
بابور نامه
ظهیرالدین محمد بابور: حياتي، شخصيتي و اثرلري
عسکر رامیز
کؤچورن: عباس ائلچین
«بوتون شرق فاتئحلريندن فرقلي اولاراق او چوخ-چوخ اينسانپرور ايدي... آداملار اونون بارهسينده باشقا معنادا نه دوشونورلرسه دوشونسونلر، بيز بو بؤيوک قلبلي و اونسيتجيل نهنگه درين رغبتله ياناشماقدان باشقا اونون حاقيندا هئچ نه دوشونه بيلمهريک».
ب.ن.مورلئند.
«موسلمان هينديستانينين آقرار سيستئمي» کيتابيندان.
معلوم اولدوغو کيمي، دونيانين ان زنگين، کؤکلو ديللريندن بيري اولان تورک ديلي اوچ بؤيوک قروپا - اوغوز، قيپچاق و قارلوق قروپلارينا آيريلير. هر قروپ دا اؤز تاريخي اينکيشاف مرحلهسيندن آسيلي اولاراق اؤزلوگونده بير نئچه قولا بؤلونور. مثلا، قارلوق قروپونا حاضيردا اؤزبک، اويغور، ساري اويغور، سالار و ساير ديللر داخيلدير. واختيله مؤوجود اولموش قاراخاني و چاغاتاي ديللري ايسه قارلوق تورکجهسينين تاريخي ائتاپلاريدير. اوستهليک، بو ديللرده زنگين ادبيات يارانميشدير. قاراخاني دؤنمينده ماحمود کاشغاري «ديوان لغات الترک»و، يوسيف بالاساغونلو ايسه «قوتادغو بيليگ»ي يازميشدير. بونلار اورتاق تورک ادبياتينين و تورک دونياسينين تمل اثرلريدير. چاغاتايجادا دا تورکلوک اوچون بؤيوک اؤنم داشييان اثرلر قلمه آلينميشدير.
20. عصرده قارداش تورکييهنين هومانيتار عئلملر ساحهسينده يئتيرديگي ان بؤيوک شخصيت اولان اورديناريوس پروفئسسور مهمت فواد کؤپرولو چاغاتاي تورکجهسيني «مونقول ايستيلاسيندان سونرا چينگيزين اؤولادلاري طرفيندن قورولان چاغاتاي، ائلخاني و آلتين اوردو ايمپئراتورلوقلارينين مدني مرکزلرينده 13-14 عصرلرده اينکيشاف ائدن و تئیموريلر دؤورونده، بيلخاصه 15. عصرده، کلاسسيک بير ماهيت آلاراق زنگين بير ادبيات يارادان ادبي اورتا آسییا لهجهسي» کيمي سجييهلنديرميشدير. تورکجهنين بو قولوندا شککاکي، لوطفي، عطایي، خوجندي، سارايي، خوارزمي، حسین بايقارا، قوطبي، عليشير نوايی، بايرام خان، ابولغازي باهادير خان و اونلارجا قلم صاحيبي اؤلمز اثرلر ياراتميشلار. بونلارين آراسيندا شانلي تورک حؤکمداري و دؤولت خادیمي، بابوريلر دؤولتينين و يا بؤيوک موغول ايمپئريياسينين بانيسي، شاعير، ناثير، تاريخچي، جوغرافيياچي، ائتنوقراف، ائنسيکلوپئديک ذکا صاحيبي قاضي ظهیرالدین محمد بابور شاهين خوصوصي يئري وار.
بابور 14 فئورال 1483-جو ايلده انديجاندا آنادان اولموشدور.اونون آتاسي، فرقانه حاکيمي عؤمر شئيخ ميرزه بؤيوک امير تئیمورون نتيجهسي، آناسي قوتلو(غ) نيگار خانيم ايسه چينگيز خانين اون دؤردونجو نسيلدن تؤرمهسي ايدي. بابور آنادان اولاندا عؤمر شئيخ ميرزه سمرقنده مشهور صوفي شاعير خوجا نصرالدين عوبئيدوللاه احرارين يانينا گلهرک کؤرپهيه آد قويماسيني خواهيش ائتميشدير. او، اوّلجه «ظهیرالدین محمد» آديني تکليف ائتميش، سونرا بير آز دوشونهرک «بو آد تلففوظ باخيميندا عاوام ديلي اوچون آغيردير، قوي اونلار «بابور ميرزه» دئسينلر» دئميشدير. بابور سؤزو اسکي تورکجهده ببير، پلنگ معناسينا گلير.
بابورون آناسي قوتلو نيگار خانيم سولطان ماحمودون بؤيوک باجيسي، مونقولوستان خاني يونوسون قيزي ايدي.بابور آنا ننهسي ايسن دؤولت بييمين يانيندا بؤيوموش، اوندان تربييه آلميشدير. بو قادين بوتون اورتا آسييادا غئيرتلي، عاغيللي بير شخص کيمي مشهور ايدي. بير دفعه اري ايله بيرليکده دوشمنه اسير دوشنده شاهزادهلردن بيري اونا تجاووز ائتمک ايستهميش، دؤولت بييم کنيزلرينين کؤمگي ايله هارين شاهزادهني اؤلدورهرک مئييديني سارايين حَيَطينه توللاميشدي. سحر مسله معلوم اولاندا او، هامينين حوضوروندا بئله دئميشدي: «بو آدام شريعتي پوزاراق منيم ناموسوما توخونماق ايستهدي، من ده اونو اؤلدوردوم. بونا گؤره بير سوچوم وارسا، چکمهيه حاضيرام». اؤلدورولن شاهزادهنين آتاسي درين خجالت حيسي کئچيرهرک بييمين گوناهکار اولماديغيني بيلديرميش و بوتون اسيرلري آزاد ائتميشدي.
دؤولت ايدارهچيليگيني اؤيرنمهسي اوچون آتاسي بابورو هله اون ياشيندا ايکن انديجانا والي تعيين ائدير. بوندان ايکي ايل سونرا بير قضا نتيجهسينده، داها دوغروسو، آخسي قالاسيندا اوچورومون اوستونده گؤيرچينلري سئير ائدرکن مووازينتيني ايتيرهرک اوچوروما يووارلانان عؤمر شئيخ ميرزه هلاک اولور و بابور 12 اييون 1494-جو ايلده 12 ياشيندا فرقانه تاختينا چيخير.
همين دؤورده اورتا آسییادا و جيواريندا سياسي منظره بئله ايدي: سمرقندده بابورون عميسي سولطان احمد ميرزه، حيصاردا و بدخشاندا داييسي سولطان ماحمود ميرزه، مونقولوستاندا باباسي يونوس خان، کابيلده 2. اولوغ بي ميرزه، هئراتدا حوسئين بايقارا حؤکم سوروردو. قيزيلباشلارين باشيندا شاه ايسماييل ختايی، اؤزبکلرين باشيندا شئيباني خان دوروردو. هينديستاندا ايسه هر ويلايتده، حتّي هر شهرده بير ميرزه (بو سؤز اميرزاده سؤزونون قيسالديلميش واريانتي اولوب، اساسن، امير تئیمورون تؤرمهلرينه شاميل ائديليردي)، خان و يا بير راجه حاکيم ايدي.
بابور حؤکمدار اولدوقدان قيسا بير مودت سونرا تاختيني عمیسيندن و داييسيندان قوروماق مجبوريتينده قالير. عاغلي-فراستي و اطرافينداکي ياخين آداملارينين کؤمگي سايهسينده عميسي ايله ديل تاپير، کاسان بؤلگهسيني داييسينا گوزشته گئتمکله تهلوکهني سوووشدورور. ياواش-ياواش گوجلهنن بابور 1497-جي ايلده سمرقندي آلير. آنجاق آغير خستهلنديگي اوچون اوزون مودت بورادا فعاليتسيز قالير، اطرافينداکي بَيلر اونو ترک ائديرلر. بو يئتمزميش کيمي، بابورون ان اينانديغي بَيلريندن بيري، آخسي قالاسينين کومئندانتي اوزون حسن (اغقويونلو اوزون حسنله قاريشديرمامالي) باشقا بيلرله البير اولوب «بابور، آغير خستهدير، ديلي توتولوب، آغزينا پامبيقلا سو داميزديريرلار» دئيه شاييعهلر ياياراق انديجاني موحاصيرهيه آلير. بونو ائشيدن بابور امريندکي 250 نفرليک دسته ايله انديجانا اوز توتور، لاکين شهرين اله کئچديگيني اؤيرهنرک خوجنده گليب داييسينا سيغينير. اونون کؤمگي ايله آخسي و انديجاني گئري آلماغا چاليشسا دا، بوندان بير شئي چيخمير. يالنيز 15 آي سونرا انديجاني قورتارماغا مووفّق اولور. بو آرادا 12 ياشيندان بري نيشانلي اولدوغو، لاکين باجي گؤزو ايله باخديغي عميسي قيزي (سولطان احمد ميرزهنين قيزي) عايشه بييمله ائولنملي اولور. بو ائوليليک اوزون سورمور، عايشه بييم بير ايل سونرا اونو ترک ائدير.
