ایراندا حورّییّت

جلیل محمدقولوزاده

کؤچورن:عباس ائلچین

      بيزيم مسجيدين داليندا، قاپي‌‌نين سکيسينده اللي-اللي بئش ياشيندا بير کيشي اوتوروب کاسيبليق ائدير؛ بونون پئشه‌سي بيساواد موسلمانلارا و چوخ واخت ايران غريبلرينه مکتوب يازماقدير. بو کيشي‌‌نين آدي مشَدی موللا حسندير.

      مشَدیني بورادا يايدا دا گؤرمک اولار، قيشدا دا، پاييزدا دا و باهاردا دا. گاه واخت ياي فصلي کوچه ايله کئچن واخت گؤرورسن کي، مشَدی موللا حسن باشيني داياييب سکي‌‌نين بوجاغينا، مورگوله‌يير، يا بير اؤزگه واخت کئچنده گؤرورسن: بير او تايلي چؤمبه‌ليب مشَدی‌‌نين قاباغيندا و مشَدی گؤزلوگو بورنونون اوسته کئچيرديب، سول ديزي اوسته الي‌‌نين ايچينده ياريم ورق چيرکلي کاغيذ توتوب او باشيني يوخاري قالخيزيب، گؤزلوگون آلتيندان کاغيذا باخيب، فارسجا اوخويور: "و ثانيا: اگر بيزيم ويلايتين احواليني خبر آلماق ايسته‌سنيز، لیلحمدولله، ساغ و سالامات سيزين عؤمرونوزه دوعاگو واريق و اؤزگه بير نيگارانليغيميز يوخدور، ساواي سيزين آيريليغينيزدان؛ خوداوندي-عالم بير سبب سالسايدي کي، سيزي من بير ده گؤره ايديم...."

     قيش فصلي مسجيدين قاباغيندان کئچنده گؤرورسن کي، مشَدی موللا حسن عابايا بورونوب و قاباغينا بير مانغال قويوب، اَييليب آز قالير مانغالي قوجاقلاسين. يا بير واخت کئچنده گؤرورسن بير غريبه چؤمبه‌ليب مشَدی‌‌نين قاباغيندا و اللري ايله ياواش-ياواش مانغالين اودلاريني دئشير و مشَدی موللا حسن سول الينده يازيلي بير کاغيذ توتوب، ساغ اليني قولتوغونا سوخوب کاغيذي اوخويور: "مندن دوعا يئتيره‌سينيز عم اوغلوم کربالايي قاسيما، دايي اوغلوم جعفر، بيبيم، سکينه خانيما، گولسوم عمي‌قيزيما. مندن دوعا يئتيرين حئيدر، کربالايي علي‌يه. مندن دوعا يئتيرين مشَدی خليل، مشَدی ايسکندره و حوسئينه و قولامعلي‌يه و مشَدی زولفوقارا و اوستا زئينالا. مندن چوخ-چوخ دوعا يئتيرين مشَدی روستم عميمه و نجفعلي‌یه و بايراما، اوروجعلی‌یه و سبزعلي‌یه و کربلايي ايسماييلا و محمده. و محمده دئگيلن کي، قارداشي مورتوضاقولو ساغ و سالاماتدير و ايراواندا حاجي حميدين باغيندا باغباندير و بير آرواد دا آليب، اوشاغي دا اولوب و چوخ-چوخ دوعا گؤندرير و اوشاغين گؤزلري آغرييير، آما شوکور آللاها، اؤزو سالاماتدير و چوخ-چوخ دوعا گؤندرير...."

     مشَدی موللا حسن ايران اهليدير. اون-اون ايکي ايل بوندان ايره‌لي مشَدی ايراواندا باشينا يئددي-سککيز موسلمان اوشاغي ييغيب مودريس‌ليک ائله‌ردي. آخيردا اوشاقلار بير-بير باشلاديلار داغيلماغا؛ او سببه کي، اوشاغين بيري درسيني بيلمه‌ينده مشَدی موللا حسن توپوروردو اوشاغين اوزونه. بير نئچه دفعه اوشاقلار گئديب آتالارينا شيکايت ائله‌ديلر، بير نئچه دفعه اوشاقلارين آتاسي گليب موللا‌‌نين اوزونه توپوردو. آما بونلار هاميسي اؤتوشردي، اگر اوشاقلار داغيلماسا ايديلر. اوشاقلار داغيلديلار.

     اوللري مشَدی موللا حسن کيتاب ساتاردي. ايندي ده اونون سکيسي‌‌نين اوستونده بير نئچه کؤهنه جيلدلي کيتابلار وار: ايکي "گولوستان" ،دؤرد جيلد "جامع-عابباس" ،بير جيلد قوران، ايکي جيلد چوخ کؤهنه "نيصاب" ،بير دنه جيلدي داغيلميش "ترسسول" و بير دنه تزه "ابواب". آما بو کيتابلاردان بير ايلين ايچينده مشَدی موللا حسن يئددي-سککيز جيلددن آرتيق ساتا بيلمز.

     اودور کي، مشَدی‌‌نين گوزاراني کاغيذ يازماقلا کئچير. گون اولماز کي، اوچ-دؤرد غريب و کندلي گليب مشَدی موللا حسنه کاغيذ يازديرماسين. هر کاغيذين بيرينه مشَدی ايکي قپيک، اوچ قپيک، يا دوشنده بير شاهي آلير. کاغيذ يازديران چوخ کاسيب اولاندا بير قپييه ده يازير؛ بو شرطله کي، کاغيذي يازديران اؤزو گرک آليب گتيرسين.

      آللاه برکت وئرسين؛ ياخي صنعتدير. موسلمان عالمينده هئچ صنعت او مرتبه‌ده رواج دئييل، نه قدر کي، اؤزگه‌لره مکتوب يازماق. آنادولو مسجيدلري‌‌نين قاپيلاريندان کئچمک مومکون دئييل؛ او طرفي-بو طرفي موسلمانلار توتوب دولوشورلار بير و يا ايکي موللا‌‌نين باشينا کي، کاغيذ يازديرسينلار. هابئله تئهران، تبريز، ايروان، تيفليس، باکي يا غئيريلري. گنجه مسجيدي‌‌نين قاپيسي‌‌نين هر بير سکيسينده بير مشَدی موللا حسن کيمي شخص اَيلشيب. ايييرمي-اوتوز آدام بونلاري احاطه ائدير کي، کاغيذ يازديرسينلار. مسجيده گيريب-چيخماق مومکون اولمور. آللاه برکت وئرسين. آما بيرجه بوراسي ياخشي دئييل، کاغيذ يازديرانلارين هاميسي کاسيب آداملار اولور. گؤرورسن کي، بير فقير فهله گلير کي:

"مشَدی عمي، منه بير کاغيذ ياز!"

      مشَدی موللا حسن بونو ائشيتجک ساغ اليني اوزادير فهله‌‌‌نين قاباغينا و سوروشور:

"چيخارت گؤروم، جيبينده نيين وار؟"

فهله اليني ساليب جيبيندن ايکي قپيگي چيخاردير.

