موریدیزم و شئیخ شامیل حرکاتی

رامین صادیقوو

تاریخ اوزره فلسفه دوکتورو

       ايسلام تصوّوفونه گؤره موريد، اؤزونو دين، يعني ايسلاما تسليم ائدن شخصه وئريلن آددير. آنجاق قافقاز خالقلاري‌نين ديلينده موريد سؤزو تصوّوفله بيرليکده روسلارا قارشي ساواشماق آنلاميندا دا ايشلنميشدير. موريدلر اوزون ايللر روسلارا قارشي آزادليق موباريزه‌سي آپارديقلاريندان، بو سؤزو بير "دين دؤيوشچوسو" کيمي ده ايفاده ائتمک اولار.

       موريديزم حرکاتينا ايشتيراک ائدن اينسانلارين چوخو کندليلر ايدي. بو اينسانلارين بير چوخو موريديزمين اونلاري آزادليغا چيخاراجاغينا و روسلاري قافقازدان قوواجاغينا اينانيردي. موريديزم اصلينده نقشيبندي طريقتي‌نين منسوبلاري طرفيندن منيمسه‌نن بير حرکات ايدي. موريدلر، حؤکم ائتديکلري بوتون قافقاز خالقلاريندان ايسلام شرعيتينه و پئيغمبرين سوننتينه اويغون ياشاماغي طلب ائديرديلر. داغلي خالقلاردان ديني، صوفيليک درجه‌سينده ياشامايانلار بئله موريد اولا بيليرديلر. چونکو ساده‌جه روسلارا قارشي ساواشماق نيتي ايله موريدلر آراسيندا يئر آليرديلار.

       موريديزمين ايلک تبليغچيسي داغيستانلي محمد ياراقلي اولموشدور. او اؤزونو شيروانلي ايسمايل افندي‌نين داوامچيسي اولاراق گؤروردو. 1823-جو ايلده شيروانا باغلي کوردمير بؤلگه‌سينده ايسمايل افندي ايله گؤروشن محمد ياراقلي، اونون فيکيرلري‌نين تاثيري ايله شيمالي قافقازدا موريديزمين تبليغاتينا باشلادي. تاريخچي و. پوتتو، "قافقاز موحاريبه‌سي" اثرينده، بو گؤروش حاقيندا بئله يازيردي: "بو گؤروش قافقاز اوچون تهلوکه‌نين باشلانغيجي اولدو". بو گؤروشده بوتون داغيستان خالقلاريني تک مقصد اطرافيندا بيرلشديرمک، خالقلار آراسينداکي فيکير آيريليقلارينا، دعاوالارا، کوسلوکلره و قان دعاوالارينا سون وئريلمک قرارا آليندي.

      آرديندان شيمالي قافقازدا تبليغاتي گوجلنديرمک و اطرافلارينا اينسانلار توپلاماق اوچون طريقتچيلر يئني طلبلرله چيخيش ائتمه‌يه باشلاديلار. بونلار بئله ايدي، "موسلمانلار آراسيندا برابرليک اولاجاق، موسلمان هئچ کيمه وئرگي وئرمه‌يه‌جک، موسلمانلار دينه اينانمايانلارين اليندن قورتاريلاجاق و بونون اوچون غزاوات (جيهاد) ائلان اولوناجاق." بو طلبلري داغ کندليلري، سانکي هر جور زوراکيليق و ازيچيليکدن قورتولماق اوچون بير چاغيريش اولاراق قبول ائديرديلر.