تاختا چيخديغي واختدان بري حوسئين بايقارانين بَيلري ايله ساواشان بابور بو دفعه رقيبلرين ان تهلوکهليسي اولان شئيباني خانلا اوز-اوزه گلير. 1501-جي ايلين ياييندا سريپول موحاريبه سينده اونا مغلوب اولوب سمرقنده قاچير. شئيباني خان بو دفعه سمرقندي موحاصيرهيه آلير و توتور. بابور شهري ترک ائدير، آنجاق باجيسي خانزاده بييم شئيبانينين الينه دوشور، خان اونونلا ائولهنير. بختي گتيرمهين و هر شئييني ايتيرن گنج بابور يانينداکي بير نئچه نفرله آج-سوسوز وضعيتده داغلاردا، دوزلرده دولاشير، آخيردا پايي-پييادا داشکنده گلهرک يئنه داييسي سولطان ماحمود ميرزيه سيغينير. بو سيرالاردا اونون ديگر داييسي احمد خان مونقولوستاندان داشکنده گلير. ايکي قارداش فرقانهني توتماق اوچون اونا دستک وئرير. بابور بعضی يئرلري اله کئچيرهرک انديجانا ياخينلاشير، قوشونلارا دينجلديگي زامان قفيلدن باسقينا اوغرايير، چوخلو ايتکييه معروض قالير، اؤزو ايسه انديجان بيي احمد تنبلين قيلينج ضربهسيله باشيندان آغير يارالانير، سککيز ياخين آدامي ايله بيرليکده قاچيب قورتولور. سونرا اونلاردان آيريلاراق، يولبويو خاراباليقلاردا گيزلنه-گيزلنه بير تهر داييلارينين يانينا قاييدا بيلير.
شئيباني خان بابورا و داييلارينا قارشي موباريزهني داوام ائتدیرير، اونلاري آغير مغلوبيته اوغرادير. بابور بو دفعه فرقانهنين جنوبونداکي داغلارا قاچير. اوزون مودت بورادا آغير شراييطده آج-يالاواج قالير، نهايت، خوراسانا حوسئين بايقارانين يانينا گئتمک اوچون اکثريتي قادينلاردان و اوشاقلاردان عيبارت اولان 250 نفرليک قافيله ايله 1504-جو ايلين اييون آييندا يولا چيخير.
قوندوز حؤکمداري خوسروو شاهين اراضيسيندن کئچرکن خالق ايکي اولو خاقانين تؤرمهسيني بؤيوک سئوگي ايله قارشيلايير، شاهين قارداشي باقي چاغانياني باشدا اولماقلا بير چوخ آدام اونا قوشولور. قيسا مودتده بابورون اطرافيندا بؤيوک بير اوردو توپلانير. بابور ايستيقامتي دييشديرهرک بو دفعه خوراسانا دئييل، هينديقوش داغلاريني کئچيب کابيله اوز توتور. قان تؤکمهدن موقيم آرغوندان شهري آلير و 1506-جي ايلده اؤزونو کابيل شاهي ائعلان ائدير. همين ايل هئراتدا چوخ سئوديگي ماهيم بييمله ائولهنير.
شاه ايسماييل ختايی 1510-جو ايلده شئيباني خاني اؤلدورور. ان اساس دوشمنلريندن بيرينين آرادان چيخماسي ايله بابور شاه اسکي تورپاقلاريني، يعني آتا مولکو ماوراوننهري يئنيدن اله کئچيرمک فيکرينه دوشور. اونا گؤره شاه ايسماييللا موقاويله باغلايير، اونون آدينا خوطبه اوخوتدورور و سيکّه کسديرير. لاکين سونني اهالي بابورون بو حرکتيني بيَنمير. ختايینين حربي قووهلرينين يارديمي ايله حيصاري، بوخاراني و سمرقندي اله کئچيرن بابور عوثمانلي-صفوي ساواشي ايله علاقهدار شاه ايسماييلين اؤز قوشونونو گئري چاغيرماسي اوزوندن توتدوغو تورپاقلاري يئنيدن ايتيرير. ختايینين چالديران ساواشيندا عوثمانليلارا مغلوب اولماسي بابورون بوتون اوميدلريني پوچا چيخارير. چارسيز قالان بابور دؤرد ايلليک فاصیلهدن سونرا کابيله گئري قاييدير و بوتون ديقّتيني بو جوغرافييايا يؤنلدير. 1519-جو ايلده سياسي مقصدلرله شاه منصورون قيزي بيبي موبارکه-افقاني آغاچه ايله ائولهنير.
بابور شاه 1519-26-جي ايللرده هينديستانا بئش دفعه يوروش ائدير. پنجابي (1519/20)، قنداهار (1522)، لاهور (1523)، دئهلي و آقرا (1526) شهرلريني اله کئچيرير. نتيجهده افقانيستاني، بلوجيستاني و شيمالي هينديستاني اؤز حؤکمرانليغي آلتينا آلاراق بؤيوک موغوللار ايمپئريياسينين تمليني قويور.
هينديستاندا ايکي اساس رقيبيندن بيري اولان ايبراهيم لوُديني پانيپات ياخينليغيندا مغلوب ائدهرک 5 ماي 1526-جي ايلده دئهليني توتان بابور راچپوتلارين باشچيسي رانا سانکا ايله ووروشور و 16 ماي 1527-جي ايلده اونون قوشونلاريني کانواندا دارماداغين ائدير. بو ساواشدان سونرا «غازی» عونوانيني آلير. بابور 1527-29-جو ايللرده اؤز نظارتيندهکي يئرلرده عوصیانلاري ياتيراراق، موستقيل کنيازليقلارين چوخونو محو ائدير، آخيردا قانق چاييني کئچهرک بئنقال حؤکمداريني يئنير و 24 اييون 1529-جو ايلده آقرا شهرينه قاييدير.
اوشاقليغيندان بري آغير خستلهليکلر کئچيرن، خوصوصيله ده باتاقليق قيزديرماسيندان اذّيت چکن بابورون صحتي جيدي شکيلده پوزولور. اونو بير دفعه زهرلهييرلر. ايبراهيم لوُدينين آناسي طرفيندن آشپاز احمدين الي ايله وئريلن آغينين تاثيري نتيجهسينده بابورون وضعيتي گوندن-گونه آغيرلاشير.
بابورون قيزي گولبدن بييم اؤزونون «هومايون نامه» آدلي کيتابيندا آتاسينين حياتينين سون آيلاريني موفصل شکيلده تصوير ائتميشدير. اونون يازديغينا گؤره، شاهزاده هومايونون چوخ آغير شکيلده خستلنمهسي بابورا اؤز درديني اونوتدورور. او، خوصوصي بير آيينه عمل ائدهرک اوغلونون ياتاغي باشينا اوچ دفعه دولانير، هومايونون خستهليگيني اؤز اوزرينه گؤتوردويونو بيلديرير، بونو گئرچکلشديرمگي صيدق-اورکله آللاهدان نيياز ائدير. تئزليکله هومايونون وضعيتي ياخشيلاشير و او، تاماميله ساغالير. عوضينده بابورون خستهليگي گئتديکجه شيدّتلهنير. بو دونيادان کؤچهجگيني آنلايان بابور اؤولادلاريني (اوغوللاري هومايون، کامران، عسکري و هيندال ميرزهلري، قيزلاري گولرنگ، گولچؤهره و گولبدن بييملري)، بيلريني و سرکردهلريني يانينا چاغيرير. هامينين حوضوروندا بؤيوک اوغلو هومايونو پادشاه تعيين ائدير، ائله همين گون - 26 دئکابر 1530-جو ايلده 48 ياشيندا ابديته قوووشور. آقرادا دفن اولونور، سونرالار وصيیتتینه اويغون اولاراق قبري کابيله کؤچورولور. 1646-جي ايلده بابوريلر سولالهسينين عوضولريندن بيري اولان جاهان شاه اونون باغي-بابور آدلي باغدا يئرلشن قبري اوزهرينده بير مقبره تيکديرير.
