Köruğlı – tutas türkiniñ bel balası

Axmet Alyaz

    Jwırda Türkïyanıñ Bolw qalasında «Köruğlı» dastanın äspettegen xalıqaralıq festïval’ ötti. Oğan bükil türkitektes elderdiñ ökilderi qatıstı. Osı orayda belgili jwrnalïst, zerttewşi Axmet Alyazdıñ tutas türkige ortaq «Köruğlı» tarïxï keyipkeri twralı zerttewin jarïyalağandı jön kördik.

Fol’klorda köp kezdesetin motïvterdiñ biri ¬ tañğajayıp jağdayda dünïege kelgen keyipkerge esim berw. Alayda keyipkerge at qoyu jeke motïv retinde fol’klortanwda arnayı zerttelmey keledi.

Onıñ sebebi, bizdiñşe, bolaşaq batırdıñ ğajayıp jağdayda ömirge kelwine baylanıstı bolsa kerek. Zerttewşilerdiñ köpşiligi keyipkerdiñ qanday esimge ïe bolğanın ğana aytıp, sonañ soñ onıñ qanday jağdayda dünïege kelgenine toqtaladı. Ärïne, qaharmannıñ ğajayıp twwı men erekşe esimge ïe bolwı – bir-birimen tığız baylanıstı motïvter. Batırdıñ dünïege kelwiniñ özi ädettegiden özgeşe bolwı onıñ ayrıqşa adam bolatının körsetedi, endeşe, oğan bölekşe esim berilwge tïis. Mine, xalıqtıñ tüsinigi osı. Al fol’klorda bul tüsinik fol’klor épïkasına säykes bayandaladı. Munday jağday, yakï qaharmannıñ erekşe twwı men soğan säykes atqa ïe bolwı fol’klordıñ barlıq épïkalıq türlerinde kezdesedi.

      Belgili fol’klortanwşı Şäkir Ibıraev: «Qaharmanğa at qoyu ejelgi salt boyınşa ülken oqïğamen baylanıstı. Köne épostarda keyipker öse kele alğaşqı erlik jasağannan keyin ğana oğan rwdıñ aqsaqaldarı at qoyğan. Bul salt «Qorqıt ata kitabında» da tolıq saqtalğan (Mäselen, maydanda buqamen jekpe-jekke şığıp, onı jeñgeni üşin jas batırdı Buqaş xan dep ataydı). Qazaq jırlarında batırdıñ jelep-jebewşileri jïnalğan topqa aq saqaldı şal beynesinde kelip, at qoyu saqtalğan. Alayda bul oqïğa bolaşaq batırdıñ alğaşqı erligimen baylanıstı emes, onıñ dünïege kelgen näreste şağında-aq at qoyıladı», – dep jazğan.

     Köruğlınıñ esimine qatıstı qazaq jäne türik nusqaların saralay kele aytpağımız, «kör» sözi türik tilinde «zağïp», «soqır» mağınasın berse, qazaq tilinde türik tilindegidey zağïp mağınasımen birge, «mazar» degendi de beredi. Teginde qazaq nusqalarında Köruğlını mazarda twğan turpatında qoldanadı.  Yağnï türik tilinde Köruğlı äkesi «kör» mağınasın berse, qazaq tilinde Köruğlı «mazardıñ balası» mağınasın beredi. Bul mäselege Köruğlınıñ bul esimdi qalay alğandığın taldağanımızda keñirek toqtalıp ötemiz.

      Al, «Köruğlı» jırında bastı keyipkerge Köruğlı esiminiñ berilwi épïzodı türlişe qubıladı. Türik nusqalarınıñ köpşiliginde bïlewişiniñ Köruğlınıñ äkesiniñ közin oyıp alwına baylanıstı, onıñ ulına soqır, zağïptıñ balası, yağnï kördiñ ulı degen mağınadağı «Köruğlı» esiminiñ qoyılğanı aytıladı. Qazaq nusqalarında Köruğlınıñ şeşesiniñ körinde dünïege kelgendikten, onıñ körde twılğan bala mağınasın beretin «Köruğlı» esimin alğandığı jırlanadı. Degenmen, türik jäne qazaq nusqalarınıñ ärqaysısında keyipkerge Köruğlı esiminiñ berilwiniñ özindik erekşeligi bar. Sonday-aq fol’klortanwşılar keyipkerge bul atawdıñ berilwi xaqında ärtürli qïsındı közqarastar bildirgen.