مشَدی دئيير کي:

"بو آزدير."

فهله آند ايچير کي:

"دخي پولوم يوخدو."

مشَدی آند ايچير کي:

"يازمانام."

      آخيردا فهله راضي اولور کي، گئديب بير قپيک ده تاپيب گتيرسين. سونرا مشَدی موللا حسن اول عئينگي تاخير گؤزونه، سونرا قلمداني آچير، قلمدا‌‌نين دواتينا  بير قطره سو تؤکور، قاميش قلمين اوجونو باسير سول الي‌‌نين شهادت بارماغي‌‌نين اوجونا، سونرا بير ورق چيرکلي پوچت کاغيذيني کيتابين ايچيندن تاپيب ياريدان جيرير، ياريسيني سليقه ايله قويور کيتابين آراسينا، ياريسيني قويور سول ديزي‌‌نين اوستون، قلمي باتيرير مورکّبه و اؤز-اؤزونه باشلايير کاغيذي يازماغا. "صاحيبا، قيبله‌گاها! اولاً و ثانياً...." غرض خئيير-دوعاني و آخيردا "آمين يا ربّ العالمین" يازيب اوزونو توتور کاغيذ يازديرانا و دئيير:

"ايندي سؤزونو دئ يازيم."

 کاغيذ يازديران درديني يازديريب قورتاراندان سونرا قپيکلري وئريب مشَدی موللايا، کاغيذي آليب قويور قولتوق جيبينه کي، گئديب گؤرسون وطنه گئدن وارمي کي، کاغيذي يوللاسين.

      ميلادي تاريخي‌‌نين مين دوققوز يوز آلتينجي ايلينده سئنتيابر آيي‌‌نين 13-ده مشَدی موللا حسن ايکي نفر آداما کاغيذ يازيب: بيريني ايرا‌‌نين "عربلر" کندي‌‌نين ساکيني کربلايي محمدعلی‌یه، او بيريني تبريزلي اوستا جعفره.

    آخ، باشي بلالي کاغيذلار! دونيا و عالمي بير-بيرينه ووردونوز! کاش سيزي يازا‌‌نين بارماقلاري قورويا ايدي و سيزي يازيب خالقي بو قدر بلالارا سالمايا ايدي!

غرض، کئچک مطلب اوسته.

      کربلايي محمدعلی ايکي ايل ياريمدير کي، غوربته چيخيب آز-چوخ چؤرک پولو قازانسين و اهل و-عياليني ساخلاسين. اهل و-عيالي عيبارتدير بير آناسيندان، بير آرواديندان و يئددي-سککيز ياشيندا بير اوغلوندان. اوللر کربلايي محمدعلی فهله‌ليک ائدردي و ايکي-اوچ آيدا بير اوچ-دؤرد مانات خرجليک و آلتي-يئددي آرشين چيت گؤندرردي ائوينه. کئچن ايل ائرمني-موسلمان دعاواسي دوشنده کربلايي محمدعلی گئتميشدي وطنه و بئش-اون مانات پول دا آپارميشدي. آما سککيز آيدير کي، ائويندن چيخيب گليب ايندييه‌دک آنجاق بير دفعه"عربلره" آناسينا ايکي مانات گؤندريب کي، ائوده خرجليک ائله‌سينلر. ايکي دفعه آناسي و آروادي سيفاريش ائله‌ييبلر و ايکي دفعه کاغيذ گؤندريبلر کي، خرجليکدن يانا کورلوقلاري وار و کربلايي محمدعلیدن بير آز پول ايسته‌ييبلر. بو سيفاريشلرين و کاغيذين جاوابيندا کربلايي محمدعلی بير دفعه کاغيذ گؤندريب و بير دفعه ده سيفاريش ائله‌ييب کي، بورالار شولوقدور و ايش-زاد او قدر يوخدور؛ بير آز صبر ائله‌سينلر، اينشاللاه، آرا ساکيتلشندن سونرا ائوه خرجليک گؤندرر.

     بو ويلايتين شولوق اولماغيني کربلايي محمدعلی دوز يازيردي، چونکي دوغرودان بورالار شولوق ايدي. آما اوراسيني يالاندان يازيردي کي، ايش-زاد او قدر يوخدور؛ گون اولمازدي کي، کربلايي محمدعلی فهله‌ليکدن دؤرد عابباسي، بير مانات قازانماسين و بونو دا دئمک اولماز کي، کربلايي محمدعلی اهل و-عياليني ايستميردي. چوخ سعي ائديردي کي پول گؤندرسين؛ آما گؤندره بيلميردي. نه قدر ايسته‌ييردي گؤندرسين، بيردن گؤروردو کي، جيبينده پول يوخدور. بير نئچه گون کئچيردي، اؤز-اؤزونه دئييردي کي: "اينشاللاه بو گون وطنه گئدن آدام تاپارام و هئچ اولماسا، ايکي مانات، ائوه گؤندررم". آما آخيردا گئنه گؤندره بيلميردي. اوندان اؤترو گؤندره بيلميردي کي، خرجي چوخ ايدي و خرجي ده اوندان اؤترو چوخ ايدي کي، آللاهين ايذني ايله، پئيغمبرين شرعيتي ايله کربلايي محمدعلی بورادا بير دول آرواد صيغه ائله‌ميشدي.

     همين آرواد کربلايي محمدعلی‌‌نين يولداشي بير فهله‌‌‌نين باجيسي ايدي. اوللر بو آرواد کربلايي محمدعلی‌‌نين پالتاريني يوياردي.

      بير دفعه کربلايي محمدعلیني يولداشي ائولرينه قوناق آپارميشدي. نه تؤور دوشدو کي، کربلايي محمدعلی آروادين قيچلاريني گؤروب خوشلادي و آخيردا دا کي، آلدي. قاباقجا کربلايي محمدعلی "آسلان کاروانساراسي"‌‌نين بير حوجره‌سينده قاليردي و دانيشميشدي تزه آروادينا آيدا بيرجه مانات خرجليک وئرسين. آما سونرا آروادي بير آز دا آرتيق خوشلاييب کؤچدو آروادين ائوينه. آروادين آدي پري‌نيسه ايدي.

 گونلرين بير گونو کربلايي محمدعلی قاچاراق ائوه گليب تزه آروادينا دئدي:

 "آي قيز، پري‌نيسه، موشتولوغومو وئر!"

پري‌نيسه تعجوبلو سوروشدو:

 "نه اولوب؟"

 کربلايي محمدعلی دوباره دئدي:

 "موشتولوغومو وئر!"

 پري‌نيسه گئنه سوروشدو:

"نه اولوب؟"

 کربلايي محمدعلی گئنه دئدي:

 "موشتولوغومو وئرمه‌سن، دئمه‌يه‌جگم."