بورادا بابور طرفيندن قورولان، تاريخي ادبياتدا بابوريلر، بؤيوک موغوللار و يا گورگانيلر دؤولتي آدلانديريلان ايمپئرييانين سونراکي تاريخي حاقّيندا دا قيسا معلومات وئرمک ايستهييريک. بابوردان سونرا اونون بؤيوک اوغلو 22 ياشلي هومايون 1530-جو ايلده تاختا چيخميش، لاکين 1540-جي ايلده قارداشلاري ايله گيريشديگي ايقتيدار موباريزهسينده مغلوب اولاراق صفويلره سيغينميش، يالنيز 1555-جي ايلده اونلارين کؤمگي ايله دئهليني آلاراق حؤکمدار اولموشدور. اونون يئرينه کئچن اکبر شاه 50 ايل حاکيميتده قالميش (1556-1605)، هينديستان ياريماداسينين بؤيوک بير قيسميني ايستيلا ائتميش، اؤلکهسينين مدني و ايقتيصادي يوکسهليشينه نايل اولموش، عوثمانليلار، صفويلر، اؤزبکلر و پورتوقاليياليلارلا سياسي علاقهلر قورموشدور. اونون اوغلو سليم جاهانگير شاه دؤنمينده (1605-27) اينگيليسلر هينديستانا آياق آچميشلار. جاهان شاهين حاکيميتي ايللرينده (1628-58) اؤلکهده مدنييّت، خوصوصيله مئعمارليق ساحهسينده بؤيوک اوغورلار قازانيلميش، دونيانين يئددي مؤعجيزه سيندن بيري اولان تاج-ماحال مقبرهسي تيکيلميشدير. اؤورنگزيب عالمگير شاه دؤورونده (1658-1707) ايمپئرييا اینکيشاف ائتسه ده، اوندان سونرا تنزول، داخيلي چکيشمه، تاخت قووغالاري و عوصيانلار باشلاميشدير. شاهي-عالم باهادير شاه (1707-12)، جاهانگير ايسکندر شاه (1712-13) و فرروخ شاهين دؤورو (1713-19) ده ساکيت اؤتمهميشدير. 1719-جو ايلده تاخت اوچ دفعه الدن-اله کئچميش، رفيعالدرجات شاه و ايکي جاهان شاه قيسا مودته حؤکمدار اولموش، محمد شاهين دؤورونده (1719-47) نيسبي ساکيتليک برپا ائديلسه ده، نادير شاه افشارين 1739-جو ايلده دئهليني توتماسي ايله اؤلکه يئنيدن خاوسا سوروکلنميشدير. احمد باهادير شاه (1747-53)، ايکي عالمگير شاه (1753-59) و اوچ عالم شاه (1759-1806) زاماني اينگيليسلر چوخ فعاللاشميش و 1766-جي ايلده ايمضالانان آللاهاباد موقاويلهسي ايله اؤلکهنين ايدارهسيني اؤز اللرينه کئچيرميشلر. 2. اکبر شاهين (1806-37) و 2. باهادير شاهين (1837-58) حاکيميتي فورمال خاراکتئر داشيميشدير. 1858-جي ايلده بابوريلر سلطنتينه سون قويولموش، هينديستان رسمن اينگيلترهنين موستملکهسي، 1877-جي ايلده ايسه ويکتورييا هينديستانين کراليچهسي ائعلان ائديلميشدير.
* * *
بابورون بير حؤکمدار کيمي مؤحتشم اوغورلار قازانماسي بير سيرا عاميللرله باغليدير. هر شئيدن اول، اولو تانرينين عينايتي ايله حؤکمدارا خاص اولان بوتون صيفتلر اونون شخصينده جمعلشميشدير. بونلاردان بيرينجيسي تورک تؤرهسينه اويغون اولان ايلاهي منشالي خاريزمادير. اونون چينگيز خان و امير تئیمور نسلينه منسوب اولماسي تورکلرده حؤکمدارا باغليليق دويغوسو ايله بيرلشهرک خالقدا بابورا، بابوردا ايسه اؤزونه سارسيلماز بير اينام آشيلاميشدير. اون ياشيندان ائعتيبارن دؤولت ايدارهچيليگي ايله مشغول اولماسي، اون ايکي ياشيندان تاخت-تاج صاحيبي اولماسي اونون بوتؤو شخصيت کيمي يئتيشمهسينده، خاراکتئرينين فورمالاشماسيندا موهوم رول اويناميشدير. بونا فيطرتدن صاحيب اولدوغو ايتي ذکا، آناليتيک عاغيل، پارلاق ايستعداد دا علاوه ائديلينجه، اورتايا دوها سويييهسينده موکمّل بير شخصيت چيخميشدير. اوشاق ايکن خوصوصي ساراي تربييهسي ديشيندا هئچ بير تحصيل آلماغا واختي اولمايان بير اينسانين عئلمين موختليف ساحهلرينده بو قدر درين بيليک قازانا بيلمهسي يالنيز اؤز اوزرينده عينادلا و موتمادي اولاراق چاليشماسي ايله مومکون ايدي. بابور يوروشلر زاماني آت اوستونده، دينجلديگي زامان چاديريندا، آرخايين واختلاردا سارايداکي کيتابخاناسيندا دايما کيتاب اوخوموش، يازي يازميشدير. اؤزونون قئيدلرينه گؤره، بير دفعه چاديريندا يازي يازماقلا مشغول اولارکن قفيلدن گور ياغمور ياغميش و قوپان فيرتينا چاديري سووورموش، اونون اليازمالاري و کيتابلاري ايسلانميشدير. بابور صاباحا قدر ياتماياراق ايسلاق صحيفه لري شام آلووو ايله تک-تک قوروتموشدور.
حرب صنعتينده گؤرکملي سرکرده، ماهير تاکتيک و ستراتئق، قیلینج اويناتماقدا، اوخ آتماقدا، مينيجيليکده تايي-برابري اولمايان جنگاور، مئعمارليق و پئيزاژ معمارليغي ساحهسينده گؤزل موتخصّیص، بوتانيکا، زوولوگييا، جوغرافييا، آسترونومييا اوزره حئیرتلي درجهده درين بيليک صاحيبي، عئيني زاماندا گؤزل شاعير، ناثير، ادبياتشوناس، عروض نظريييهچيسي، ترجومهچي، موسيقيشوناس، بستهکار، تاريخچي و ائتنوقراف کيمي شؤهرت قازانماق تاريخده چوخ آز آداما نصیب اولموشدور.
پولاد ايرادهلي بابور قورخو نه اولدوغونو بيلمهميش، گؤزونو بوداقدان اسيرگمهميش، پرينسيپلريندن اصلا واز کئچمهميشدير. دوشمنين آدي-ساني، حربي قودرتي قارشيسيندا تيترهمهميش، ضعيفليک گؤسترمهميشدير. مولکو، ويلايتلري، تورپاقلاري بير نئچه دفعه اليندن چيخسا دا، اونلاري گئري قايتارماق اوغروندا عزمله موباريزه آپارميشدير. اوستهليک، بوتون ساواشلاردا کوماندان اولماقلا ياناشي بير عسگر کيمي شخصن ايشتيراک ائتميش، دفعهلرله يارالانميشدير. بو حرکت اوردونو روحلانديرميش، اونون شخصييتي اطرافيندا بير اسرار هالهسي ياراتميشدير. حتّي بير يوروشده شيدّتلي قار فيرتيناسينا ياخالاناندا ياخينداکي ماغارايا سيغينماق بارهده ايصرارلي تکليفلري قبول ائتمهميش، هامي کيمي چوخور قازاراق قار آلتيندا گيزلنميشدير. سفرلرده عسگرلرله برابر يئمک يئميش، بوتون محروميت و مشقّتلره اونلارلا بيرليکده قاتلانميشدير.
بابورون خالق و اوردو طرفيندن صميمي شکيلده سئويلمهسينين بير سببي ده بوتون ظفرلري اؤزونون دئييل، اول آللاهين لوطفو ايله، سونرا دا سرکردهلرين و عسگرلرين آدي ايله باغلاماسيدير. بابور اطرافینداکي اينسانلارين کؤنلونو فتح ائتمگي باجارميش، هر کسين مزيتلريني، خيدمتلريني لاييقينجه قييمتلنديرميش، بعضي سيلاحداشلارينا شئعيرلر حصر ائتميش، اونلاري اؤيموشدور.
بابور عدالتلي بير شاه کيمي حاقسيزليغا قارشي هميشه باريشماز اولموش، ياغماچيليغي، تالانچيليغي، چاپووولچولوغو اؤلومله جزالانديرميش، خالقين تاخيليني، مال-قاراسيني زورلا اليندن آلان عسگرلري دار آغاجيندان آسديرميشدير. بير يئرلي تبعهنين بير کوپه ياغيني ضبط ائتديگي اوچون اؤز عسگريني اؤلونجهيه قدر شاللاقلاتميشدير. بابورون بو خاصيتيندن خبرسيز اولان شاه ايسماييل ختايینين عسگرلري ده عئيني عاقيبته اوغراميشلار.
بابور اؤز اؤلکهسينين آبادليغي اوچون وار قووّهسي ايله چاليشميشدير. فتح ائتديگي اؤلکهلرده يئني يوللار، سو آنبارلاري، بندلر، کؤرپولر، ديني عيبادت يئرلري، حاماملار، سارايلار، ايجتيماعي بينالار اينشا ائتديرميش، بو قورغولارين بير قيسميني شخصن اؤزو لاییحهلنديرميش، معمارلارين و موهنديسلرين چاليشمالارينا دايم نظارت ائتميش، لاييحهلري يوخلاياراق اؤز ديرلي مصلحت و گؤستريشلريني وئرميش، بونلارين قيسا مودّتده و کئيفيتله يئرينه يئتيريلمهسينه چاليشميش، اينتئريئر و ائکستئريئرلرين ترتيباتينا قدر هر شئيله ماراقلانميشدير.
