
آذربايجانچيليق موللانصرالدینچيلرين فردي ياراديجيليق کونتئکستينده:
محمدسعيد اوردوبادي
آللاهوئردي محمدلي ؛ فيلولوگييا عئلملري ناميزهدي
کؤچورن: عباس ائلچین
"موللا نصرالدین" ادبي مکتبينين نومايندهلري سيراسيندا محمد سعيد اوردوبادينين آدي حؤرمتله و ايفتيخارلا چکيلير. "موللا نصرالدین" ژورنالي اونون ياراديجيليغيندا و گلهجک طالعيينده موهوم رول اويناميشدير. محمد سعيد اوردوبادي ژورنالين فعال مؤليفلريندن بيري اولموش، پوبليسيست يازيلاري، ساتيريک شئعیرلري و ترجومهلري ايله بو ژورنالدا چيخيش ائتميشدير. ماراقليدير کي، 1906-جي ايلده "موللا نصرالدین"اين "غئيرت" مطبعهسينده اونون "غفلت" آدلي 32 صحيفه ليک ايلک شئعیرلر کيتابي نشر اولونموشدور. همين کيتابا موقدديمهسينده گؤرکملي شاعير و پوبليسيست عؤمر فايق نعئمانزاده يازميشدير: "بو گونکو حاليميزدا جاماعاتي اوخوماغا هوسلنديرمگين ان گؤدک يولو، بيزجه، آچيق ديل ايله يازيلان کيچيک-کيچييک فايدالي کيتابلاردیر... "غفلت" نشري-ساواد قصديله چيخارديغيميز اثرلرين بيرينجيسيدير". محمد سعيد اوردوبادينين بو کيتابيندا خالقين معاريفلنمهسي مسلهسي قويولور. او، بوتون منفي حاللارين تقصيريني ميلّتين مؤوهومات گيردابينا دوشمهسينده، موطيعليگينده گؤروردو. خالقين دوشدوگو بو آغير وضعيتدن چيخيش يولونو ايسه آنجاق معاريفچيليکده آختاريردي. بير ايل سونرا 1907-جي ايلده محمد سعيد اوردوبادينين "وطن و حورّیيت" آدلي يئني شئعیرلر کيتابي چاپ اولونور. بو کيتاب ايدئيا و مضمون باخيميندان "غفلت"دن فرقلنمهسهده، شئعیرلرده آزادليق، موباريزه روحو دويولوردو، موعاصيرليک آب-هاواسي حيس اولونوردو. بو شئعیرلردن دوغان نتيجه بئلهدير: خالقين خوشبختليگين، وطنين موستقيلليگينه يالنيز بيرلشمکله، بيرگه سعي گؤسترمکله، آزادليق الده ائتمکله نايل اولماق اولار. بونون اوچون ايسه اولجه عئلم، معاريفه يييهلنمک لازيمدير. "وطنيميزه بير نئچه سؤز" آدلي شئعیرينده مؤليف يازيردي:
غنيلر کرمسيزدي، ميلّت-فقير،
يورولدوق جفالاردان، اولدوق يئسير.
بو سطيرلرده آذربايجانچيليق روحو گزير. شاعير خالقين آغير دوروموندان گيلئيلهنير، آنجاق پئسسيميست دئييل، آزاد اولماق اوچون موباريزه ايدئياسيني ايرهلي سورور. تصادوفي دئييل کي، "وطن و حورّیيت"ده چار روسيياسينين موستملکهچيلرينه قارشي قهرمانليقلا موباريزه آپاران جاواد خانين دفن مراسيمينده اونون عؤمور يولداشي بييم خانيمين قلبلري وطنپرورليک حيسّی ايله آلوولانديران نيطقيندن عيبرتآميز بير پارچا دا اوخوجولارا تقديم اولونموشدور. آذربايجانچيليق دويغولارينين ايفادهسي اولان بو نيطقده وطنين آزادليغي اوغروندا شهید اولانلارين اؤلمزليگي، دايم ياشاديغي فيکري آشيلانير.