        بورادا غزاوات سؤزو حاقيندا دا بير نئچه سؤيله‌مک يئرينه دوشردي. عرب منشالي بير سؤز اولان غزوه، ايسلام پئيغمبري‌نين، اطرافداکي موسلمان اولمايان قبيله‌لره قارشي ترتيب ائتديگي يوروشلره وئريلن آددير. غزوات ايسه بو سؤزون جمع فورماسيدير. شيمالي قافقازدا غزواتين نه شکيلده آپاريلاجاغيني موريديزم تعيين ائتميشدير. موريديزم، روسلارا قارشي نيظاملي و داواملي بير ديره‌نيش اوچون اؤنجه قافقاز خالقلاري‌نين اؤزونه شرعيت قايدا و قانونلاري‌نين اؤيره‌ديلمه‌سي‌نين شرط اولدوغونو سؤيله‌ميشدير. آنجاق روسلار، شرعيت قانونلاري‌نين جمعيتده تبليغاتيني بئله "جيهاد" اولاراق ايديعا ائتميشديرلر.

      تدقيقاتچيلار موريديزم حرکتي‌نين ماهيتي حاقيندا بعضي فيکيرلر ايره‌لي سورموشدورلر. مثلا، داغيستانلي تاريخچي، ديبير ماحومادووا گؤر، غزوات، ايشغالچي روسلارا قارشي خالقي مودافيعه‌ ائتمک و عئيني زاماندا داغلي خالقلاري بير دؤولت حاکيميتي آلتيندا بيرلشديرمک اوچون گئرچکلشديريلميشدير. اونون فيکرينه گؤره داغليلار، ساواشمايا و موجاديله‌يه اؤيرشميشديلر، آيريجا ايسلام ديني برابرليک ايدئياسينا گؤره اينسانلارين ياشاماسينا اهميت وئريردي. شاميل ده وصيتنامه‌سينده، "بيز روسلارا و يا خريستيانلارا قارشي دئييل، آزادليغيميزي الده ائتمک اوچون موحاريبه ائتديک" دئييردي. يعني، بورادان بئله چيخير کي، داغليلارين آزادليق ايستگي، اونلاري روسلارا قارشي موجاديله‌يه سؤوق ائدن اساس عاميللردن بيري ايدي. بئله‌ليکله، موريديزمي منيمسه‌ين داغليلار، بو ايدئولوگييا سايه‌سينده روسلارا غاليب گله‌جکلريني دوشونوردولر.

       روسلار، شيمالي قافغازین ايچلرينه دوغرو ايره‌ليله‌يرکن خالق آراسيندا اونلارا نيفرت چوخاليردي. خوصوصيله، موللا محمد ياراقلي، قافغازین درينليکلرينه نوفوذ ائتمکده اولان بو ايشغالچي دؤولته قارشي موسلمانلارين عوصيان ائتمه‌لريني صؤحبتلرينده تؤوصييه ائديردي. او، غزواتين قادين و کيشي، هر موسلمانا فرض اولدوغونو، موسلمانلارين کافيرلرين بويوندوروغو آلتيندا ياشامامالاري گرکديگيني سؤيله‌ييردي. اونا گؤره آزادليق اوچون موحاريبه شرط ايدي و بو موحاريبه ده غزوات آدلانيردي.

       موريديزم ايلک جيدي اوغورلاريني 1830-جو ايلدن سونرا، غازي محمد موللانين ايمام سئچيلمه‌سي ايله الده ائتدي. غازی محمد عئلم و حربي بيليک جهتدن اوستون خوصوصيتلره صاحيبدي. اونون اصل مقصدي شيمالي قافقاز ايسلام دؤولتيني قورماقدي. 1831-جي ايلده قووّه توپلايان غازی محمد، روس اوردوسونو پاراوُل، تارکي و قيزيليار بؤلگه‌لريندن قوودو. 1832-جي ايلين يازيندا ايسه چئچئنيستانين ايچلرينه دوغرو سفرلر حياتا کئچيردي، ولادي‌قافقازا هوجوم ائتدي، نازران شهريني موحاصيره‌يه آلدي. آنجاق روسلار غازی محمد ليدئرليگينده عوصيان ائدن داغليلاري، گومرو موحاريبه‌سينده مغلوب ائتديلر و او، اؤلدورولدو، سيلاحداشي و دوستو شاميل ايسه يارالاندي.