تيجارت يوللاري اوزرينده کاروانسارالار، دوشرگهلر تيکديرميش، چئشمهلر چکديرميش، قويولار قازديرميش، يولچولار اوچون ايعاشه مرکزلري، حئيوانلار اوچون يئم آنبارلاري، آساييشي و تهلوکهسيزليگي تأمين ائتمک مقصديله اينديکي معنادا پوليس منطقهلري ياراتميش، مسافهلري گؤسترمکله يول ايشارهلري قويدورموشدور. اونون امري ايله کابيلدن آقرايا قدر اولان مسافه دقيق اؤلچولموشدور. بابورون سايهسينده هينديستاندا معمارليقدا و اينجهصنعتده اورتاق هيند-تورک (اورتا آسییا) اوسلوبو يارانميش، قارشيليقلي مدني موباديله باش وئرميشدير.
بابور شاه ياشيلليغا دا خوصوصي ديقت يئتيرميشدير. گؤردوگو ائکزوتيک بيتکيلرين و گوللرين اکيلديگي پارکلارين و باغلارين پلانلاشديريلماسي زاماني اورتا آسییاداکي چارباغ سيستئميني تطبيق ائتميش، گؤزل حوووضلار و فووارهلر دوزلتديرميشدير. مثلا، ايبراهيم لودينين اوزرينده غلبه شرفينه کابيل-بخت آدلانان نهنگ بير پارک سالديرميشدير. اونون زرفشان، باغي-وفا، باغي-صفا، هشت-بئهيشت آدي وئرديگي باغلار دا اؤز غئيري-عادي گوللري و آغاجلاري ايله سئچيلميشدير. بونلارين اکثريتي عصرلرله قوروناراق بوگونه قدر گليب چاتميشدير. بابورون امري ايله اورتا آسییاداکي بعضي مئيوهلر، اؤزلليکله ان ياخشي قووون و اوزوم نؤوعلري هينديستاندا دا بئجريلمهيه باشلانميشدير. بو اؤلکهده ايندي ده انگوري-سمرقندي آدلي اوزوم نؤوو چوخ مشهوردور.
بؤيوک سياسي خاديم و عاليم جواهيرلعل نئهرو بابورون بو فعالییتینه يوکسک قييمت وئرهرک يازميشدير: «بابورون هينديستانا گلمهسي ايله بؤيوک ترقّي ياراندي، يئني ستيموللار حياتا، اينجهصنعته و مئعمارليغا نفس وئردي، مدنيتين ديگر ساحهلري ايسه قارشيليقلي تماسا کئچدي. بابور والئه ائديجي شخصیيت ايدي، اينتيباه دؤورونون تيپيک حؤکمداري، جسور، باجاريقلي اينسان ايدي، او، اينجهصنعتي، ادبييياتي سئويردي، حياتدان ذؤوق آلماغي خوشلاييردي». بو فيکري ائله همين دؤورلرده اورتا آسییادا و هينديستاندا قلمه آلينميش «تاريخي-رشيدي»، «هومايون نامه»، «تاريخي-هومايون شاه»، «اکبرنامه»، «طبقتي-اکبري»، «تاريخي-فريشته»، «جاهانگيرنامه» کيمي تاريخي قايناقلاردا گؤستريلن فاکتلار دا تصديق ائدير.
ظهیرالدین محمد بابور جمعيتين بوتون طبقهلري ايله دايم علاقهده اولموشدور. خوصوصيله عاليملرله، شاعيرلرله، دين آداملاري ايله تئز-تئز گؤروشموشدور. او، عليشير نوايی و ديگر شاعيرلر حاقيندا خوش سؤزلر سؤيلهميش، بير چوخ سئوديگي شاعيرين و موعاصيرينين موعمالاريني و بئيتلريني اؤز ديوانينا داخيل ائتميشدير. بابور عئيني زاماندا عاليملرله ياخينليق ائتميش، بؤيوک آسترونوم اولوغ بيين رصدخاناسينا گئتميش، اورادا آپاريلان تدقيقاتلارلا ياخيندان تانيش اولموشدور. او همچنين نصيرالدين توسينين علمي ياراديجيليغي، ماراغا رصدخاناسي، ائلهجه ده هيند و يونان آسترونوملاري بارهده چوخ درين معلومات صاحيبي اولدوغونو گؤسترميشدير. عؤمرونون سون دؤورونده صوفيليکله جيدي ماراقلانميش، بو ساحهيه عاييد ادبي-بديعي اثرلري موطاليعه ائتميشدير.
بابورون بديعي ياراديجيليغي اونون شخصيتينين، هومانيزمينين و خاراکتئرينين باشقا بير طرفيدير. بو بارهده ايرهليده گئنيش صؤحبت آچيلاجاق. طبيعي کي، او، شاعير و حؤکمدار اولاراق ايچکي و اَيلنجه مجليسلري ده قورموشدور. بونون اوچون کيفايت قدر چوخ سبب اولموشدور: حربي ظفرلرين قئيد ائديلمهسي، اووا گئتمک، اوودان قاييتماق، موختلیف ايدمان ياريشلاري کئچيريلمهسي، يوکسک روتبهلی قوناقلارين، سفيرلرين گليشي، بايراملار، سئيرانلار، دؤولت ارکاني ايله مصلحتلشمهلر، يعني ديوان توپلانتيلاري، دوستلارلا گؤروشمک احتيياجي، نهايت، حیاتدان ذؤوق آلماق آرزوسو. اينجه روحلو بابور موسيقي آلتلرينده چالماغي باجارميش، موسيقي بستهلهميش، حتّي اوخوموشدور. بو جور مجليسلر ايچکيسيز اؤتوشه بيلمزدي. بابور آرادا ايچکييه مئيل ائتميش، حتّي موبتلا اولموشدور. 28 ياشيندان اعتيبارن گئتديکجه آرتان دوزادا ايچکي ايچميش، اینتئنسيو اولماماقلا بيرليکده تيريکدن ده ايستيفاده ائتميشدير. يالنيز 1528-جي ايلد، اؤلوموندن ايکي ايل اول تؤوبه ائدرک بو ايکي پيس آليشقانليغيندان واز کئچميشدير.
بابورون شخصيتيندن دانيشارکن اونون بختيني و شانسيني دا قئيد ائتمک لازيمدير. او، ايلک گنجليک ايللرينده دفعهلرله هر شئييني ايتيرميش، کؤمکسيز و آرخاسيز قالميشدير. هر دفعه بير مؤعجيزه سايهسينده يئنيدن ديرچلميش، اوّلکيندن ده قووّتلي اولموشدور. بو ايشده بختينين ياور گئتمهسي ايله ياناشي درين ذکاسي و ماهير ديپلومات اولماسي اونو خيلاص ائتميشدير. او، دؤيوش مئيدانلاريندا دفعهلرله اؤلومله اوزلشسه ده، حتّي آغير شکيلده يارالانسا دا، موختليف خستهليکلر کئچيرسه ده، حياتدا قالميش، نهايت، بختي و باجاريغي سايهسينده دونيانين ان مؤحتشم ايمپئرييالاريندان بيريني قورا بيلميشدير. ياشاديغي تام اولمايان قيرخ سککيز ايل عرضينده نئچه اوزون عؤمره سيغماياجاق قدر بؤيوک ايشلر گؤرموشدور. آز ياشاماسينا گلينجه، «آللاه سئوديگي قوللاريني اؤز يانينا تئز آپارير» دئيه بير ايفاده واردير. بلکه بو فاني دونياني ائرکن ترک ائتمک اؤزو ده بير شانسدير.
* * *
بابور اؤزونون بعضي همکارلاري - قاضي بورهاندالدين، شاه ايسماييل ختایي، جاهان شاه حقيقي، شئيباني خان، حوسئين بايقارا، سولطان سليم، قانوني سولطان سولئيمان و باشقالاري کيمي هم حؤکمدار، هم ده شاعيردير، علاوه اولاراق، پارلاق ايستعدادلي ناثير و ماهير ترجومهچي، پوئتيکايا، ايسلام حوقوقونا (فيقه)، موسيقييه و حرب صنعتينه داير درين مضمونلو ريسالهلر مولليفيدير. او، «خطي-بابوري» آدي وئرديگي خوصوصي بير اليفبا دا کشف ائتميشدير.
بابور چاغاتاي ادبياتينين عليشير نوايیدن سونرا پوئزييادا ان اوجا زيروهسيدير. او، پوئزييانين بوتون ژانرلاريندا قلميني سيناميش، غزللر، مثنويلر، روباعيلر، تويوغلار، مطلعلر، موعمالار، قطعهلر يازميشدير.