آذربايجان ادبياتينين لئو تولستوي، فيودر دوستويئوسکي قودرتينه ماليک اولان بؤيوک ناثيري و شاعيري محمد سعيد اوردوبادي - "موللا نصرالدین" ادبي مکتبينين اساس آذربايجانچي نومايندهسيدير. 1906-جي ايلدن "موللا نصرالدین" ژورنالي ايله امکداشليق ائدن اديب ژورنالدا چاپ اولونان شئعیرلري، فئليئتون و ساتيرالاري ايله گئنيش شؤهرت قازانير. شئعیرلرينده سلفي ميرزه فتعلي آخوندوو کيمي ائپيقونچولوغا قارشي چيخير، يالنيز محبتي ترنّوم ائدنلري کسکين تنقيد ائدير، "گول-بولبول" پوئزيياسيني بينمهديگيني آچيق شکيلده بيلديريردي.
گؤرکملي ادبياتشوناس عاليم ياووز آخوندلونون قلمه آلديغي "محمد سعيد اوردوبادي" و "ادبي پورترئتلر" اثرلرينده موللانصرالدینچي اديب محمد سعيد اوردوبادينين وطنداشليق کئيفيتلرينين و چوخشاخهلي ياراديجيليغيندا صنعتکارليق اوغورلارينين دولغون منظرهسي ياراديلير. پروفئسسور ياووز آخوندلو يازير: "محمد سعيد اوردوبادي ائنسيکلوپئديک بيليک صاحيبي ايدي". او، نينکي ائنسيکلوپئديک بيليک صاحيبي ايدي، هم ده چوخساحهلي، جوخ احاطهلي ياراديجيليغا ماليک بير صنعتکار ايدي.
محمد سعيد اوردوبادينين "موللا نصرالدین" ژورناليندا "هردمخيال" تخلّوصو ايله يازديغي شئعیرلر مضمونجا چوخشاخهلي و موختليف اولسا دا، ايدئيا اعتيباريله آذربايجانچيليغا باغليدير.
آذربايجانلينين پيس عادته قورشانماسي، حياسيزليغي کيمي کئيفيتلريني شاعير "خريستيانلارين پاسخا بايرامي موناسيبتيله موسلمانلارا خطاب" شئعیرينده ايفاده ائدير. خريستيانلارين پاسخا بايراميني بهانه ائديب آراق ايچمک اوچون اونلارين ائوينه سوخولان موسلمانلاري ايفشا ائدن بو شئعیر معاريفچي خاراکتئري ايله ماراق دوغورور.
"نهلريز بيز" آدلي بير شئعیرينده م.س.اوردوبادي خالقين ياراماز عادتلريني ايفشا ائتمکله آذربايجانليني موکمّل گؤرمک ايستهيير. اونون شئعیرده قويدوغو سواللار او دؤور اوچون چوخ آکتوال اولموشدور:
ايسلاميز اگر، هاردا بس او شانلي شرعيت؟
اينسانيز اگر، يوخسا شوعوري-بشريت.
بيلمم، ندي بس بيزده بو صورت، بو هووییت؟
هر سينيفدن آواره دوشن بيخبريز بيز
من آنلاميرام، دهرده آخير نهلريز بيز؟
شاعير اؤزونون "ديل بيرليگي" ،"برادرانه بير نصيحت" ،"آداميمسان" کيمي شئعیرلرينده خالقي غفلتدن اويانماغا، دونيايا ديقت ائديب اؤز حاقيني طلب ائتمگه سسلهيير.
محمد سعيد اوردوبادينين ياراديجيليغيندا بديعي پوبليسيستيکانين فئليئتون ژانريندا يازديغي اثرلر موهوم يئر توتور. اديبين "موللا نصرالدین" ژورناليندا درج اولونان فئليئتونلاريندا بير سيرا موهوم ايجتيماعي پروبلئملره توخونولموش، فاناتيزم، گئريليک و نادانليق، ظولم و عدالتسيزليک، ايمپئرييا سيياستي تنقيد اولونموشدور.