 پري‌نيسه کربلايي محمدعلی‌یه ياخينلاشيب ياپيشدي اللريندن و گئنه سوروشدو:

"سن آللاه، دئ گؤروم نه اولوب؟"

کربلايي محمدعلی گئنه دئدي:

"واللاه، موشتولوغومو وئرمه‌دن، دئمه‌يه‌جگم."

"ياخشي، موشتولوغون بورج اولسون، دئ گؤروم نه اولوب؟"

کربلايي محمدعلی دئدي:

"بيزيم ايرانا حورّییّت وئريليب."

پري‌نيسه بير قدر دايانيب سوروشدو:

"نه وئريليب؟"

"آي قيز، حورّییّت ده!... ايندييه کيمي بونو دا بيلميرسن؟"

پري‌نيسه گئنه بير قدر دايانيب و بير آز تعجوبلو سوروشدو:

"حورّییّت ندي؟"

     کربلايي محمدعلی آروادين اللريني اؤزوندن کنار ائله‌يه-ائله‌يه باشيني سول طرفه چؤندردي و بير جور ناراضي اولان کيمي جاواب وئردي:

"آي رحمتليگين قيزي، ايندي آخي من سنه نه دئييم، نئجه سني باشا ساليم؟ ايندي دونيا-عالم بيلير کي، ايرانا حورّییّت وئريليب. ايندي کوچه‌ده اوشاقلار دا بيليرلر کي، ايرانا حورّییّت وئريليب. بو گون همشهريلرين هاميسيني قونسور (کونسول) چاغيرميشدي مسجيد، پادشاها دوعا ائله‌ييرديلر کي، ايرانا حورّییّت وئريب. من ده گئتميشديم مسجيده. او قدر آدام واردي کي، ايينه سالماغا يئر يوخ ايدي. کربلايي حسنقولو دا اورادا ايدي. همشهریلر او قدر سئوينيرديلر کي! دوغرودان دا ايندييه کيمي بيز يازيق همشهریلر چوخ قارا گون چکمه‌يک. فهله‌ليک ائله‌مکدن جانيميز چيخدي. آما گؤرورسن، اورسئتده هئچ فهله يوخدو، هاميسي يازيق همشهریدي. پري‌نيسه، آللاه قويسا، بوندان سونرا پولوموز چوخ اولار. ائله ها دئييردين کي، منه اوروس مخمريندن بير آرخاليق آل. ايندي، واللاه، بوندان سونرا آلارام! آخي اؤزون گؤروردون کي، پولوم گؤرموردو؛ آما، آللاه قويسا، بوندان سونرا پولوم چوخ اولار. کابلا ايمامعلي، کابلا نوروز، قاسيمعلی‌، اوروج، مشَدی بايرام او قدر سئوينديلر کي، آز قاليرديلار بؤرکلريني گؤيه آتالار. قونسور، دئييللر، صاباح همشهریلرين هاميسيني چاغيراجاق، حورّییّت پايليياجاق. آي جان، آي جان!... ساغ اولسون بيزيم پادشاهيميز، آي جان!..."

      بو سؤزلري دئيه-دئيه کربلايي محمدعلی چيتميق چاليب اويناييردي. پري‌نيسه سئوينجک گئنه گئديب ياپيشدي اري‌‌نين اللريندن.

     صاباح اولدو. آخشام واختي کربلايي محمدعلی گلدي ائوه و ايچري گيرن کيمي پري‌نيسه‌يه دئدي:

"پري نيسه، بالام، قونسور بيزه هئچ زاد پايلامادي، دئدي سيزين حورّییّت پايينيزي ايراندا اؤز وط‌‌نينيزده پايليياجاقلار."

بو سؤزلري ائشيدندن سونرا پري‌نيسه قاش-قاباغيني تؤکدو و بير آز دينمه‌ييب آخيردا ارينه دئدي:

"يالان دئييرسن".

کربلايي محمدعلی باشلادي آند ايچه-ايچه آرواديني اينانديرماغا:

"يالان دئييرمسه آتاما نهلت! قونسور بيزه هئچ زاد پايلامادي."

"يالان دئييرسن."

"واللاه، هئچ زاد پايلامادي."

"سؤز يوخ، پايلاماز. منيم باختيم هارادا ايدي کي، پايلاسين. بورادا پايلامادي کي، ايراندا وط‌‌نينيزده پايلاسين، يئتيشسين او کافتار آروادينا. منيم باختيم هارادا ايدي کي، بورادا پايلاسين."

بير قدر اؤز باختيندان شيکايت ائدندن سونرا پري‌نيسه آجيقلي ارينه دئدي:

 "باخ، کابلا محمدعلی، من اونو-بونو بيلمه‌نم، هه‌يه من سنه آروادام، گرک جا‌‌نين چيخسين، آرواديني ساخلاياسان. ايندي ايکي آيدير من سندن بير مخمر آرخاليق ايسته‌ييرم. آلميرسان کي، کاسيبام، پولوم يوخدو. ايندي ده باشلاميسان کي، منيم پاييمي قونسور وئرمه‌دي، وطنده وئره‌جکلر. من هئچ وعده دؤزه بيلمه‌نم کي، منيم قيسمتيمي او کافتار آروادين آليب يئسين. يا هئله بو گون گئت، کاغيذي يازدير کي، سنين پاييني يوللاسينلار بورا اؤزونه او کافتارا وئرمه‌سينلر؛ يا کي، من بيلميرم نئيله‌رم."

بو سؤزلرين جاوابيندا کربلايي محمدعلی دئدي:

"آي آرواد، سن آللاه بوش-بوش دانيشما. وطنده هر نه پايلاسالار، وئره‌جکلر آناما. آنام هئچ اولماز کي، منيم پاييمي اؤزومه گؤندرمه‌سين. واللاه، گؤنده‌رر، آنام مني چوخ ايسته‌يير. اورگيني سيخما، دور بير تيکه چؤرک گتير يئيک."

پري‌نيسه چؤرک گتيريب قويدو اري‌‌نين قاباغينا، آما اؤزو گئديب اوتوردو بوجاقدا. آخيردا کربلايي محمدعلی آند ايچدي کي، صاباح اولجاق گئديب وطنه کاغيذ يازديرار کي، اونون پاييني گؤندرسينلر بورادا اؤزونه يئتيشسين. پري‌نيسه بير آز ساکيت اولدو.

      صوبح تئزدن کربلايي محمدعلی چيخدي کوچه‌يه و بيلمه‌دي نه ائله‌سين. بير طرفدن پري‌نيسه‌دن چوخ قورخوردو و هئچ اؤزو ده بيلميردي کي، نه‌يه قورخوردو. بير طرفدن ده وطنده‌کي آروادي توکزباندان دا قورخوردو؛ قورخوردو کي، کاغيذ يازديريب گؤندرسه، وطنده توکزبان دويا کي، اري پاييني تزه آرواددان اؤترو ايسته‌يير. بورادا ائولنمگيني کربلايي محمدعلی برک گيزله‌ديردي. اوندان اؤترو کي، وطندن گلنده توکزبا‌‌نين قارداشلاري اونو قورخوتموشدولار کي، اگر غوربتده ائولنسه، گليب بورادا اونون باشيني يارارلار. توکزبان دا آند ايچميشدي کي، اگر کربلايي محمدعلی غوربتده ائولنسه، باشي‌آچيق، آياق يالين گليب تزه آروادي‌‌نين ساچلاريني يولار.