      غازی محمددن سونراکي ايکي ايل عرضينده داغليلار آزادليق موجاديله‌سيني داوام ائتديرديلر. بو دفعه اونلارا همزت بَي ليدئرليک ائديردي. آنجاق اونا قارشي داخيلده بؤيوک بير جبهه واردي و بونلار دا داغيستان بؤلگه‌سي‌نين خانلاري، فئوداللاري ايدي. همزت بي، 1834-جو ايلده خوُنزاقي اله کئچيردي و آوار خانلاري‌نين عاييله‌سيني اؤلدوردو. فقط اونون دا ايمامليغي (رهبرليگي) قيسا چکدي. 15 ماي 1834-جو ايلده همزت بي اؤلدورولدو.

 شئيخ شاميل حرکاتي

      همزتين اؤلوموندن سونرا داغيستان و چئچئنيستاندان گلميش خالق و روحانيلر، آراکتاوُ آدلي يئرده، شاميلي اؤزلرينه ايمام سئچديلر. اصلينده تاريخلرين قئيد ائتديگينه گؤره شاميل اوزون بير مودت ايمامليغي قبول ائتمه‌دي، آنجاق خالقين تأکيدلي خواهيشلري نتيجه‌سينده راضيليق وئردي. او زاماندان اعتيبارن شاميل 25 ايل عرضينده داغليلارين ايمامي اولاراق دين و آزادليق اوغروندا موباريزه آپاردي.

       شاميلين ايمامليغي ايله برابر موريديزم دايانيقلي، حربي و سياسي بير مرحله يه کئچدي. شاميل يالنيز داغيستان و چئچئنيستانين دئييل، عئيني زاماندا بوتون شيمالي قافغازین تانينميش و ايره‌لي گلن سياسي رهبرينه چئوريلدي. اونون جيهادي داواملي بير شکيلده يئني خالقلار طرفيندن دستک گؤردو. بئله کي، اينقوشلار، بالکارلار، کاراچايلار، آبخازلار و ديگر قافقاز خاقلاري روسلاردان قورتولماغين يئگانه يولونو شاميلده گؤرور، اونون حرکاتينا دستک وئريرديلر.

       شاميل 1797-جي ايلده داغيستانين نيمري آوُلوندا آنادان اولموشدو. بو بؤلگه‌ده عوموميتله آوارلار ياشاييرديلار. شاميليين اصل آدي علي ايدي. اوشاقليقدا تئز تئز خستلنديگينه گؤره واليدئينلري اونا شاميل آديني وئرديلر. ايلک تحصيليني موختليف موعليملردن آلديقدان سونرا، داغيستانين مشهور عاليملريندن شرعيت درسلريني اؤيرندي. 20 ياشيندا داغلي موريدلرين آزادليق عوصيانينا قاتيلان شاميل، قيسا زاماندا ذکاسي و باجاريقلاري ايله غازی محمد و همزت بَيين ياخين سيلاحداشلاريندان بيري اولدو. اونون بير سيرا قهرمانليقلاري، خالقين گؤزونده ديريني و حؤرمتيني داها دا آرتيردي. غازی محمدين اؤلدورولدويو موحاريبه‌ده آغير يارالانان شاميل، تعقيبلردن جانيني قورتارا بيلدي. 3 آي ايچينده ياراسي ساغالدي و او بو دفعه ايکينجي ايماملا چييين چييينه يئنيدن ساواش مئيدانلاريندا گؤروندو. ايمامليق وظيفه‌سينه سئچيلديکدن سونرا ايسه، سورعتله اطرافينا آداملار توپلاماغا باشلادي، خوصوصي ايله کويسوبولين بؤلگه‌سي‌نين خالقيني اؤز طرفينه چکدي.