بابور ايکي ديوان مؤليفيدير. بونلاردان بيرينجيسي 1519-جي ايلده ترتيب ائديلميش «کابيل ديواني»، ايکينجيسي 1528-29-جو ايلده آقرادا ترتيب اولونموش «هيند ديواني»دير. حاضيردا موختليف يئرلرده بو ايکي ديوانين بير سيرا اليازمالاري قورونور. بير-بيريندن حجم و احتيوا ائتديگي اثرلرين سايي اعتيباريله فرقلهنن اليازمالارين ان موکملي ايستانبول اونيوئرسيتئتينين (کاتالوق نؤمرهسي 3743) کيتابخاناسينداکي نوسخهدير. «ديواني-بابور شاهي-چاغاتايي» آدلي بو نوسخه 105 ورقدير. 119 غزلي، باشقا ژانرلاردا يازيلميش اثرلري و خوجا عوبئيدوللاه اهرارين «ريسالهيي-واليدييه»سيني احاطه ائدير.
ايکينجي اليازما پاريسده ميلّي کيتابخانانين تورکجه اليازمالار کوللئکسيياسيندا (کاتالوق نؤمرهسي 1230) ساخلانير. جمعيسي 50 ورقدير، حاشیهلرده تورکجه و فارسجا خئيلي قئيدلر وار. بوراداکي شئعيرلرين سايي اونيوئرسيتئت اليازماسينداکيندان خئيلي آزدير: جمعي 87 غزل و ديگر ژانرلاردا قلهمه آلينميش اثرلر وار.
توپقاپي سارايينداکي اليازما دا (نؤمرسي ر.741) حجمجه کيچيکدير (55 ورق). سرلؤوحهده اثرين آدي «ديواني- سولطان العظم بابور میرزه علیه الرحمت الغفران » شکلينده يازيلميشدير. بورادا شاعيرين 111 غزلي و باشقا شئعیرلري توپلانميشدير.
ديگر بير نوسخه ايستانبولدا 100-جو ايل آتاتورک بلدييّه کيتابخاناسيندا قورونور. موعليم جؤودت (ل)يازمالاري کاتالوقوندا ک. 332 نؤمرهسي ايله قئيده آلينان بو نوسخه «ديواني-بابور ميرزه» آدلانير. 74 ورقدير. حجمينه و بورادا وئريلميش اثرلرين (82 غزل و باشقا شئعیرلر) سايينا باخاراق بو نوسخهنين توپقاپي نوسخهسيندن کؤچورولموش اولدوغو احتيمال ائديلير.
هينديستانين رامپور شهريندهکينوواب کيتابخاناسيندا ساخلانان نوسخه جمعيسي 20 صحيفه دير. بورادا خوجا عوبئيدوللاه احرارين «ريسالهيي-واليدييه»سينين ترجومهسي و بابورون اؤزونون بير غزلي، بير نئچه مثنويسي، روباعيسي و مطلعسي، «عروض ريسالهسي»ندن بير پارچا، فارسجا بير نئچه روباعي، قطعه و مطلعسي وئريلميشدير. بو نوسخهنين يئگانه اؤزلليگي اودور کي، بوراداکي بير روباعي بابورون اؤز خطيله يازيلميشدير. بو بارهده جاهان شاهين حاشييهده خوصوصي قئيدي وار.
تئهراندا سلطنت کيتابخاناسيندا قورونان نوسخه ايسه، اصلينده، بير کوْلياتدير. بو کوْليات 5 بؤلومدن عيبارتدير. بيرينجي بؤلومده (س. 1-186) شاعیرين تؤوحيد، نعت و ديني شئعیرلري يئر آلير. ايکينجي بؤلومده (س. 187-377) وزن و بحرلر حاقيندا منظوم و منثور قيسملر، اوچونجو بؤلومده (س. 379-455) شئعیر وزنلري حاقيندا منثور حيصه،بئشينجي بؤلومده (س. 457-1012) بابورون خاطيرهلري (فارسجا ترجومهسي ايله بيرليکده) وئريلميشدير. سون بؤلومده ايسه (س. 1013-1036) شاعيرين بعضي قصيدهلري و بير ريسالهسي وار.
مشهور بابورشوناس در. بيلال يوجل «بابور ديواني» کيتابيندا (انکارا، 1995) بوتون نوسخهلري اطرافلي تصوير ائتميشدير. تورک عاليمينين بو کيتابي درين علمي مضمونونا و فاکتلارين دقيقليگينه گؤره سئچيلير. تورکمن عاليمي رحيممممد کورنوو «بابور ديواني»ني (عشقاباد، 2005) محض بيلال يوجلين کيتابي اساسيندا حاضيرلاميشدير. بيز بو ايکي کيتابلا ياناشي شاعيرين اؤزبکيستاندا نشر اولونموش «سئچيلميش اثرلري»ندن ده (داشکند، 2008) فايدالانديق. عدالت نامينه دئمک لازيمدير کي، بيلال يوجلين کيتابي بابورشوناسليقدا ان مؤعتبر منبعدير.
بيلال يوجل بوتون نوسخهلري توتوشدورماقلا بابورون ديوانيندا 122 غزل اولدوغونو اورتايا چيخارميشدير کي، اونلاردان بيري چارپاز غزلدير. شاعيرين بو آندا عئلم عالمينه 18 مثنويسي، 216 روباعيسي، 1 مومعماسي، 19 قطعهسي، 15 تويوغو، 79 مطلعسي، 7 مصنوع شئعیري، 16 ناتامام غزلي، 3 نظمي، 16 موثرّه بئيتي، 11 موفردي، 4 کيچيک منثور پارچاسي معلومدور. ديوانا داخيل ائديلن بو منصور پارچالار شاعيرين باشقا اثرلريندن آلينميشدير. بونلاردان باشقا، اونون فارسجا يازديغي 2 غزل، 12 روباعي، 8 قطعه، 17 مطلع و 1 منثور پارچا وار. بئلهليکله، بابورون ديوانيندا 600-دن آرتيق اثر واردير. بيز بابورون «سئچيلميش اثرلري» کيتابينا فارسجا يازيلاري داخيل ائتمهديک، تورکجه شئعیرلردن 56-سي باشقا شاعيرلره عاييد اولان موعمالاري، 4 کيچيک منثور پارچاني و بعضي بئيتلري چيخماقلا 500-دن چوخ اثري موعاصير ديليميزه اويغونلاشديراراق وئرديک. علاوه اولاراق، بابورون «اعتيقادییه» ريسالسيني و شاعيرين ترجومه ائتديگي «ريسالهيي-واليدييه»ني ده همين کيتابا سالديق.
بورادا بابور ديوانينين بير اؤزلليگيني ده قئيد ائتمهليیيک: اوّلا، ديواندا ديباچه يوخدور. ايکينجيسي، غزللر، مثنويلر، روباعيلر، تويوغلار و ديگر ژانرداکي اثرلر عرب اليفباسينا اويغون اولاراق آلفابئتيک آرديجيلليقلا دئييل، گليشيگؤزل دوزولموشدور، حتّي چوخ زامان بير-بيرينه قاريشميشدير.
بيز همين کيتابي حاضيرلايارکن اوريژينالا ايمکان داخلينده صداقت گؤسترديک، شئعیرلرين آذربايجانجا ياخشي سسلنمهسي و راحات آنلاشيلماسي اوچون «کؤپ» و «آنا» تيپلي سؤزلري قافييه کيمي ايشلنديکلري مقاملار خاريجينده آسسوسياسييا ياراتمامالاري اوچون «چوخ» و «اونا» شکلينده وئرديک، بعضي يئرلرده ايسه -آي، -اَي تيپلي شکيلچيلري آنلاشيلديغي اوچون اولدوغو کيمي ساخلاديق. غزل، قيسمن ده قصيده، روباعي و تويوغلار بؤلمهسينده صحیفه آلتيندا غليظ عرب-فارس سؤزلري لوغتيني يئرلشديرديک، چونکي موتاليعهني ياريمچيق کسيب بو و يا ديگر سؤزون معناسيني کيتابين سونونداکي لوغتده آختارماغين نه قدر خوشاگلمز ايش اولدوغو هاميميزا معلومدور. هر احتيمالا قارشي سوندا بؤيوک بير لوغت وئرمگي ده لازيم بيلديک.
بابورون پوئزيياسي مؤوضو باخيميندان چوخ الواندير. اونون ان اساس مؤوضوسو، طبيعي کي، عشق و محبت، حسرت و هيجراندير. لاکين بونونلا ياناشي شاعيرين بير چوخ ليريک اثري آوتوبيوقرافيک مضمون داشييير. بورادا حربي يوروشلر، ايچکي مجليسلرين، دوستلارينا، مامورلارينا و ياخين آداملارينا، زؤوجهلرين، اؤزونون شخصي قوصورلارينا حصر ائتديگي شئعیرلر ده آز دئييل. بابورون شئعیرلري سانکي تنها بير گوشهده دوشونولهرک يازيلماميش، صؤحبت اسناسيندا، هامينين يانيندا بداهتن سؤيلنميشدير. اونلاردا سونسوز بير سادهليک و طبيعيليک موشاهيده اولونور.