     بو ايشلري فيکير ائله‌يه-ائله‌يه کربلايي محمدعلی گليب يئتيشدي مسجيدين قاپيسينا. او وعده مشَدی موللا حسن تبريزلي اوستا جعفره کاغيذ يازيب تزه قورتارميشدي. اوستا جعفرين کاغيذي بو مضموندا ايدي:

 "اولاً ... سالام-دوعا ... و ثانيا.... آمين يا ربّ العالمین. ائي منيم ايستکلي آنام، نئچه مودتدير کي، گليب غوربتده ايشله‌ييرم، هئچ سني ياديمدان چيخارميرام. آما، آي آنا، واللاه مندن اينجيمه کي، سنه خرجليک گؤندرميرم. ها ايسته‌ييرم گؤندرم، آما واللاه، بيلميرسن بورالار نئجه باهاليقدير. گؤرورسن، اوللري من تک جانيما قاليرديم، او وعده خرجيم آز اولوردو، هردن بير سنه بير-ايکي مانات گؤندريرديم. آما، سؤز يوخ، آللاه اؤزو بويوروب کي، موسلمان بنده‌لرين تک قالماغي ياخشي دئييل و آللاهين بويورماغينا گؤره نئجه ده کي، مثلاّ، موللالار هميشه وعظ ائله‌ينده بيزه دئييبلر کي، موسلمانچيليقدا تک قالماق ياخشي دئييل، اودور کي، مثلاً، سندن ده عاييب اولماسين، آللاهين ايذني ايله و پئيغمبرين شرعيتي ايله بورادا سندن ده عاييب اولماسين بير آرواد صيغه ائله‌ميشم. گئنه نئجه اولسا آرواددير، خرجي-زادي اولاجاق. واللاه، قازانديغيم آنجاق ائويميزين خرجيني گؤرور، دخي او قدر قالمير کي، سنه ده گؤندرم و بير ده منيم عوضيمدن بيزيم اوغلا‌‌نين اوزوندن اؤپ و بير ده جمعي قوهوم-اقربايا دوعا يئتير".

     مشَدی موللا حسن همين کاغيذي تزه قورتارميشدي کي، کربلايي محمدعلی ياويقلاشيب سالام وئردي و اوزونو موللايا توتوب دئدي:

 "موللا عمي، منه ده بير کاغيذ ياز!"

 مشَدی موللا حسن، کربلايي محمدعلی‌یه دئدي:

 "باش اوسته،" – و اوستا جعفره دئدي کي: "گؤتور قلمي کاغيذا قول قوي."

اوستا جعفر موللايا جاواب وئردي کي:

 "قوي کاغيذ قوروسون، من گئديم پاکئت آليم گتيريم، سونرا قول قويارام."

اوستا جعفر دوروب گئتدي. کربلايي محمدعلی چؤمبلدي موللا‌‌نين قاباغينا و مشَدی موللا حسن، اوستا جعفر يازديغي کاغيذي قويدو گونون قاباغينا، کيتابين ايچيندن بير ورق چيرکلي پوچت کاغيذي چيخاردي و سونرا ساغ اليني کربلايي محمدعلی‌یه اوزاديب دئدي:

 "چيخار گؤروم، منه نه وئره‌جکسن؟"

     کربلايي محمدعلی ياواش-ياواش ساغ اليني اوزاتدي جيبينه و اوچ دنه تک قپيک قويدو موللا‌‌نين قاباغينا. مشَدی موللا حسن پوللاري گؤتوروب، اول توتدو گونون قاباغينا، سونرا سالدي جيبينه، سول ديزيني قالخيزدي يوخاري، کاغيذي سول الي‌‌نين ايچينده قويدو ديزي‌‌نين اوسته. قلمي باتيردي مورکبه و باشلادي يازماغا:

"اولاً ... سالام و دوعا ... و ثانيا.... آمين يا ربّ العالمین...."

 بونو يازاندان سونرا اوزونو توتدو کربلايي محمدعلی‌یه:

 "دئ گؤروم سؤزون ندي؟"

 کربلايي محمدعلی بير اؤسکوروب باشلادي:

 "موللا عمي، سنين يا‌‌نيندا قالسين، مثلاً...." – مشَدی موللا حسن ايسته‌دي يازسين، کربلايي محمدعلی تئز اليني اوزاديب ياپيشدي قلمدن:

"يوخ، يوخ، يازما. هله قولاق آس!"

مشَدی موللا حسن قلمي چکدي و باشلادي قولاق آسماغا. کربلايي محمدعلی دئدي:

"مثلاً: يازگيلن، آي آنا، دئييرلر ايرانا حورّییّت وئريبلر."

 مشَدی موللا حسن باشلادي يازماغا:

 "آي آنا، ايرانا حورّییّت وئريبلر".

 کربلايي محمدعلی دئدي:

 "ياز دونن قونسور بيزه خبر وئردي کي، بيزيم پاييميزي وطنده پايلاياجاقلار." – مشَدی موللا حسن بو سؤزلري ده يازدي.

کربلايي محمدعلی دئدي:

  "ياز ايندي، آي آنا، من، واللاه، هئچ زاد ايسته‌ميرم. آما عاييب اولماسين ... قوي گؤروم نئجه يازاق؟ موللا عمي، سندن ده عاييب اولماسين، بيزيم ائو آدامي، عاييب اولماسين...."

مشَدی موللا حسن ايسته‌دي يازا، گئنه کربلايي محمدعلی اليني آتدي قلمه و چيغيردي:

"يوخ، يوخ، نه قاييريرسان؟ سن ايمام، اونو يازما، يازما. بيلمزسن منيم سؤزلريمين هاميسيني يازارسان ها! يوخ، يوخ باشينا دؤنوم، آ موللا، مني خانه‌خراب ائله‌رسن...."

 مشَدی موللا حسن قلمي کاغيذدان چکيب، باشلادي قولاق آسماغا. کربلايي محمدعلی باشلادي:

 "ياز منيم پاييما هر نه دوشسه، گؤندر منيم اؤزومه...."

 مشَدی موللا حسن بو سؤزلري يازدي. کربلايي محمدعلی باشلادي:

 "هرچند من بيلميرم نه قدر دوشه‌جک. ائله توتاق کي، آز دا دوشسه گؤندر. چونکي دوغرودان، آ موللا، من هئچ بو سؤزلري آغزيما آليب دانيشمازديم، آما بو آروادلارين عؤهده‌سيندن مگر گلمک مي اولور؟..."