       اطرافينا توپلانان موريدلرين چوخلوغونا گوونن شاميل، ايمامتي‌نين داغليق داغيستاندا دا قبول ائديلمه‌سي نيتي ايله خوُنزاقي اله کئچيرمه‌يه چاليشدي، آما مووفّق اولا بيلمه‌دي. خوُنزاقين مودافيعه‌سيني تشکيل ائدن حاجي موراد، شاميل قووّه‌لريني گئري پوسکورتدو. آندالالا قاييدان شاميل، چئوره‌سينده‌کي آوُللاري اؤزونه تابئع ائتمه‌يه چاليشدي. بو سيرادا شاميل اوردوسونون گوندن گونه بؤيودويونو و اينکيشاف ائتديگيني گؤرن روس کوماندانليغي، بعضي آوُللارين مودافيعه سيني گوجلنديرمک مقصدي ايله اونلارا اوردوسو ايله کؤمک ائتدي.

      1839-جو ايلده قافقاز کوماندانليغي داغيستانا ايکي طرفلي هوجوم پلاني حياتا کئچيردي. گئنئرال قوْلوْوين، جنوبي داغيستاني رام ائتدي، گئنئرال قراببئ ايسه ايچکئرييا اراضيسينه سوخولاراق آرچوُک و چيرکات بؤلگه‌لريني اله کئچيردي، آخوُلقوْ قالاسيني موحاصيره‌يه آلدي. اوزون موحاريبه‌لردن سونرا شاميل اوغلونو روسلارا گيروو وئره‌رک قالا مودافيعه‌سيندن واز کئچمه‌يه و چئچئنيستانا قاچماغا مجبور اولدو. آخوُلقوْ موحاريبه‌سي هر ايکي طرف اوچون اولدوقجا باها باشا گلميشدي. روس طرفي 150 ظابيطيني و 2900 عسگريني، شاميل ايسه 180 موريديني ايتيرميشدي.

       قافقاز کوماندانليغي، شاميل ياخالانماسا دا آخوُلقوْنون اله کئچيريلمه‌سيني، داغلي موقاويمتي‌نين قيريلماسي اولاراق گؤروردو. آنجاق اونلار يانيليرديلار، چونکو آخوُلقوْدا قازانديقلاري ظفر، داغلي خالقلاري‌نين عوصيانيني سونلانديرمادي.

       داغلي عوصياني‌نين ايکينجي مرحله‌سي 1840-1850-جي ايللري احاطه ائدير کي، بو دؤنمده داغليلار چوخ اؤنملي غاليبيتلر الده ائتديلر. بئله کي، شاميل اؤندرليگينده‌کي داغليلارين حربي عملياتلاري نتيجه‌سينده 12 روس ايستحکامي اله کئچيريلميش، چار قووّتلري بوتون آوار و چئچئن اراضيلريندن قووولموشدو. اوسته‌ليک بو دؤنمده‌کي موحاريبه‌لرده يالنيز قافقاز داغليلاري دئييل، عئيني زاماندا روسييادان و اوکراينادان گلن کؤنوللو عسگرلر ده ايشتيراک ائتميشديلر.

       شاميل، اسير دوشسه‌لر بئله روس عسگرلرينه قارشي چوخ مرحمتلي داورانيردي. روسلار، وئدئنودا توپ و آرتئللئريياني داغليلارا اؤيرتميش، بعضيلري ايسلام دينيني قبول ائده‌رک ائولنميش و ابدي اولاراق داغليلار آراسيندا ياشاميشديلار. حتّي خريستيان اينانجينا گؤره ياشاماق ايسته‌ينلر اوچون وئدئنودا بير کيليسه ده تيکيلميشدي. خوصوصي ايله 1845-جي ايلده دارقو بؤلگه‌سينده چار اوردوسونا قارشي موحاريبه‌ده، بير چوخ روس کؤنوللو عسگري موريدلر صفينده روسلارا قارشي ساواشميشدي.