بابورون شوخ و اويناق غزللري، ايجتيماعي-فلسفي مضمونلو روباعيلري، تويوغلاري، مثنويلري، قطعهلري، مطلعلري بارهده «سئچيلميش اثرلري»نه يازديغيميز اؤن سؤزده گئنيش معلومات وئريلميش، اونلار موختليف ادبي يؤنلردن يئترينجه تحليل ائديلميشدير. بورادا يالنيز بير غزليني وئرمک ايسترديک:
خطين آرا عوزارين - سبزه ايچينده لاله،
اول چئشمي-پورخومارين - لالهدهکي غزاله.
بوتون پريلر، ائي جان، گردينده زار و حئيران،
گويا عرعر نومايان آي دؤورهسينده هاله.
مئهرو وفاني اغيار چوخ گؤردو سندن، ائي يار،
جؤورو جفاني بيسيار قيلدين مانا حواله.
هيجرينده، ائي پريرو، گؤزومدن اوچدو اويغو،
هر گئجه دانا دوغرو ايشيمدير آه و ناله.
اوزومه باخسان، ائي يار، گؤررسن يوز غوصه وار،
عشقينده بابور يازار بو نؤوع يوز ريساله.
ظهیرالدین محمد بابورون ياراديجيليغيندا ريسالهلر چوخ موهوم يئر توتور. بونلاردان «عروض ريسالهسي» (1523-25)، آديندان دا گؤروندويو کيمي، ادبيات نظريييهسينه حصر اولونموشدور. ريساله عروض وزني حاقيندا تورکجه و فارسجا يازيلميش اثرلردن فرقليدير. مؤليف اساس ديقتيني تورک عروضونا يؤنلتميش، بيزه خاص اولان شئعیر شکيللريندن تويوغ، قوشوغ، تارخاني، اؤلنگ و ديگر ژانرلاري اطرافلي تحليل ائتميشدير. بابور عروضون 21 بحري و 272 وزني حاققيندا گئنيش معلوماتلا ياناشي تورکجه و فارسجا نومونهلر وئرميشدير.
شاعيرين ديگر بير ريسالهسي «موبييهني-ذکات»دير (1521). بورادا ايسلامين حنفيليک طريقتي ايله علاقه دار بعضي مسلهلر (زکات، خومس، عشار، خراج و س.) حاقّيندا مثنوي طرزينده معلومات وئريلير. «کيتاب نظمينين سببي» قيسميندن آنلاشيلديغينا گؤره، بابور بو اثري اؤولادلاري هومايونا و کامرانا اؤيود-نصيحت وئرمک مقصديله قلمه آلميشدير.
شاعيرين «اعتيقاديييه» ريسالهسي ده ديني مؤوضودادير. بابور بو اثرينده دينين اساسلاريني و فيقهي بير ايلاهياتچي موسلمان عاليمي سويييهسينده بيلديگیني نوماييش ائتديرميشدير.
موتفکّير شاعير 1504-جو ايلده «خطي-بابوري» آدلي خوصوصي بير اليفبا کشف ائتميش، تورک ديلينين فونئتيکاسيني داها دولغون عکس ائتديرن همين اليفبا ايله قوراني-کريم يازديرميشدير.
بونلاردان باشقا، بابور تاريخي منبعلرده قئيد اولونان ايکي ريساله ده قلمه آلميشدير. «موسيقي علمي» و «حرب ايشي» آدلانان بو اثرلر، تأسوف کي، ايندييه قدر تاپيلماميشدير.
بابور عئيني زاماندا تورک ادبياتيندا ايلک ترجومهچيلردن بريدير. آغير خسته اولدوغو زامان اگر بو خستهليکدن قورتولسام، او زامان منه بابور آديني قويان خوجا اوبئيدوللاه احرارين «ريساله يي-واليدييه»سيني فارسجادان تورک ديلينه ترجومه ائدهجگم دئيه عهد ائدن بابور 1528-جي ايلين 6 نويابريندا ترجومهيه باشلاميش، «بابورنامه»ده يازديغينا گؤره، تک بير گون آرا وئرمکله اثري ايکي هفته عرضينده تاماملاميشدير. بابور بو ريسالهنين موليفينه درين حؤرمت و سونسوز احتيرام بسلهديگي اوچون همين اثر بابورون ديوانينين اولينه قويولموشدور. بابورون ترجومهچيليک فعاليتينين اؤرنگي اولان «ريسالهیی-واليدييه» اونون «سئچيلميش اثرلري»نه داخيل ائديلميشدير.
***
قاضي ظهیرالدین محمد بابورون ياراديجيليغيندا «بابورنامه» (ديگر آدلاري: «وقايئع» و «بابورون خاطيرهلري») اثري موهوم يئر توتور، اونا گؤره ده بو اثر حاقيندا خوصوصي دانيشماق لازيمدير. تورک و ايسلام ادبيياتيندا مئموار ژانريندا يازيلميش ايلک اثر اولان «بابورنامه» 1494-1529-جو ایللر آراسيندا اورتا آسییادا، افقانيستاندا و هينديستاندا باش وئرن بوتون حادیثهلري، مؤليفين اؤز حياتيني، او دؤورون بوتون سياسي خاديملريني، عئلم و ادبيات نومايندهلريني احاطه ائدير. کيتابدا او رئگيونون فلوْرا و فاوُناسي، جوغرافيياسي، ائتنوقرافيک اؤزلليکلري بارهده گئنيش معلومات وار. اثرين اوندان آرتيق اليازما نوسخهسي مؤوجوددور.
«بابورنامه» هله مؤليفين اؤز ساغليغيندا بؤيوک عکس-صدا دوغورموشدور. تکجه اکبر شاهين ساراييندا اوچ دفعه فارسجايا ترجومه ائديلميشدير. يئکديل رأیيه گؤره، ان ياخشي ترجومه عبدالرحیم خاني-خانانا مخصوصدور (1586). او، بابورون ياخين سيلاحداشي، مشهور تورکمن سرکردهسي، چاغاتاي، تورکمن، ائلجه ده بيزيم ادبياتين کلاسسيکي بايرام خانين اوغلودور. باهارلي بويونا منسوب اولان بايرام خان اوّلجه بير مودّت شاه ايسماييل ختايینين يانيندا قوللوق ائتميشدير.
«بابورنامه»نين شؤهرتي قيسا مودّت عرضينده آوروپايا دا ياييلميش، ويتسئن اونون حاقيندا هوللاند ديلينده (1705)، ج.لئيدئن و و.ائرکسين اينگيليس ديلينده (1826)، پاوئدئ کورتئيل فرانسيز ديلينده (1871) يازيلار يازميش، بعضي حيصهلريني ترجومه ائتميشلر. اثر ايلک دفعه1857-جي ايلده مشهور روس تورکولوقو ن.اي.ايلمينسکي طرفيندن کازاندا چاپدان بوراخيلميشدير. آ.ن.سامويلوويچ ايسه 1917-جي ايلده سانکت-پئتئربورقدا «ايمپئراتور بابورون شئعیرلري» آدلي کيتابي روس ديلينده نشر ائتديرميشدير.
«بابورنامه»نين ايلک تام ترجومهسي تانينميش اينگيليس عاليمي آننئت سوساننا بئوئريج طرفيندن 1905-جي ايلده حياتا کئچيريلميشدير. او، اثرين حئيدراباد نوسخهسينين فاکسيميلهسيني سينکوقرافييا اوصولو ايله چاپ ائتميش، ترجومهسيني وئرميش، اون صحيفهليک اؤنسؤز يازميش، کيتابين آخيرينا شخص، قبيل، طايفا، بوي آدلاري و جوغرافي آدلار گؤستريجيسي علاوه ائتميشدير. آننئت خانيم بابورون خاطیرهلريني گيببونون و نيوتونون مئموارلاري ايله موقاييسه ائتميشدير. داها سونرا بؤيوک اؤزبک عاليمي عبدالرئوف فيطرت 1928-جي ايلده «بابورنامه»دن بعضي فراقمئنتلري چاپ ائتديرميشدير. اثر اورديناريوس پروفئسسور رشيد رحمتي آرات طرفيندن تورک ديلينه (1940)، بئوئريجين اينگيليسجه ترجومهسينين اساسيندا ميخايل ساليئ طرفيندن روس ديلينه چئوريلميش، 1943-جو ايلده داشکندده، 1958-جي ايلده ايسه موسکوادا چاپدان بوراخيلميشدير. «بابورنامه» عومومن دؤرد دفعه اينگيليس (1826، 1905، 1921، 1922)، اوچ دفعه فرانسيز (1879، 1980، 1985)، بير دفعه المان (1878)، بير دفعه ايسپان (2005) ديلينه چئوريلميشدير.