 مشَدی موللا حسن ايسته‌دي يازا. کربلايي محمدعلی تئز اليني اوزاديب ياپيشدي قلمدن و چيغيردي:

"يوخ، يوخ، سن آللاه، يازما. آرواد سؤزو يازما. بيردن بيلمزسن يازارسان، آرواد آلميشام.... ائله بيرجه اونو ياز کي، پاييمي گؤندرسينلر. وسسلام."

مشَدی موللا حسن بونو دا يازدي. کربلايي محمدعلی دئدي:

 "وسسلام. بير ده ياز منيم عوضيمدن بيزيم اوغلا‌‌نين اوزوندن اؤپ و عاييب اولماسين، ائو آدامي‌‌نين کئفي نئجه‌دي و هامي قوهوم-اقربايا دوعا گؤندريرم. وسسلام. دي ايندي بولاري دا ياز، وسسلام." – مشَدی موللا حسن بو سؤزلري ده يازدي. آخيردا کربلايي محمدعلی توقئع ائله‌دي کي، يازديغيني بير دفعه اوخوسون. موللا باشلادي يازديغيني اوخوماغا.

"اولاً سالام-دوعا ... و ثانيا ... يا ربّ العالمین.... آي آنا، دئييرلر ايرانا حورّییّت وئريبلر. دونن قونسور بيزه خبر وئردي کي، بيزيم پاييميزي وطنده پايلاياجاقلار. ايندي، آي آنا، منيم پاييما هر نه دوشسه، گؤندر و بير ده منيم عوضيمدن بيزيم اوغلا‌‌نين اوزوندن اؤپ و عاييب اولماسين، ائو آدامي‌‌نين کئفي نئجه‌دي و هامي قوهوم-اقربايا دوعا گؤندريرم. وسسلام".

 کاغيذي اوخويوب قورتاراندان سونرا مشَدی موللا حسن بو کاغيذي دا قويدو اوستا جعفرين کاغيذي‌‌نين يا‌‌نينا، گونون قاباغينا. بو حئينده اوستا جعفر الينده بير چيرکلي پاکئت گلدي، مشَدی موللا حسن اوستا جعفرين کاغيذيني و قلمي وئردي کي، قول قويسون. اوستا جعفرين گؤزو ساتاشدي کربلايي محمدعلی‌یه يازيلان کاغيذا و گليب هامان کاغيذا ديقتله باخيب دئدي کي:

"آي مشَدی موللا عمي، اؤز آراميزدي، آما بو کيشي‌‌نين کاغيذيني منيم کاغيذيمدان ياخشي يازميسان؟ باخ منيم کاغيذيمين خطي او قدر گؤزل دئييل، آما او کاغيذين خطينه باخ...."

بو سؤزلري دئيه-دئيه اوستا جعفر کربلايي محمدعلی‌‌نين کاغيذيني الينه گؤتوروب باشلادي ايکيسيني ده بير-بيري ايله توتوشدورماغا. کربلايي محمدعلی ده باشيني اوزاديب اول اؤز کاغيذينا باخدي، سونرا اوستا جعفرين کاغيذينا باخدي و بير سؤز دئمه‌دي. مشَدی موللا حسن بو کاغيذلاري الينه آليب، هر ايکيسينه عئينگي‌‌نين آلتيندان ديقتله باخا-باخا دئدي:

"په-په.... آفرين بئله خطه، بير-بيريندن گؤزلدي."

 بو سؤزلري دئيندن سونرا مشَدی موللا حسن کربلايي محمدعلی‌یه يازديغي کاغيذي سهواً وئردي اوستا جعفر، اوستا جعفره يازديغي کاغيذي قويدو گونون قاباغينا. اوستا جعفر بيلمه‌يه-بيلمه‌يه کربلايي محمدعلی‌‌نين کاغيذيني موللادان آلدي، قلمي گؤتوردو، کاغيذي قويدو سول ديزي‌‌نين اوسته و هيققانا-هيققانا، کهيلده‌يه-کهيلده‌يه اون دقيقه ‌‌نين مودتينده يامان-ياخشي آديني يازدي، سونرا يازديغي يئره بير چيمديک تورپاق تؤکوب پاکئتي قويدو قولتوغونا و آياغا دوروب، "خوداحافيظ" دئييب گئتدي.

      اوستا جعفر اوزاقلاشاندان سونرا مشَدی موللا حسن کربلايي محمدعلی‌یه ده دئدي کي، گئديب پاکئت آليب گتيرسين. کربلايي محمدعلی‌‌نين فيکري بو ايدي کي، کاغيذي پاکئته قويماميش آپارسين اول پري‌نيسه‌يه گؤسترسين، سونرا قويسون پاکئته. مشَدی موللا حسن اوستا جعفره يازديغي کاغيذي دؤرد قات بوکوب وئردي کربلايي محمدعلی‌یه و دئدي کي:

"سونرا نه واخت پاکئتيني گتيرسن، اوستونو يازارام. کربلايي محمدعلی کاغيذي گؤتوردو الينه و قلمي آليب هيققانا-هيققانا بير بئله جيزما-قارا چکدي: مممدعلد. گويا کي: محمدعلی. سونرا دؤرد قات بوکوب قويدو قولتوق جيبينه و دوردو گئتدي.

     کربلايي محمدعلی گلدي ائوينه، کاغيذي قولتوق جيبيندن چيخاريب اوزاتدي آروادينا و دئدي:

"باخ، پري‌نيسه، گئديب کاغيذ يازديرديم، گؤندره‌جگم آناما. يازميشام کي، منيم حورّییّت پاييمي گؤندرسينلر. هه‌يه اينانيرسان، هئچ؛ اينانميرسان، آل آپار کاغيذي هر کسه ايسته‌ييرسن اوخوت، گؤر بئله‌دي، يا يوخ."

پري‌نيسه کاغيذي آلدي الين، او طرفينه باخدي، بو طرفينه باخدي، سونرا بوکوب قويدو تاخچايا. آخشام واختي آرواد کاغيذي گؤتوروب قويدو قولتوغونا و گئتدي قارداشي کربلايي ريضا‌‌نين ائوينه. کاغيذي چيخارتدي وئردي قارداشينا و دئدي:

"داداش، سن آللاه بو کاغيذي آپار وئر بير آدام اوخوسون، گؤرک بورادا نه يازيليب؟"

کربلايي ريضا اول کاغيذين احوالاتيني باجيسيندان سوروشدو و بير قدر فيکيرلشيب دئدي:

"آي قيز، پري‌نيسه، سنين هئچ عاغلين يوخ ايميش."

 پري‌نيسه سوروشدو:

 "نييه، داداش؟"

 قارداشي جاواب وئردي:

"آي آخماق، بير فيکير ائله گؤر ايراننان دا بورا حورّییّت گلر؟"

 پري‌نيسه دئدي:

"آي داداش، سن نييه ائله سؤز دانيشيرسان؟ ايران نه اوزاق يئردي کي، گلمه‌سين؟ "عربلر" کندي اودور آ.... آرازين قيراغيندادي. نه بير اوزاق يولدو کي؟ بورادان اورا اوچ-دؤرد گونلوک يولدو."