"موللا نصرالدین"ده ايلک يازيسي-"پوليتيکا عالميندن" آدلي فئلیئتونو "هردمخيال" ايمضاسي ايله ژورنالين 2 اييون 1906-جي ايل تاريخلي 9-جو نؤمرهسينده چاپ اولونموشدور. اونون فئلیئتونلاري همچنين سعيد، محمد سعيد، مسا، سعيد حاجي آغازاده و باشقا ايمضالارلا درج اولونوردو. گؤرکملي اديبين آلتميش ايله ياخين داوام ائدن ادبي فعاليتي دؤورونده 6000 مينه قدر اثر يازماسي، او جوملهدن 4000 فئلیئتونون،1800 مقالهنين مؤليفي اولماسي اونون ياراديجيليق عالمينين ميقياسيني آيدين تصوور ائتمگه ايمکان وئرير.
قئيد ائدک کي، محمد سعيد اوردوبادينين "موللا نصرالدین" ژورنالي ايله باغليليغينين سببلري سيراسيندا جليل محمدقولوزاده ايله شخصي تانيشليغي دا اساس رول اويناميشدير. بو تانيشليغين تملي اون دوققوزنجو عصرين سونلارينا تصادوف ائدير. محمد سعيد اوردوبادي "بؤيوک اديبله گؤروشلريم" آدلي خاطيرهسينده همين گؤروش بارهده يازير: "من بؤيوک اديبيميز ميرزه جليل محمدقولوزاده ايله بيرينجي کره شوربي ميرزه جليلين (ناخچيواندا تانينميش ضياليلاردان ايدي-آ.م.) واسيطهسيله تانيش اولدوم. گنج اولدوغوم زامان ناخچيوانا گئتميشديم. ناخچيوان شاعيرلريندن بالا اشرف مني شوربي ميرزه جليل ايله تانيش ائتدي. بو تانيشليق منيم ميرزه جليل محمدقولوزاده ايله بيرينجي کره گؤروشمگيم اوچون زمين ياراتدي..."
محمد سعيد اوردوبادينين 1895-جي ايلده نئهرم کندينده جليل محمدقولوزاده ايله گؤروشمهسي ده معلومدور.
سونرالار کيتابلارينين چاپي ايله علاقه دار تيفليسه گلن اديب بورادا ميرزه جليلله يئنيدن گؤروشموشدور. محمد سعيد اوردوبادي ايله جليل محمدقولوزادهني روح بيرليگي، ايدئيا بيرليگي بيرلشديريردي. اونلارين دوستلوغو،حقيقتن، عمل دوستلوغو ايدي. هر ايکي اديبين ياراديجيليغينداکي، خوصوصيله، فئلیئتونلارينداکي موعين مقاملارا ديقت يئتيرسک، بو ايدئيا، مسلک بيرليگينين، ياراديجيليق موتّفيقليگينين، اوسلوب ياخينليغينين شاهيدي اولا بيلريک.
محمد سعيد اوردوبادي 1920-جي ايللرده "موللا نصرالدین" ژورنالينين ان فعال امکداشلاريندان بيري اولموشدور. جليل محمدقولوزاده 1921-جي ايل اييونون 4-ده تبريزدن باکييا گلير. اونونلا گؤروشمک اوچون ائوينه ايلک گلنلردن بيري ده محمد سعيد اوردوبادي اولور. "ميرزه جليل ايله اوچونجو دفعه باکيدا گؤروشدوک. او، ... تبريزدن ييغيشيب باکييا... گلديگينين بيرينجي گونو آخشام واختي... گؤروشونه گئتديک... ميرزه يئنه ده کئچميش گونلريندن بير نئچه قئيد ائديلهجک حاديثهلري خاطيرلاتدي... بير آزدان سونرا تبريزده چيخارتديغي مجموعهلرين نؤمرهلريني گتيردي. من... اولجه ايمضالاري يوخلاديم. او، گولدو، منيم خياليمدان نهلر کئچديگيني حيسّ ائتدي و: "ائلهدير، سن دوشوندوگون کيميدير. ايمضالارين هاميسي اؤز ايمضامدير...