      Belgili ğalım Şäkir Ibırev «Qorqıt jäne şamanïzm» attı zerttewinde kör sözi twralı bılay deydi: «Bayırğı türikterde kör (gör) sözi kisi esimimen baylanıstı qoldanılğandığı belgili: Görxan, Körtegin, Köroğlı t.b. Bul sözdiñ mağınası: 1. köri, körw, qaraw (osıdan kün körw, qïındıq körw t.b.), 2. Mola, adam ölgende jatatın orın. «Köruğlı» attı türki xalıqtarınıñ épïkalıq dastandarında bas keyipker şeşesi ölip körde twadı, al kelesi bir nusqalarda äkesin patşa kör (soqır) qılıp qoyğannan keyin ömirge kelgen.

      Al Körtegin twralı añızğa jüginer bolsaq, ol bılay: «ögey şeşesi Körteginge ğaşıq bolıp, biraq onı degenine köndire almağandıqtan, äkesi Bwğra xanğa ayarlıqpen jamandap, eki közin oydırtıp tastaydı...»

     «Balasağın şaharına kelip bïlik jürgizgen bir adamdı Görxan dep atağan. «Gördiñ» mağınası qıtay tilinde «Ulı patşa» degen söz», – dep jazadı Äbilğazı.

     Demek, kör (gör) sözi közdiñ körwimen de, körmen (molamen) de baylanıs¬tı, ulılıqtı, küştilikti bildiretin mağınasımen de kisi atına tirkele beretini anıq boldı.

     Al fol’klortanwşı Baqıtjan Äzibaeva kör sözi twralı öz tujırımında mınaday pikir bildiredi: «Balanıñ körde twwı» motïvi – keñ tarağan motïvterdiñ biri. Ol köne grek mïfologïyasınan, parsılardıñ eki ğaşıq – Şerïzat pen Gülşat twralı xïkayasınan belgili. Sol xïkayanıñ izimen jırlanğan qazaqtıñ «Qarqabat», «Şerïzat-Gülşat» dastandarında da bolaşaq keyipker Şerïzat osı ispettes jağdayda dünïege keledi. Onıñ äkesi kenetten sırqattanıp dünïe saladı. Al duşpandarı qaytıs bolğan patşanıñ zañdı muragerin joyu üşin eki qabat patşayımnıñ közin qurtwdı uyğaradı. Bala öli anadan twadı. Onı arıstan asıraydı, sondıqtan onıñ atı – Şerï¬zat (şer \p\- arıstan, jolbarıs). Ol arıstanday batır bolıp ösedi. Yağnï Şerïzattıñ öli anadan twılw tarïxın bayandaytın äñgimede erterekte, ana erki däwirinde payda bolğan totemdik kwl’tterdiñ qaldıqtarı men odan köp keyin feodolïzm zamanında qalıptasqan «erekşe jağdayda tww» motïviniñ eñ qayğılı körinisi aralasıp, sabaqtasıp ketken.

      Qazaq éposında bul sïyaqtı syujetter joqtıñ qası. Onıñ esesine, bizde «Şalxan xan» attı ertegi bar. Bul ertegide jalğız qızın küñniñ balasına bergisi kelmegen xan köripkeldiñ aytqanına nanıp, bala dünïege kelmewi üşin eki qabat äyeldi öltirwge bel bwadı, biraq küyewinen qutıla almaydı. Osı motïvtiñ bayırğı türikterdegi körinisi twralı Äwelbek Qoñıratbaev: «Söytip, körden şığw – bükil türki, Altay taypalarına tän añız, biraq onı töteley tüsinwge bola bermeytin sïyaqtı», – dep jazadı.

     Al keyipker esimine keler bolsaq, ol épostıñ batıs nusqalarında äkesiniñ eki közi oyılıp köri, yağnï soqır bolwına baylanıstı körsoqır balası, yağnï Köruğlı dep atalğanı aytıladı (ol nusqalarda balanıñ körde twılğanı twralı eşteñe aytılmaydı). Al qazaq jäne basqa da ortaazïyalıq mätinderde keyipker esiminiñ étïmologïyası onıñ körde twğanımen tüsindiriledi, sonımen qatar bul nusqalarda da balanıñ äkesi közinen ayırılğan körsoqır jan boladı.