 "ياخشي دئييرسن، پري‌نيسه "عربلر" چوخ اوزاق يئر دئييل. آما آخي ايراننان بورا حورّییّت گلر؟"

پري‌نيسه بير آز آجيقلي کيمي دئدي:

"آي داداش، سن نييه ائله سؤز دانيشيرسان؟ ايران نه اوزاق يئردي گلمييه؟ سن ائله منيم هر سؤزومو آخماق حساب ائله‌ييرسن. اوخوتمورسان، وئر منه کاغيذي، من اؤزوم آپاريب اوخودارام."

کربلايي ريضا کاغيذي وئرمه‌دي و گوله-گوله دئدي:

"ياخشي، پري‌نيسه، من کاغيذي صاباح آپاريب اوخودارام. قوي کربلايي کاغيذي گؤندرسين، آما واللاه گئنه آخيردا من دئين اولاجاق؛ چونکي، آخي کيم ائشيديبدي کي، او تايدان بورا حورّییّت گلسين. او تايدان بو اوزه حنا گلر، سبزه، بادام ايچي گلر، توتون، چاي، تيريک ... بئله زادلار گلر؛ يوخسا، واللاه، من عؤمرومده بير دفعه ده ائشيتمه‌ميشم کي، حورّییّت گله. هئچ بو طرفلرده حورّییّت آليش-وئريش ائلييه‌ني ده من ائشيتمه‌ميشم."

     پري‌نيسه بير آز فيکير ائله‌يندن سونرا گئنه قارداشيندان توقئع ائله‌دي کي، کاغيذي آپاريب بير آداما اوخوتسون. قارداشي سؤز وئردي کي، کاغيذي صاباح اوخودار. صاباح اولدو و کربلايي ريضا کاغيذي آپاردي اول موللا اوروجعلي‌‌نين يا‌‌نينا. موللا اوروجعلي ايکي ايلدي بورادا بير مکتب آچيب و باشينا بئش-اون اوشاق ييغيب اوخودور. موللا اوروجعلي کاغيذي آلدي و ديقتله باخاندان سونرا دئدي کي:

"بو، کاغيذ ترسسول (عرب اليفباسي ايله خط نؤوودور – رئد) خطي ايله يازيليب. چوخ قاريشيق يازيليب. من بو خطه آشينا دئييلم. آپار ائله بير آداما اوخوت کي، بو خطه آشينا اولسون.

      کربلايي ريضا کاغيذي آلدي، آپاردي روس-موسلمان مکتبي‌‌نين موعليمي ميرزه حسنه نيشان وئردي و توققه ائله‌دي اوخوسون. ميرزه حسن همين مکتبده موسلمان درسي‌‌نين موعليميدير و اؤزو ده "سئمينارييا" دئييلن موعليمخانادا تحصيل ائله‌ييب. ميرزه حسن کاغيذا ديقتله باخيب دئدي کي:

 "بو کاغيذي يازا‌‌نين اللري چولاق اولسون! ائله نارين و ريزه يازيب کي، اوخوماق مومکون دئييل."

      کربلايي ريضا کاغيذي ميرزه حسندن آلدي و بيلمه‌دي داها کيمين يا‌‌نينا گئتسين و کيمه اوخوتسون. بيردن کربلايي ريضا‌‌نين يادينا دوشدو کي، عطّار مشَدی حوسئين گرک چوخ درس اوخوموش آدام اولا؛ چونکي چوخ مجليسلرده مشَدی حوسئينين شرعيتدن، حقيقتدن، خيلقتدن و هيدايتدن بحث ائتمگيني کربلايي ريضا بير نئچه دفعه ائشيتميشدي. هميشه مشَدی حوسئین دانيشاندا کربلايي ريضا اؤز-اؤزونه دئييردي کي:

"يقين مشَدی حوسئین عاليم آدامدير".

      کربلايي ريضا مشَدی حوسئینين دوکا‌‌نينا يئتيشيب، گؤردو کي، مشَدی ترزي‌‌نين بير چاناغينا بير پارچا نابات قويوب چکير و موشترييه بو سؤزلري دئيير:

"آللاه اؤلنلرينه رحمت ائله‌سين، رحمتليک بابام هميشه مني قوجاغينا آلاندا آتاما دئيرمي، باخ، اوغلوم، کربلايي ايسماييل، بو اوشاقدان موغايات اول، بونون گؤزلريندن عئلم ياغير. بو اوشاق اول-آخير عاليم اولاجاق. ايندي من باخيرام کي، حقيقت ده رحمتليک بابام بيليرمي کي، من آخيردا نه اولاجاغام. آما، سؤز يوخ کي، عئلم ائله بير شئي دئييل کي، اؤز-اؤزونه گلسين گيرسين آدامين باشينا. عئلمي تحصيل ائله‌مک لازيمدير، سوموک سينديرماق لازيمدير؛ يوخسا عئلم بير ائله شئي دئييل کي، اؤز-اؤزونه گليب گيرسين آدامين باشينا. عئلمي تحصيل ائله‌یينجه اينسا‌‌نين آنادان امديگي سود آدامين بورنونون دليکلريندن گليب تؤکولور. هئچ بيلميرسن باشيما نه ايشلر گليب، آياقلاريما نه قدر چوبوقلار دييب، نه قدر کؤتوکلر يئميشم. آخيري کي، گؤزومون نورو تؤکولوب، بير تؤور عاليملر جرگه‌سينه داخيل اولموشام. يوخسا، قادان آليم، بو ايشلر ظارافات دئييل و بير ده اينساندا قابيليت ده گرک اولسون، ذکاوت ده گرک اولسون. هامي اوخويان عاليم اولماز".

     کربلايي ريضا يئتيشيب کاغيذي توتدو مشَدی حوسئینين قاباغينا و دئدي:

"مشَدی عمي، آللاه آتانا رحمت ائله‌سين، بير باخ گؤرک بو کاغيذدا نه يازيليب؟"

     مشَدی حوسئین موشترييه ناباتي وئرندن سونرا کربلايي ريضادان کاغيذي آلدي و باشلادي ديقتله باخماغا. بير آزدان سونرا دئدي:

"بو کاغيذي کيم يازيب؟"

 کربلايي ريضا جاواب وئردي کي:

 "بيلميرم کيم يازيب. گرک کي، مسجيد قاباغيندا کاغيذ يازان موللا يازميش اولا."