...1922-جي ايلدن باشلاياراق، 1925-جي ايلين آوقوستونا قدر بؤيوک اديبله برابر مجموعهنين نشرينده چاليشديم".
محمد سعيد اوردوبادي "موللا نصرالدین" ژورنالينين باکي دؤورونده رئداکتور موعاويني وظيفهسينده چاليشميشدير. اديب بو وظيفهني 1926-جي ايلين اوللرينهدک يئرينه يئتيرميشدير. سووئت دؤورونده اونون بير چوخ دگرلي شئعیرلري، فئلیئتونلاري و مقالهلري "موللا نصرالدین" ژورناليندا چاپ اولونموشدور. محمد سعيد اوردوبادي ژورنالين ايييرمي ايلليگي ايله علاقه دار يازديغي "ايييرمي ايل" مقالهسينده "موللا نصرالدین"اين و موللانصرالدینچيلرين جمعيتي ساغلاملاشديرماق ساحهسيندهکي خيدمتلريندن ائله موللانصرالدین ساياغي صؤحبت آچميشدير: "...دوز ايييرمي ايلدير کي، "هردمخيال" داناباش کنديندهکي موللا علي عسگر دن، "آلا چاتيدان قورخان" - شئيخ کريمدن، "جووللاغي بَي" - چاکردن، "ناقيض" – دوشاب اوغلوندان، "دمدمکي " - گنجه بيلريندن، "کئفسيز" - شامخور، توووز و گنجه مولکدارلاريندان، "قيزديرمالي" - سليان تيريکلري ايله لنکران قوماربازلاريندان، "جيرجيراما" - تورکجه دانيشيغي حارام بيلن ضياليلاردان،... صابير ايسه بونلارين هاميسيندان يازماغا باشلاميشدير.
... "موللا نصرالدین" داها اؤلمهيهجکدير".
محمد سعيد اوردوبادي عؤمرونون سونونادک اؤز ياراديجيليغيندا موللانصرالدینچيليگي و آذربايجانچيليغي ياشاتميشدير. اونون همچنين "بابايي-امير" ،"طوطي" ،"مزهلي" ژورناللارينداکي شئعیرلرينين هاميسيندا بير آذربايجانچي شاعيرين روحو ياشايير.
محمد سعيد اوردوبادي آذربايجان ادبياتيندا تاريخي رومان ژانرينين بانيسيدير. اونون تاريخي رومانلارينداکي آذربايجانچيليق ايدئيالاري سويکؤکونه محبتيندن دوغموشدور. او، تاريخي مؤوضودا يازيلميش اثرلرين اهميتيندن بحث ائدهرک يازيردي: "آذربايجان خالقينين تاريخي ايرثلريني اوزه چيخارماق لازيمدير. چونکي يئني نسله اؤزونون کيم اولدوغونو گؤسترمکله، اونون وطنپرورليک دويغولاريني اينکيشاف ائتديرمک مومکون اولاجاقدير.". محمد سعيد اوردوبادي هميشه قلم اهلينه "اخلاقي تصحيح ائديجي، روحا و ذؤوقه تربيّه وئريجي و اوخوجولارين قلبينه شوجاعت و قهرمانليق آشيلاييجي مؤوضولار اينتيخاب ائتمگي " مصلحت گؤرور و دئيير: "...بيز قلمي اليميزه گؤتوردويوموز زامان يازاجاغيميز شئعیر و حئکايهنين جمعيتين معنوي و ايجتيماعي احتيياجلارينا جاواب وئريب-وئرمهيهجگيني نظردن کئچيرمهليیيک".