      Atap aytatın jayt – «köri» – parsı sözi. Fol’klortanwda Äwelbek Qoñıratbaev kör termïnine qatıstı mınaday tıñ pikir aytqan-tın: «Kör» degen sözdiñ mağınası mola emes, oğız-oks, uğır, gor, uğış, xoyxar (uyğır) deytin oğız taypalarınıñ étnonïmdik atınan şığadı. Bükil Azïya, Kavkazğa ortaq jırlar sol oğız zamanında twıp, türlişe atawda körinedi. «Kör» – (oğır) degen söz bolsa (Gorxan), uğıl – türikşe batır degen söz. Bul retten Bozuğlan, Köruğlı, Alpamıs, Manas, Manaş, Qubaxanbay, Quba qıpşaq (Gobï eli), Qubağlan, Qazan, Qosay, Kökşe, Qozı, Bämiş, xunn-xar degen sözderdiñ tübiri bir. «Oks, oğız» atawları saq-xun däwirinen soñ twğan (b.é.d II, b.é VII ğ) söz, bükil Altay türikteriniñ ortaq atı bolğan edi. Sondıqtan, biz «Köruğlı» degen sözdiñ étnonïmdik negizi «oğız batırı», «ulı batır» degen mağınanı beredi dep oylaymız. Munı jırdağı köşpeli ömir swreti, nanımdar, äsirese, geografïyalıq atawlar men onomastïka däleldeydi». Degenmen, Äwelbek Qoñıratbaevtıñ bul pikiri äli de zerttewdi qajet etedi. Öytkeni oğız tili men qıpşaq tili emes, arab, parsı, qıtay, moñğol tilderiniñ materïaldarı men zañdılıqtarı negizge alınwı kerek.

     Raxmet Mäzqojaev nusqasında körde twğan balanı alaqanına salıp ayalağan şiltender onıñ atın Köruğlı dep qoyadı. Jalpı, jırda keyipkerdiñ körde twılğanı erekşe nazarğa alınadı. Pirlerdiñ Aqanayğa bergen ayanındağı: «Kör işinde twasıñ, Işiñdegi balanı», sonday-aq, «Salamat kör işinde twdı bala, «Kör işinde bir arıstan twıptı» degen jır joldarı balanıñ körde twğanın ayğaqtasa kerek-ti. Balağa körde ömirge kelgeni üşin Köruğlı esiminiñ berilgenin Küläyimniñ tüsine şiltender ayan berip: «Balanıñ atın biz qoydıq, Körden şıqqan Köruğlı» degen sözderinen anıq körwge boladı.

Mäşhür Jüsip Köpeev nusqasında keyipkerge Köruğlı esimin şiltender bermeydi. Şiltenderdiñ keyipkerdiñ anası Altınşaşqa körde jatıp bala twasıñ dep ayan bergeni de aytılmaydı. Biraq Altınşaştıñ xal üstinde jatıp, bawırı Bozuğlanğa «Körgenim ötirik bolmasa, Erteñgi kün ötermin. Xaq buyrığı osılay» – dep aytqan aqtıq sözinen oğan aldın ala tılsım küştiñ körde jatıp ul twatının xabarlağanın añğaramız.

      Rwxanï küşterdiñ keyipkerlerge at qoyuı qazaqtıñ köne épostarında jïi uşıraydı. Mısalı, «Muñlıq-Zarlıq» jırında Şanşar xannıñ äyeli Qanşayımnan twğan ulğa Zarlıq, qızğa Muñlıq dep at qoyadı.