مشَدی حوسئین باشلادي کاغيذي اوخوماغا:

"اولا: عمده‌ي-مطلب سلامتي-وجودي شماست. و ثانياً، اگر احوالاتي اين جانب را خواسته باشيد، الحمدلله صحيح و سلامت هستيم و نيگراني نداريم سواي-دوري-از شما. خداوندي-عالم سببي سازد و وسيله‌ي-خير انگيزد کي، ديداري-شريفي-شمارا بخيرو-خوبي ديدار نماييم. آمين، يا ربّ العالمین! ... و بعد....". (ترجومه‌سي: "اولا عومده مطلب سيزين قييمتلي ووجودونوزون سلامتليگيدير. سونراکي، اگر بو طرفلرين احواليني بيلمک ايسته‌سنيز، الحمدالله، ساغ و سالامات واريق و سيزدن آيري اولماغيميزدان ساوايي نيگارانچيليغيميز يوخدور. خوداوندي-عالم ائله بير سبب ياراتسين، ائله بير خئييري گؤرسون کي، سيزين خوش اوزونوزو ياخشيليق و گؤزلليکله گؤرک. آمين، يا رب العالمین- ... و ايلاخير".

مشَدی حوسئین کاغيذي بورايا کيمي اوخويوب بورادا داياندي و گئنه کاغيذا ديقتله باخيب چتينليکله بو سؤزلري اوخودو:

"غوربت ويلايت".

سونرا گئنه دوروخدو و کاغيذي ايشيغا توتوب باشلادي او طرف-بو طرفه چؤندرمگه و گئنه ديقتله باخيب هيققانا-هيققانا بو سؤزلري اوخودو:

"چونکي"....

 بير-ايکي دفعه ده مشَدی حوسئین "چونکي" ،"چونکي" دئييب داياندي؛ کاغيذي قويدو ترزي‌‌نين چاناغينا و اوزونو توتدو کربلايي ريضايا:

"بالام، بو کاغيذي يازاني من تانيييرام. بونو يازان مشَدی موللا حسندير. ظاليم اوغلو ظاليم، يازديغي کاغيذي هئچ کس اوخويا بيلمز؛ چونکي مشَدی موللا حسن دوغرودان درين موللادي. من دئييرم تبريزده ده بئله اوخوموش آدام آز تاپيلار و مشَدی موللا حسن يازديغي کاغيذي آز-آز آدام اوخويا بيلر. ماشاللاه کاغيذ يازانا! آند اولسون آللاها، کيشييه دئيه‌سن وئرگي وئريليب. بير خطه باخ، خطه باخ!"

بو سؤزلري دئيه-دئيه مشَدی حوسئین گئنه کاغيذي گؤتوردو الينه و باشلادي تاماشا ائلمه‌يه. کربلايي ريضا آلدي کاغيذي و قويدو جيبينه و ايسته‌دي قاييديب گلسين ائوه. مسجيدين يا‌‌نيندان کئچنده کربلايي ريضا‌‌نين فيکرينه گلدي کي، کاغيذي يازان هامان عئينکلي موللادير کي، مسجيدين قاپيسيندا سکي‌‌نين اوستونده اوتوروب، بير کندلييه کاغيذ يازيردي. کربلايي ريضا مشَدی موللا حس‌‌نين يا‌‌نينا گليب دئدي:

"سلامون-علئيکوم، موللا دايي! موللا دايي، سن آللاه بير منه دئ گؤروم دونن کربلايي محمدعلی‌یه سنمي کاغيذ يازميسان؟"

مشَدی موللا حسن عئينگي‌‌نين آلتيندان کربلايي ريضايا ديقت ائديب جاواب وئردي:

"هانسي کربلايي محمدعلی‌یه؟"

کربلايي ريضا دئدي:

"هامان آداما کي، يازيب اونون حورّییّت پاييني اؤزونه گؤندرسينلر."

 مشَدی موللا حسن جاواب وئردي:

"بلي، بلي، من يازميشام. دونن يازديم. ياخشي يازميشام، آرخايين اول، يقين گؤندررلر؛ چونکي ياخشي يازميشام. دئيه‌سن سن اؤزون گليب دونن يازديردين؟"

"خئير، من دئييلم، منيم يئزنمدي."

 "بلي، بلي، اينشاللاه گؤندررلر. آرخايين اول!"

"آللاه آتانا رحمت ائله‌سين، خوداحافيظ!"

      کربلايي ريضا بير آز راحات اولوب گلدي ائوه و کاغيذي پري‌نيسه‌يه وئريب آند ايچدي کي، کاغيذ يازان موللادان احوالاتي بيليبدير و کربلايي محمدعلی کاغيذي نئجه کي دئيير، ائله ده يازديريبدير. آخشام پري‌نيسه کاغيذي وئردي کربلايي محمدعلی‌یه کي، گؤندرسين وطنه. کربلايي محمدعلی کاغيذي گؤتوردو و گئتدي ماکولو حاجي علي آدلي تاجيرين دوکا‌‌نينا و کاغيذي حاجي علي‌يه وئريب توقئع ائله‌دي کي، ماکويا گئدن اولسا، کاغيذي وئرسين آپارسينلار شاهتاختيندا وئرسينلر چايچي مشَدی ايسگندره کي، مشَدی ايسگندر گؤندرسين "عربلره" ،اونون آناسينا. آرادان بير آي کئچدي. گونده بير دفعه کربلايي محمدعلی آخشاملار ايشدن ائوه گلنده پري‌نيسه سوروشوردو:

 "آ کيشي، کاغيذدان بير خبر وارمي؟"

 کربلايي محمدعلی جاواب وئرردي کي:

 "بير خبر يوخدو."

      اول واختلار کربلايي محمدعلی بئله جاواب وئرنده آروادي دئيردي:

 "يالان دئييرسن" – و کربلايي محمدعلی آند ايچردي کي:

 "اون ايکي ايمام حاقي يالان دئميرم."

 آرواد گئنه دئيردي کي:

 "يالان دئييرسن" - و کربلايي محمدعلی جاواب وئرردي:

 "هه‌يه يالان دئييرم، آتاما نهلت!"

 آرواد دئيردي:

 "بلکه هئچ کاغيذي گؤندرمه‌ميسن؟" – و کربلايي محمدعلی جاواب وئرردي کي:

"قوي قارداشين کربلايي ريضا گئتسين ماکولو حاجي عليدن سوروشون گؤرسون، گؤندرميشم يا گؤندرمه‌ميشم."

آخير واختلاردا دا کربلايي محمدعلی دئينده "کاغيذدان بير خبر يوخدو" ،پري‌نيسه باشلاردي اري ايله داوا-معرکه ائله‌مگه کي، "يقين کاغيذدان خبر وار، آما سن مندن گيزله‌ييرسن".

     دخي بورادا آند ايچمکدن باشقا کربلايي محمدعلی‌‌نين اؤزگه بير چاره‌سي اولمازدي. بير گون صوبح تئزدن پري‌نيسه يوخودان آييليب، باشلادي کربلايي محمدعلیني تپيکله‌ييب اوياتماغا. کربلايي محمدعلی اوتوردو و باشلادي گؤزلريني اوووشدورماغا.

 آرواد ارينه دئدي:

"کربلايي محمدعلی، ايندي بو گون کاغيذدان ياخشي خبر چيخسا منه نه وئررسن؟"

کربلايي محمدعلی دئدي کي:

"هر نه دئسن، وئره‌رم."