محمد سعيد اوردوبادي تاريخي رومانلاري ايله آذربايجان خالقينين قديم تاريخيني، ائتنوقرافيياسيني، مدنيتيني، عادت-عنعنه لريني، خوصوصيله عزمکارليغيني، آزادليق موباريزهسيني عکس ائتديرهرک هميشه آذربايجانچيليق مؤوقئعيينده دوردوغونو تصديق ائتميشدير. او، آذربايجان تاريخينين ان قديم دؤورلردن ياشاديغي گونلره قدر موهوم مرحلهلريني بديعي ادبياتين موختليف ژانرلاريندا دولغونلوغو ايله عکس ائتديرمگه نايل اولموشدور. آذربايجان چوخ زنگين بير تاريخه ماليکدير. بو تاريخده هم داخيلي چکيشمهلر، هم ده خاريجي ايشغالچيلارا قارشي موباريزه موتيولري وار. محمد سعيد اوردوبادييه گؤره، تاريخي روماندا خالقين حياتي، خالقين روحو، خالقين موباريزهسي گؤستريلمهلي، اونون بديعي اوبرازي ياراديلماليدير. اديبين فيکرينجه، يازيچي "...خالقينين چتينليکلر قارشيسيندا بويون اَيمهديگيني، عئيني زاماندا، بو متانتلي خالقين مرحمتله جوشان بير قلب، تميز و عولوي بير ويجدانا ماليک اولدوغونو...گؤسترمهليدير".
محمد سعيد اوردوبادي تاريخي رومانلاريني يازارکن راست گلديگي بير سيرا چتينليکلري وطنداش غئيرتي ايله آرادان قالديرميشدير. او چتينليکلر هانسيلار ايدي؟ بيرينجيسي، او ايللرده آذربايجان تاريخينه عاييد عئلمي اثرلرين آزليغي ايدي. آذربايجان ادبياتيندا بو ژانر اوزره ايستيفاده ائديلمهلي نومونهلر اولماديغيندان، اديب ژانرين نظري-ائستئتيک پرينسيپلري بارهده دوشونمهلي و اؤز سؤزونو دئمهلي اولموشدور. محمد سعيد اوردوبادينين تاريخي حاديثهلري قلمه آلماسينين سببي تکجه، او حاديثهلري تاريخين يادداشينا کؤچورمک دئييلدي، او، بو حاديثه لره گلهجک نامينه موراجيعت ائديردي، کئچميشدن عيبرت گؤتورمگي تلقين ائديردي.
اديب يازيردي: "وطنی سئومک کيفايت دئييل، اونو لاييقينجه تانيماق لازيمدير. خالقي سئومک آزدير. اونون اخلاق و عادتلريني لاييقينجه اؤيرنمهليسن... و اثرينده ترنّوم ائتديرمهليسن... بيز ايسه... خالقي لاييقي ايله تانييا بيلمهميش، اثرلريميزده اونون قهرمانليق تاريخيني عکس ائتديره بيلمهميشيک". بونا گؤره ده محمد سعيد اوردوبادي تاريخي رومان ژانرينين نظري-ائستئتيک پرينسيپلريني ده موعين ائتمگه سعي گؤسترميشدير.
محمد سعيد اوردوبادي آراشديرمالار آپارارکن تاريخيميزين تحريف اولونماسيندان ناراحاتچيليق کئچيرميشدير. "بيزيم نؤقصانلاريميزين بؤيوگو اوراسيندادير کي، ايندييه قدر شرق حاقيندا سيستئم اوزرينده بير تاريخ يازيلماميشدير. تاريخيميز بعضاً هئرودوت و سترابونلارين بوراخديغي ايزلر، بعضاً ده سياحلارين خاطيرات دفترلرينه اساسن يازيلميشدير"-ائعتيرافيني ائتميشدير.