       شاميل اؤندرليگينده‌کي داغليلار اساس غاليبيتلريني 1840-1842-جي ايللر آراسيندا آلديلار. چار قووّه‌لرينه قارشي قازانيلان ظفرلرله، ايچکئرييا، اورتا و جنوبي داغيستان بؤلگه‌لري شاميلين حؤکمو آلتينا کئچدي. 1843-جو ايلده‌کي(اوقوستدان دئکابرا قدر) حربي عملياتلاردا چار اوردوسو، رسمي رقملره گؤره 92 ظابيط، 2528 عسگر، 12 ايستحکام ايتيرميشدي.

       داغليلارين ظفرلري گئتديکجه چار حؤکومتيني قورخويا ساليردي. اوردونون ايستکسيزجه ووروشماسي ائله بير حال آلميشدي کي، 1. نيکولاي 1844-جو ايلده چاره اولاراق قافقاز اوردولاري‌نين باشينا گئنئرال لئيتئنانت وورونتسووو تعيين ائتدي. آنجاق اونون دا دارقويا هوجومو هزيمتله نتيجه‌لندي. رسمي قئيدلره گؤر، بو حربي سفرده روسلار 4 گئنئرال، 168 ظابيط، 3433 عسگر ايتيرديلر. روسلار اؤزلري ده بو موحاريبه‌ني، داغليلارين ان بؤيوک ظفرلري اولاراق آدلانديرديلار. بئله‌ليکله، 1840-لي ايللرده شاميل اؤندرليگينده‌کي داغلي عوصياني اؤزونون ان مؤحتشم ايللريني کئچيرميشدي. آرتيق شاميله عاييد اراضيلر گوندن گونه گئنيشله‌ييردي، دئمک اولار کي، بوتون داغيستان، چئچئنيستان و اينقوشئتييا موريدلرين حاکيميتي آلتينا کئچميشدي.

       شاميل بو ظفرلردن الده ائتديگي گوجله حؤکمو آلتينداکي اراضيلرده بير سيرا رئفورملار حياتا کئچيرمه‌يه باشلادي. اؤنجه ديلدن باشلادي، چوخ ديللي داغيستان ديللريني عربجه ايله دييشديردي، عئيني زاماندا بوتون يازيشمالارين عرب ديلينده آپاريلماسينا قرار وئردي. داها سونرا دؤولت اراضيلرينده شرعيت قانونلارينا گؤره حؤکم ائديله‌جگيني بيلديردي، اراضيلري بؤلگه‌لره آييردي، بؤلگه‌لره دا نايبلري (موعاوينلري) باشقان تعيين ائتدي. 1841-جي ايلده ديوانخانا (بير نؤوع مجليس) تأسيس اولوناراق، شاميلين ان ياخين آداملاري بو مجليسين عوضولري سئچيلدي. مجليس جومه گونوندن باشقا هر گون توپلانيردي. مجليسده دؤولتين هر سيستئمي حاقيندا موزاکيره‌لر آپاريليردي. مجليسه شاميل باشقانليق ائديردي و اونون قراري حل ائديجي رول اويناييردي.

       شاميلين اوردوسو 50-60 مين نفردن عيبارت ايدي. اوردونون گئربي، بايراغي و نيشانلاري حاضيرلانميشدي. ايمامت دؤولتي‌نين پايتاختي اؤنجه آخوُلقوْ، 1840-جي ايلدن سونرا ايسه دارقوْ، داها سونرادان وئدئنوْ اولموشدو.