پري‌نيسه باشلادي کي:

 "بو گون ياخشي خبر گله‌جک."

 اري سوروشدو کي:

 "نه بيليرسن؟"

آرواد جاواب وئردي کي:

 "يوخو گؤرموشم."

 کربلايي محمدعلی گئنه سورودو کي:

 "نه يوخو گؤرموسن؟"

 پري‌نيسه جاواب وئردي:

"نه ايشين وار نه يوخو گؤرموشم؟ آما من بيليرم کي، بو گون ياخشي خبر گله‌جک."

گئنه کربلايي محمدعلی باشلادي يالوارماغا کي:

"سن آللاه، دئ گؤروم، نه يوخو گؤرموسن؟"

 پري‌نيسه جاواب وئردي کي:

 "يوخومو دئمه‌نم. دئسم، چين اولماز."

      کربلايي محمدعلی پالتاريني گئييب، دوردو گئتدي ايشه و گونورتادان ايکي ساعات کئچميش قاييديب گلدي ائوينه.

پري‌نيسه سوروشدو:

"نه وار، نه يوخ؟"

 اري جاواب وئردي کي:

 "بير شئي يوخدو."

      پري‌نيسه گتيردي اري‌‌نين قاباغينا پئندير-چؤرک قويدو و اؤزو ده اوتوردو اري‌‌نين يا‌‌نيندا.

     کربلايي محمدعلی چؤرکدن بير تيکه آغزينا قويوب باشلادي:

"آي قيز، به سنين يوخون نئجه اولدو؟ به دئييردين: بو گون خبر چيخاجاق؟"

 پري‌نيسه بئله جاواب وئردي:

"کربلايي محمدعلی، من گئنه سنه دئييرم کي، ياخشي خبر گله‌جک. اوننان اؤترو کي، من يوخودا هميشه قارپيز گؤرنده شاد اولورام. کئچن هفته سارا باجيم دا يوخودا قارپيز گؤردو، اري مشَدی حاقوئردي گليب موللايا سارا باجيمين يوخوسونو ناغيل ائله‌ميشدي. موللا دئميشدي کي، قارپيز شادليقدي. من ده هميشه يوخودا قارپيز گؤرنده سئوينيرم. خئيير اولسون، يوخودا گؤردوم کي، رحمتليک شرباني عمي‌دوستوم مينيب بير ائششي، بيزه قوناق گليب. ايندي گلمه‌سين. رحمتليک مني چوخ ايستردي. هه ... ائششگين اوسته يئکه-يئکه چوواللار چاتيلميشدي؛ ائله يئکه چوواللار ايدي کي، نه بيليم بو دام بويدا...."

کربلايي محمدعلی قاه-قاه چکيب دئدي:

"آي قيز، آي قيز، دام يئکه‌ليکده ده چووال اولار؟ قاه-قاه-قاه...."

پري‌نيسه باشلادي آند ايچمگه:

 "يالان دئيه‌‌‌نين آتاسينا نهلت! واللاه، يالان دئميرم. ائله بو دام يئکه‌ليکده ايديلر. هه ... من چيخديم رحمتليگين قاباغينا و دئديم، - ايندي چيخماييم و ايندي دئمگيم، - دئديم: آي عمي‌دوستو، سن حضرت عابباس، بو نه خجالتليکدي منه وئريرسن؟ رحمتليک گليب مني قوجاقلادي.- ايندي قوجاقلاماسين.- او اوزومدن اؤپدو، بو اوزومدن اؤپدو و قارپيزلارين بير يئکه‌سيني گتيريب وئردي منه. آللاه رحمت ائله‌سين، تورپاغي-ساني ياشاسين، مني چوخ ايستردي؛ ايندي ايستمه‌سين."

     پري‌نيسه بو سؤزلري دئمکده ايدي، کربلايي محمدعلی‌‌نين قولاغينا "هوققو ... هوققو ..." سسي گلدي. ار-آرواد اوزلريني حَيَطه طرف چؤندريب گؤردولر کي، حَيَطه بير اولاغ گيردي، اولاغين اوستونده بير آرواد و يا‌‌نيندا بير کيشي.

     پري‌نيسه و کربلايي محمدعلی اول بيلمه‌ديلر کي، بو گلنلر کيمديرلر؛ حتّي کربلايي محمدعلی ظارافاتلا دئدي کي:

"آي قيز، يوخون چين اولدو. بودور شرباني اميدوستون سنه قارپيز گتيرير."

     پري‌نيسه گئنه ديقتله حَيَطه گيرنلره باخيب، دوردو آياغا. کربلايي محمدعلی ده بير قدر ديقت ائله‌ييب بيردن "واي!" -دئييب قاچدي ائوين بوجاغينا و ايسته‌دي گيزلنسين. پري‌نيسه هؤولناک قاچدي اري‌‌نين يا‌‌نينا و بيلمه‌دي نه ائله‌سين. کربلايي محمدعلی قاچدي آکوشکايا طرفه و ايسته‌دي آکوشکاني سينديريب اؤزونو سالسين ائشيگه. سونرا گئنه حَيَطه باخيب، قاييتدي قاپييا طرف و گؤز-گؤزه وئريب اؤزونو سالدي حَيَطه و باشلادي قاچماغا. اولاغ اوسته گلن آرواد هر الينه بير داش آليب، باشلادي کربلايي محمدعلیني قوولايا-قوولايا سؤيمگه:

 "کؤپک اوغلو، آرواد آلماغين بس دئييل، هله گؤتوروب منه کاغيذ يازيب آجيق دا وئريرسن؟!"

      آروادين يا‌‌نينداکي کيشي ده کربلايي محمدعلی‌‌نين اوستونه هوجوم ائله‌دي. آرواد الينده‌کي داشين بيريني آتدي کربلايي محمدعلی‌یه. داش گئديب ديدي تويوقلارين بيرينه. کيشي الينده‌کي آغاجي توللادي کربلايي محمدعلی‌یه. آغاج گئديب دگدي ديوارا.

      کربلايي محمدعلی حَيَطين آلچاق ديواريندان آشيب دوشدو او بيري حَيَطه و قاچدي. پري‌نيسه ائوين ايچينده باشلادي "هاوار" ،"هاوار" دئييب باغيرماغا. حَيَطده آرواد و کيشي کربلايي محمدعلیني او جور سؤيوردولر، نئجه کي، کوچه‌ده اون يئددي-اون سککيز ياشيندا موسلمان اوشاقلاري آشيق اويناياندا بير-بيري ايله سؤيوشورلر.

      کربلايي محمدعلیني قوولايان آرواد اونون "عربلر"دکي آروادي ايدي؛ همين کيشي ده آروادين قارداشي ايدي.

 دخي بيلميرم معرکه ‌‌نين آخيري هارا چاتدي.

  23 نويابر، 1906، تيفليس.

 

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۵/۰۹/۱۴ |