      Köruğlınıñ körden şığıp Qudayğa qılğan zarında: «Artımda qalıp atağım, Dünïeni kezip jurt alsam, Köruğlı sultan atansam» – degen jır joldarı kezigedi. Älbette, bul jerde bala öz-özine at qoyğan degen tüsinik şıqpaydı. Jırşı bul şwmaqta keyipkerge zar aytqızıp, Köruğlınıñ arman-muratın körsetip, älqïssadan-aq tıñdawşı jurtqa jırdıñ konteksin uğındırğısı kelgen sïyaqtı. Nağaşı ağası Bozuğlan jïenimen tabısqannan soñ «Körde twıp, körde ösken, Sen bolmasañ, qarağım, Köruğlıday jïenim» – dep atawınan keyipkerdiñ körden şıqqannan keyin osı esimdi ïelengenin köremiz. Jalpı, M.J.Köpeev nusqasında keyipkerdiñ Köruğlı esimin qalay ïelengeni naqtı aytılmaydı. Jırlawşı keyipker körde twğandıqtan, onı Köruğlı atandırğanın ğana añğaramız.

      Äbdilda Jürgenbaev nusqası Raxmet Mäzqojaev nusqasımen jeliles. Jür¬¬gen¬bae¬¬v Köruğlınıñ äkesi Rawşan¬bek pen nağaşısı Käjdembek zulımdıq körsetwşi Şaadat patşadan qaşıp, türkimen-tekejäwmit eline ketkennen soñ, Rawşanbektiñ artında jükti küyinde añırap qalğan jarı Aqanay tüs körip, tüsinde şiltender kelip ayan beredi. Biraq Jürgenbaev nusqasında keyipkerdiñ kör işindegi ömiri twralı syujet joqtıñ qası. Aqanay tüsin şeşesi Küläyim men Babalığa aytqandıqtan, keyipker körden şıqqannan keyin onı osı esimmen atay bastağanın bayqaymız. Nağaşı äjesi Küläyimniñ jïenimen qawışqanda «Men aynaldım forımıñnan, Köruğlı, Kökesinen awmay qaptı mïyağı» deydi. Osıdan da añğarwğa boladı.

      Erkeğalï Esenjolov nusqasındağı keyipkerge Köruğlı esiminiñ berilwi motïvi Köpeevtiñ nusqasına uqsas mazmunda jırlanadı. Altınşaş öler aldında tüs körip, tüsinde qırıq şiltenderdiñ ayan bergenin, bawırı Bozuğlanğa aytıp, körde twatın balasın amanattaydı. Körde twğan Köruğlını ğawsıl ağzam, qırıq şilten asırap-bağıp, erjetkizedi. Biraq bul jerde rwxanï küşterdiñ Köruğlığa at bergeni twralı eşteñe aytılmaydı. Degenmen, Köruğlı körden şığıp, Täñirden tilew tilegende: «Ağa sultan, patşa bolsam türkimenge, Özim jïhangez Köruğlıbek atansam» nemese «Peri nurı aspanmenen talaspas, Aytar sözden Köruğlıbek adaspas» – deydi. Bir qarağanda Köruğlı özine-özi at qoyğan sekildi bolıp köringenmen, negizinen, bul öleñ joldarı jırşınıñ Köruğlınıñ tilewin jırğa arqaw etw arqılı keyipkeriniñ bitim-bolmısın tanıtqısı kelgeni añğarıladı. Esesine, kördiñ awzında jatıp alğan arıstan beynesindegi maşayıq: «Artıñnan qwğan Köruğlı, Bozuğlanday tağañdı» nemese jïenine qolı jete almay şarşağan Bozuğlan: «Endi meni jılatpa, Körde twğan Köruğlı, Aynalayın jïenim. Bilseñ, balam, Köruğlı, Alıs emes jaqınıñ» – dep, Köruğlını özine şaqırıp köredi. Budan uğatınımız: bul kezde Köruğlığa esim berilip qoyğan. Yağnï jırşı keyipkerin körde twğızğandıqtan, oğan at qoyu räsiminiñ bolğanın arnayı swrettemegenmen, onı kezegi kelgende körde twğandıqtan Köruğlı dep atawdı jön körgen tärizdi.