بابورون ايرثينين اؤيرهنيلمهسينه اؤزبک عاليملري ده موهوم تؤحفهلر وئرميشلر. «بابورنامه» 1948-جي ايلده داشکندده ايکي جيلد حاليندا نشر ائديلميش، 1959-جو ايلده ايسه بابورون سئچيلميش اثرلري ايشيق اوزو گؤرموش، 1956-66-جي ايللرده اوچ جيلدليگي چاپ اولونموشدور. تانينميش بابورشوناس پارسا شمسييئو 1960-جي ايلده بير نئچه نوسخه اساسيندا «بابورنامه»نين علمي-تنقيدي متنيني حاضيرلاميشدير. 1982-جي ايلده م.ساليئنين روسجا ترجومهسي يئنيدن اوخوجولارا تقديم ائديلميشدير.
1980 و 1985-جي ايللرده «بابورنامه» UNESCO خطي ايله س.عظيمجانووانين (اؤزبکيستان)، عبداله حبيبي (افقانيستان) و محب الحسنین (هينديستان) رئداکتورلوغو، تانينميش فرانسيز تورکولوقو لوي بازئنين اؤن سؤزو ايله فرانسيز ديلينده ايکي دفعه نشر اولونموشدور. 1994-جو ايلده ياپون شرقشوناسي اي.مانو اثرين علمي-تنقيدي متنيني چاپ ائتديرميشدير.
بابورون ماجرالارلا دولو افسانوي حياتي يازيچيلاري دا ياخيندان مارالانديرميشدير. فرانسيز يازيچيلاري ف.قرئنارد (پاريس، 1930) و ف.آ.ستيل (پاريس، 1940)، آبش يازيچيسي و.قاکسوني (نيويورک، 1980) بابور حاقيندا رومانلار يازميشلار. طبيعي کي، بو اثرلرين اساسيندا «بابورنامه»دهکي فاکتلار دايانميشدير. مشهور اديب مونيلاله ايسه بابورون حياتيندان بحث ائدن 6 رومان قلمه آلميشدير. بو اثرلر آراسيندا ان پوپولياري آمئريکالي يازيچي هارولد لامبين 1961-جي ايلده نيويورکدا چاپدان چيخان « Babur the Tiger. First of the Great Mogols» کيتابيدير. همين کيتاب موختليف اؤلکهلرده دفعه لرله نشر ائديلميش، 2000-جي ايلده موسکوادا روس ديلينده « Бабур-тигр. Великий завоеватель Востока» آدي ايله چاپ اولونموشدور.
اؤزبک اديبلري ده بابورا بير سيرا اثرلر حصر ائتميشلر. آيبک، ب.بايکابولوو و خورشيد دؤوران قلمه آلديقلاري پوئمالاريندا، پيريمقول قديروو «اولدوزلو سما» رومانيندا، خئيرالدين سولطانوو ايسه «بابورينامه» پووئستينده بابورون اؤلمز صورتيني جانلانديرميشلار.
بابورون يارادجيليغي، خوصوصيله «بابورنامه» اثري ايله بير چوخ اؤلکهلرين عاليم و موتخصيصلري مشغول اولموشلار اونلاردان او.ائرکسين، ل.م.پولل، س.م. ائدواردس، آ.س.بئوئريج، پ.م.کالدئکوت، چ.ستوري، ائ.هولدئن، ل.او.کينق، ف.ژ.تالبوت، اي.مانو، د.روسس، م.ف.کؤپرولو، ر.ر.آرات، ه.بايور، ز.مانسوري، پ.شارما، آ.ک.سينقه، ن.وئسئلووسکي، م.ساليئ، اي.و.ستئبلئوا و باشقالاري بابورون ادبي ايرثينين تدقيقينده موهوم ايشلر گؤرموشلر.
اؤزبکيستاندا بينالخالق بابور فوندو و بابور ياراديجيليغيني اؤيرنمک اوزره بينالخالق علمي ائکسپئديسييا تشکيل ائديلميشدير. توپلانان مينه ياخين کيتاب و سند «بابور و دونيا سيويليزاسيياسيندا اونون يئري» آدلي خاطيره موزهيينده قورونور. بو کيتابلار آراسيندا بابورون موختليف ديللره چئوريلميش اثرلري ايله ياناشي «بابورنامه»نين ترجومهلري، بؤيوک موغول ايمپئريياسينين تاريخي حاقيندا قلمه آلينميش تدقيقاتلار خوصوصي يئر توتور. او.ائرکسينين اؤزبکجهيه چئوريلميش «هينديستاندا بابوري دؤولتي» (داشکند، 1997) و پ.شارمانين «بابوريلر سلطنتي» (داشکند، 1999) کيمي فوندامئنتال آراشديرمالار خوصوصيله ديقتلاييقدير. انديجاندا سالينميش بابور پارکيندا اونون رمزي قبري قويولموش، «ارک ايچي» آدلانان خاطيره کومپلئکسي اوجالديلميشدير.
***
«بابورنام» اوچ حيصه دن عيبارتدير. «فرقان» آدلانان بيرينجي حيصه ده بابورون تاختا چيخديغي10 اييون 1494-جو ايلدن 14 اييون 1504-جو ايله قدر باش وئرن حاديثهلر اؤز عکسيني تاپير. بو اون ايل عرضينده بابور طالعيين بير سيرا آغير سيناقلارينا معروض قالميش، آتا مولکونو دفعه لرله ايتيرميش و قازانميش، آخيردا يئنه ايتيرهرک چارهسيزليک ايچينده خوراسانا گئتمک اوزره وطنيني ترک ائتميشدير.
«بابورنامه»نين ايکينجي حيصه سي «کابيل» آدلانير. 14 اييون 1504-جو ايلدن 12 دئکابر 1520-جي ايله قدرکي 15 ايل ياريمليق دؤورو احاطه ائدن بو حيصه ده بؤيوک دؤولت خاديمي و سرکرده سايسيز-حسابسيز ووروشلاردا ايشتيراک ائتميش، نهايت، بللي بير جوغرافييا اوزرينده اؤز سلطنتيني قورا بيلميشدير. ماراقليدير کي، بابور 1494-جو ايلدن 1510-جي ايله قدر او دؤورده مرکزي آسییادا و اطراف جوغرافييادا ان موقتدير حؤکمدار اولان شئيباني خانلا موتمادي اولاراق چارپيشميشدير. شئيباني خان اونو آدديم-آدديم ايزلهميش، حتّي کابيله قدر گلميشدير. 1510-جو ايلده شئيباني خانين شاه ايسماييل طرفيندن اؤلدورولمهسي ايله بابور کابيلي الينده ساخلاماقلا اسکي تورپاقلاري اوغروندا موباريزه آپارميشدير. بوندان دا بير شئي چيخمايينجا هينديستانا يؤنلميشدير.
«بابورنامه»نين «هينديستان» آدلانان حيصهسي 8 اوکتيابر 1526-جي ايلدن 1529-جو ايلين 5 سئنتيابرينادک اولان دؤورون حاديثهلريني احاطه ائدير. اصلينده، بابورون هينديستان ماجراسي هله 1519-جو ايلده باشلاميشدير. او، همين واختدان سونرا هينديستانا بئش دفعه يوروش ائتميش، پنجابي (1519/20)، قنداهاري (1522)، لاهورو (1523)، دئهليني و آقراني (1526) اله کئچيرميش، افقانيستاني، بلوجيستاني و شيمالي هينديستاني اؤز حؤکمرانليغي آلتينا آلاراق بؤيوک موغوللار ايمپئرییاسينين تمليني قويموشدور. اثرين «هينديستان» قيسمينده بابورون يئرلي حؤکمدارلاردان ايبراهيم لودي ايله پانيپات ساواشي، هيند راچپوتلارين باشچيسي رانا سانکا ايله کانوا ساواشي، افقان طايفالاري و بئنقاللارلا ساواشي اؤز عکسيني تاپميشدير.
بابورون خاطيرهلري بئش يئرده قيريلير. خوراسانا گئتمک اوزره وطنيني ترک ائتديگي ايلين، يعني 908-جي ايلين (1503-04) حاديثه لري باشا چاتمادان کسيلير، 909-جو ايلين (1504-05) حادیثهلري ايسه بوتونلوکله يوخدور.
خاطيرهلر ايکينجي دفعه914-جو ايلين اوللرينده کسيلير، اون ايل 7 آيليق فاصيلهدن سونرا 925-جي ايلده تکرار باشلايير. يعني کيتابدا 1508-جي ايلين ماييندان 1519-جو ايلين 3 يانوارينادک اولان دؤورون حاديثه لري يوخدور.
بابورون خاطيرهلرينين 926-جي ايلين اوللريندن (12 دئکابر 1520-جي ايلدن) 932-جي ايله (18 اوکتيابر 1525-جي ايل) قدر اولان حيصه سي ده يوخدور.