       1850-جي ايللردن باشلاياراق چارليق، داواملي، آما عينادلي بير شکيلده داغليلارا قارشي موجاديله‌ني شيدّتلنديريردي. وضعيتين گئتديکجه منفييه دوغرو دييشديگيني گؤرن شاميل، ياخين بؤلگه اؤلکه‌لري‌نين ليدئرلري ايله ايرتيباط قورماغا چاليشيردي. خوصوصي ايله کیريم موحاريبه‌سينده شاميل، اؤز دعاواسينا فايدا اولماسي اوچون تورک گئنئراللاري ايله علاقه قورماغا جان آتدي، روسلارا قارشي موحاريبه آپاران گوجلري بيرلشديرمه‌يه چاليشدي. لاکين بو ايشده مووفّق اولا بيلمه‌دي. 1854-جو ايلين نويابريندا تورک اوردو کومانديري ايبراهيم پاشايا مکتوب يازدي، تورک اوردوسو ايله داغلي قووّه‌لري بيرلشديرمه‌يه چاليشدي. فقط بونا دا نايل اولا بيلمه‌دي.

       1853-جو ايلده آرقوتينسکي کوماندانليغينداکي چار اوردوسو تورچي داقا يوکسکليگيندن کئچه‌رک لزگي اراضيسينه گيردي. ائرته‌سي ايل گئنئرال ورانگئل اوردولاري، داغليلاري آرقوندا مغلوبيته دوچار ائتدي. بوتون بو مغلوبيتلر شاميلين گوجونو بير خئيلي ضعيفلتدي. 1856-1857-جي ايلي شاميل آرقوندا کئچيردي، آنجاق ائرته‌سي ايل هم آرقونو، هم ده کيچيک چئچئنيستاني ترک ائتمه‌يه مجبور اولدو. سونراکي ايکي ايل عرضينده چار اوردوسو بوتون چئچئنيستانا حاکيم کسيلدي.

       1859-جو ايلين آوقوستوندا چار اوردوسو، گئنئرال بارياتينسکي کوماندانليغيندا چئچئنيستاندان کئچه‌رک داغيستان اراضيسينه گيردي. دئمک اولار کي، بوتون آوار آوُللاري روس اوردوسونا دستک وئريردي. شاميل يانينداکي 400 موريدي ايله گونيب آولونا چکيلدي. بورادا موقاويمت گؤسترمه‌يه قرار وئرميشدي. 16 آوقوستدا پولکوونيک لازارئو شاميلله گؤروشمک اوچون گونيبه گلدي. روسلارين شرطلري بئله ايدي کي، شاميله آزاد چيخيش تامين ائديله‌رک مکّه‌ده يئرلشمه‌سي تامين اولوناجاق، يا دا تورک سولطانيندان ايجازه آليناراق تورکييه‌ده ياشايا بيله‌جکدي. گئنئرال بارياتينسکي شاميلين شخصن گليب دانيشيقلاردا ايشتيراک ائتمه‌سيني خبر گؤندردي. شاميل اونا، "بيز سيزدن صولح ايسته‌ميريک و هئچ بير واخت دا سيزينله باريشماياجاغيق. سيزدن يالنيز آزاد چيخيش اوچون يول وئرمه‌نيزي طلب ائديريک. اگر يول وئرسه‌نيز ياخشي اولاجاق، يول وئرمه‌سه‌نيز، آللاها اوميد بسله‌يه‌جه‌یيک. چونکو او هاميدان و هرکسدن گوجلودور." جاوابيني گؤندردي.

       فقط آوُل روس اوردوسو طرفيندن موحاصيره‌يه آليندي، شاميله تسليم اولماقدان باشقا چيخيش يولو قالماميشدي. شاميل اسير دوشدوکدن سونرا چار حؤکومتي اونا صميمي موناسيبت گؤستردي، اوزون بير مودّت کالوُقا شهرينده سورگون ياشاديقدان سونرا اونا عاييله‌سي ايله بيرليکده سعوديييه عربيستانينا گئتمه‌يه ايذن وئريلدي. بو سياحت اسناسيندا شاميل 1872-جي ايلده مدينه شهرينده وفات ائتدي.

 منبع: "شکي بلدييه‌سي" قزئتي

کؤچورن: عباس ائلچین

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۵/۰۵/۰۳ |