     Jambıl babamız jırlağan nusqadağı Köruğlığa at qoyu motïvi basqa nusqalarğa mülde uqsamaydı. Bozayxan öziniñ süyip alğan jarı Güljazïranı äldebirewlerdiñ ösegine bola ölimge keskennen keyin, balasızdıq derti oğan qattı wayım şektiredi. Östip jürgende qoyşısınıñ tergewge alınwınan Güljazïranıñ körde bala tapqanın biledi. Raxmet Mäzqojaev (Rawşanbek), Mäşhür Jüsip Köpeev (Köruğlı sul¬tan öleñi), Äbilda Jürgenbaev, Er¬keğalï Esenjolov nusqalarında keyipkerdiñ körde qalay twılğanı, nemen qorektengeni, tipti rwxanï küşterdiñ tärbïelep ösirgeni bayandalsa, Jambıl nusqasında keyipkerdiñ kördegi ömiri twralı eşteñe aytılmaydı.

    Ämireş Jumağazïn nusqasında keyipkerge at qoyu räsimi bolğanımen, özge nusqalarğa qarağanda kürdelirek jırlanadı. Bozay batır üyde joqta tırıspay awrwınan äkesi, şeşesi, balası, qatını ölip qaladı. Bozay eline kelip, qayğılı jağdaydı körip, işi wday aşıp, jükti äyeliniñ körin aşqanda, tösti emip jatqan tiri balanı köredi. Äyeliniñ murnına şırpı jağıp, üş kün işinde tiriltip alıp, tiri qalğan balası üşin türkimendi jïıp, ulan-asır toy jasaydı. Osı toyda twılw sïpatına qaray balasına «Köruğlı» dep at beredi.

     Ämireş Jumağazïn nusqasında sol şildexana toydan keyin Bozay men äyeli qaytıs bolıp, eli Bozaydıñ malın talan-tarajğa salıp, Köruğlını jer-oşaqtıñ işine tastap ketedi. Osı kezde Bayır eli qonıs izdep, Bozaydıñ jurtına köşip kelip, xannıñ tezekşisi qazan-oşaqtıñ işinde jatqan Köruğlını tawıp aladı. Tezekşi ötirik tolğatıp, Köruğlını öziniñ balası retinde dünïege äkeledi. Bayır eliniñ xanı tezekşiniñ balasına «Tabıldı» dep esim beredi. Yağnï bul jerde aytpağımız, Jumağazïn nusqasında keyipkerge at qoyu épïzodı eki jerde kezdesedi. Biraq jırşı jırdıñ basqa jerinde keyipkerdi «Tabıldı» dep mülde atamaydı. Qayta, keyipker özine at ustap minbek bolğanda üyir işindegi taydı oğan: «Ey, Köruğlı» – dep til qatqızadı. Qalıñdığın izdep kelgende de Aqmeden: «Apamnan: «Köruğlı keldi», – dep edim, Süyinşi berdi, – dep qaradı» – dep jigitin azan şaqırıp qoyğan atımen ataydı.

      Jalpı, qazaq nusqalarındağı keyipkerge at qoyu motïvin talday kelip tüygenimiz: Köruğlı esimi onıñ körde twılwına baylanıstı beriledi. Älbette, nusqalardağı keyipkerge at qoyuda jırşılardıñ swb’’ektïvtik közqarastarınıñ äseri bolğanı aqïqat.

      Al «Köruğlınıñ» Anadolı nusqalarında balağa at qoyu motïvteri qazaq nusqalarındağıday keñinen jırlanbaydı. Öytkeni türik nusqalarında Köruğlı batır 9 nemese 15 jasar bala dep körsetiledi jäne «Köruğlı» onıñ nağız atı emes, laqap atı dep bayandaladı. Bexçet Mahïr jırlağan «Köruğlı dastanındağı» «Köruğlınıñ ortağa şığwı» böliminde batır bolaşaq tulparlardı bağıp jürgende kezdes¬ken kedergilermen küresin, birtindep olardı jeñe bastağannan keyin onıñ atı äkesiniñ soqır bolwına baylanıstı qoyıladı. Sonda soqırdıñ (Kördiñ) balasınıñ märttigi, xalıq arasında keñinen tanıla bastağannan keyin birtindep öz atımen emes, laqap atımen, yağnï «Köruğlı» atımen dañqı şığa bastaydı. Osılayşa, Köruğlı atın ïelenedi. Bul attı oğan şarttı türde jawları men öziniñ awıldastarı beredi.

"Jas qazaq" gazeti


آچار سؤزلر: کور اوغلو, قازاقچا, qazaqşa
يازان : عباس ائلچین جمعه ۱۳۹۵/۱۱/۰۸ |