلي، اؤز شخصي منفعتلريني عومومون خئيرينه قوربان وئرمهليديرلر. اگر میلّتين عوضولري بير-بيريندن اوزاقلاشاراق اؤز منفعتلرينين قايغيسينا قالسالار، واي او میلّتين حالينا! صابیر بو فيکري بئله وئرير:
عاريف چاليشير کي، میلّت آزاد اولسون،
زاهيد چيغيرير کي، مسجيد آباد اولسون،
سؤز بوينو قراحماللينيندير کي، دئيير:
بير مادمازئل اولسون کي، پريزاد اولسون! (1، 277).
البتّه، بئله بير شراييطده آزادليق الده ائتمهين نه قدر چتين اولدوغو صابیر اوچون آيدين ايدي. جنوبي آذربايجاندا ستارخانين باشچيليق ائتديگي کوتلوي آزادليق حرکاتيني او، بوتون وارليغي ايله آلقيشلايير، دونياني مات قويدوغو و " میلّیتين حؤرمت و حئيثيتيني ايثبات " ائتديگي اوچون اونا آفرينلر سؤيلهيير:
حالي-مجذوبيم گؤروب، قارء، دئمه ديوانه دير،
نعرهيي-شوريدهمي ظن ائتمه بير افسانهدير،
شاعيرم، طبيم دنيز، شعري-تريم دوردانه دير،
بئهجتيم، عيشيم، سوروريم، وجديم احرارانه دير،
اينجيذابيم جورئتي-مردانهيي-مردانه دير،
آفرينيم هيمتي-والايي-ستارخانه دير! (1، 341).
خالقيميزين موتفکير شاعيري م.ع.صابیرين آزادليق حاقيندا فلسفي دوشونجهلري بوندان عيبارتدير.
ايستيفاده اولونموش ادبيات
1. م.ع.صابیر. هوپ هوپنامه. باکي، 1958.
2. آغاميروو م. م.ع.صابیرين دونياگؤروشو، باکي، 1962.
3. زامانوو آ. صابیر گولور. باکي، 1981.
4. احمدوو ه. م.ع.صابیرين پوئتيکاسي.باکي، آدپو، 1996.
5. ايبراهيموو م. بؤيوک شاعيريميز صابیر. باکي، 1962.
6. محمدوو م. شاعير-وطنداش. باکي، 1962.
7. مير احمدوو ه. صابیر. آذربايجان سسر ائا، 1958.