محمد سعيد اوردوبادي اؤز تاريخي رومانلاري ايله بو ساحهدهکي بوشلوغو دولدورماغا، بوراخيلميش سهولري آرادان قالديرماغا چاليشميش، تاريخي کئچميشي اؤيرنمگي وطنپرورليک و ميلّي ايفتيخار حيسّينين تظاهورو حساب ائتميش، بونونلا دا آذربايجانچي اولماغين نومونهسيني گؤسترميشدير. اونون "دومانلي تبريز" ،"گيزلي باکي" ،دؤيوشن شهر" ،"دونيا دَييشير" و "قيلينج و قلم" تاريخي رومانلاري ميلّيليک و بشريليگي، يوکسک وطنداشليق غايهسيني، دئموکراتيک ايدئاللاري اؤزونده بيرلشديرن آذربايجانچيليق مکتبيدير.
محمد سعيد اوردوبادينين ادبي پوبليسيستيکاسيندا "قانلي سنهلر"اين خوصوصي يئري وار. اثر 1905-1907-جي ايللرده باش وئرميش ائرمني-آذربايجانلي موناقيشهسيندن بحث ائدير. "قانلي سنهلر" 1911-جي ايلده باکيدا ميليونچو مورتوضا موختارووون وسايتي ايله هاشيم بي وزيرووون "صدا" مطبعهسينده چاپ اولونموشدور.
245 موخبير مکتوبو اساسيندا يازيلان اثرده مؤليف بو قانلي حاديثهلرين سببلريني آچماغا چاليشميشدير. اديب دؤرد اساس سببي گؤسترير: "بيرينجي سبب ائرمني داشناکسوتيون کوميتهسينين موستبيد بير اوصولي-ايدارهني تشکيل ائتديگيدير کي، قافقازدا بير تاقيم قانلي تئاترلار اويناندي". ايکينجي سبب حؤکومتين بو حاديثه لره ائعتيناسيز موناسيبتي، حتّي اونو قيزيشديرماسيدير. اوچونجو سبب کيمي مؤليف آذربايجانليلارين سادهلؤح و سيلاهسيز اولمالاريني، دؤردونجو سبب کيمي ايسه داشناک پارتيياسينين تورکييهده باشلاديغي پوزوجولوق ايشلريني قافقازدا دا داوام ائتديرمهلريني گؤسترير.
محمد سعيد اوردوبادي بو اثرده ائرمنيلرين خيصلتيني، ايچ اوزونو آچير. گؤسترير کي، ائرمنيلر مغلوب اولدوقلاري مقاملاردا صولح تکليف ائديرلر، ائله کي، هاوادارلاريندان کؤمک گلدي، يئنيدن دؤيوشه باشلاييرلار. ايندي اولدوغو کيمي.
"قانلي سنهلر" سندلي- ادبي- پوبليسيست اثري بو گونوموز اوچون اولدوقجا آکتوالدير. پروفئسسور ياووز آخوندلونون بو دوغرو قناعتينه حاق قازانديرير و شريک چيخيريق: "تاريخي ياددان چيخاران ائکسترئميست قووّهلرين تخمينن 80 ايل سونرا يئنيدن بئله بير فيتنکارليغا باشلاماسي او دئمکدير کي، خالقيميز کئچميشين بو قانلي صحيفهلريني بير داها نظردن کئچيرمهلي، گنج نسله حقيقتي اولدوغو کيمي دئمهليدير. بو معنادا 1911-جي ايلده چاپ اولونموش "قانلي سنهلر" سندلي-پوبليسيست اثري ياشاديغيميز گونلرده ده اولدوقجا آکتوال و موعاصير سسلهنير، باشلاري دومانلانميش آداملاري کئچميشين آجي حقيقتلريندن عيبرت درسي آلماغا چاغيرير". وطنپرورليک دويغولاري ايله دولو اولان "قانلي سنهلر" هم ده محمد سعيد اوردوبادي ياراديجيليغينين بوتون دؤورلر اوچون موعاصير اولماسينين گؤستريجيسيدير.