خاطیرهلرده 1528-جي ايلين 2 آپرئليندن 15 سئنتيابرينادک بئش آي ياريمي احاطه ائدن و آچيقلانمايان بير کسينتي ده وار.
بابورون خاطيرهلري 936-جي ايل محرم آيينين 3-ده (3 سئنتيابر 1529-جو ايل) سونونجو دفعه کسيلير. اوندان سونرا ياشاديغي اون بئش آي ياريم بويونجا يا بير شئي يازماميش، يا دا يازديقلاري ايتميشدير. بابور 937-جي ايلين 5 جومادويولوول گونو (25 دئکابر 1530-جو ايل) وفات ائتميشدير. بيز بو بوشلوقلاردا باش وئرن حادیثهلرين قيسا ايجماليني متن التي حاشييهلرده وئرهرک منظرهني قابا شکيلده تاماملاماغا، خاطيرهلري بير نؤو برپا ائتمهيه چاليشميشيق.
بابورون بو خاطيرهلري نئجه و نه زامان يازديغي حاقيندا دقيق معلومات يوخدور. دقيق بيلينن بير شئي وارسا، او دا همين دؤورده ساراي تاريخچيسي، مونشي و يا خرونيستين اولماديغيدير. ائله ايسه بابور بوتون حاديثهلري اؤزو قئيده آلميش، خوصوصي گوندهليک توتموشدور. لاکين اثرده بونو تصديق ائدن جيدي بير ايشاره يوخدور. بوتون حاللاردا احتيمال ائتمک اولار کي، بابور مونتظم و يا آرا-سيرا گوندهليک توتموش، بو ماتئرياللار اساسيندا خاطيرهلريني هينديستاندا يازيب بيتيرميشدير. خاطیرهلرين سون دؤورونو احاطه ائدن ايللرده بابور حاديثه لري گونبَگون تصوير ائدير، حتّي سحر، گون اورتا، ايکيندي، آخشام، گئجه باش وئرن حادیثهلري ده موفصل نقل ائدير.بعضي مقاملاردا بو و يا ديگر حاديثه و يا شخص حاقيندا تحکييهني کسن مؤليف بو بارهده سونرا معلومات وئرهجگيني بيلديرير. تک بير يئرده ايسه (3 مارت 1529-جو ايلده) بونو قئيد ائدير: «خوجا يحيانين نوهسي خوجا کلان ايسه مندن يازماقدا اولدوغوم وقايئعني ايستهميشدي. صورتيني چيخارتديرميشديم، اونو دا شهرک واسيطهسيله گؤندرديم».
«بابورنامه»ده فاکتيکي ماتئرايل، بير-بيرينه قاريشان حاديثه لر، آليشماديغيميز آدلار حدسيز درجهده چوخدور، لاکين بونا باخماياراق اثر سونسوز ماراقلا، بير ماجرا ادبياتي نومونهسي کيمي ذؤوقله اوخونور. بابورون ديلينين سادهليگي، اوبرازليليغي، موشاهيدهلرينين ظريفليگي، غئيري-عاديليگي، دبدبهدن اوزاق تحکييه طرزي، صميميتي اينساني حئيران ائدير.
بابور هر شئي حاقيندا اوبيئکتيو و دقيق يازميشدير. موعاصيري اولدوغو و يا اؤزوندن اول ياشاميش حؤکمدارلار، اونلارين نسبي، حياتي، خاصيتي، ساواشلاري و مئيدان موحاريبهلري، آدبااد گؤسترمکله آروادلاري و جارييهلري، اوغوللاري و قيزلاري،ميرلري و بيلري، سارايلاريندا ياشايان عاليملر، شاعيرلر، رساملار، موسيقيچيلر، خطاطلار و باشقا صنعتکارلار حاقيندا گئنيش و ماراقلي معلوماتلار وئرميشدير. گزيب گؤردويو يئرلردهکيتاريخي آبيدهلر، آيري-آيري خالقلارا، طايفا و قبيلهلره خاص اولان ائتنوقرافيک اؤزلليکلر، عادت-عنعنهلر، يئمکلر، گئييملر اونون نظريندن يايينماميشدير. بابور طبيعتين گؤزلليکلريني، فرقلي جوغرافي اراضيلرده بيتن آغاج و گوللري، مئيوه و بيتکيلري، حئيوانلاري، قوشلاري، باليقلاري دا عئيني حساسليق و ديقتله تصوير ائتميشدير. او، موسيقي، خوصوصن ده موغاملار حاقيندا درين معلومات صاحيبي اولدوغونو گؤسترميشدير. بو معنادا «بابورنامه» او دؤورون بير ائنسيکلوپئديياسي ساييلا بيلر.
بابور حتّي اؤز شخصي قوصورلاريني گؤسترمکدن، اؤزونه تنقيدي ياناشماقدان، بعضاً ده ايستئهزا ائتمکدن چکينمهميشدير. اونون ايچکي مجليسلري، معجون، کمالي، تيريک قبول ائتمهسي ده خاطيرهلرده اؤز عکسيني تاپميشدير. بابور اؤز تابئعليگيندهکيلره و قوهوملارينا دا اوبيئکتيو قييمت وئرميشدير. حتّي اؤز عميسي اوشاقلاري اونا قارشي خيانت ائدنده، دؤولت چئوريليشي تشکيل ائديب تاختي اونون اليندن آلماق ايستهينده بئله بابور اونلاري باغيشلاميشدير.
بابور بير چوخ يئرده عميلرينين، داييلارينين، خالالارينين اونا و آناسينا قارشي حاقسيزليق ائتديکلريني وورغولاميش، اونلاردان اعتيبار و شفقت گؤرمهديکلريني قئيد ائتميشدير: «بونلاري يازماقدان مقصديم شيکايت دئييل، گئرچکلري سؤيلهمکدير، بو سؤيلننلردن مقصد اؤزومو تعريف دئييل، گئرچکلشميش اولانلاري بيان ائتمکدير. بورادا هر سؤزون دوغروسونو و هر ايشي اولدوغو کيمي يازماغي گرکلي سايديغيم اوچون، شوبههسيز کي، آتا و بؤيوک قارداشدان ياخشي و پيس نه ائشيديليب گؤرولموشسه اونلاري سؤيلهديم، قوهوملاردان و يادلاردان دا نه قوصور و يا مزيت گؤرولموشسه، اونلاري يازديم. اوخويان معذور گؤرسون، ائشيدنلر ده قيناماسين».
«بابورنامه»ده يوزه ياخين شئعیر پارچاسي وار. بونلارين بير قيسمي شاعيرين اؤز اثرلري، بير قيسمي باشقا شاعيرلرين، اساسن ده سعدي شيرازينين شئعیرلريدير. يئري و مقامي گلديکجه قوراندان آلينتيلار، فارسجا و تورکجه بير نئچه آتالار سؤزو وار. فارسجا شئعیرلرين و آتالار سؤزلرينين اوريژيناليني سطري ترجومهلري ايله بيرليکده وئرمگي مقصده اويغون سايديق.
بو مؤحتشم اثري آنا ديليميزه چئويررکن اونون تورکجه (رشيد رحمتي آرات)، روسجا (ميخايل ساليئ) ترجومهلري ايله ياناشي پارسا شمسييئو طرفيندن حاضيرلانميش اؤزبکجه-چاغاتايجا نشريندن ايستيفاده ائتديک. بابورون ديلي، خوصوصن ده مورکّب جوملهلر سينتاکتيک باخيمدان فارسجانين تاثيري آلتيندادير. ميثال اوچون: «صاباحي ديواندا قولو بَي کيم، کاشغارغا سولطان سيد خان قاشينا ائلچيليککه باريب ايدي، کليب مولازيمت قيلدي». ساده جوملهلر ايسه تام توکجهدير. اونا گؤره ده بعضي جوملهلري داها دقيق آنلاماق اوچون اونلاري تورکجه و روسجا متنلري ايله توتوشدورماق لازيم گليردي. بوندان باشقا، همين دؤورده حياتين موختليف ساحهلرينده ايشلنميش چوخسايلي تئرمين و تعبيرلرين قارشيليغيني تاپماق آسان دئييلدي. بو باخيمدان تورکجه و روسجا ترجومهلر بيزه موستثنا درجهده کؤمک ائتدي. اثرين کوْلوْريتيني قوروماق اوچون بعضي تئرمين و دئيیملری اولدوغو کيمي ساخلاديق و کيتابين سونوندا وئريلن قئيدلر و ايضاحلار قيسمينده اونلارين معناسيني آچيقلاديق.
شوبههسيز کي، بو بؤيوک حجملي مورکب اثرين ترجومهسي نؤقصان و قوصورلاردان دا خالي دئييلدير. بيزيم آرزوموز بو ترجومهدن سونرا داها موکمل ترجومهلرين مئيدانا چيخماسيدير. يوخسا کي، اوجوز شؤهرته و بيرينجيليک پالماسينا صاحيب اولماق کيمي بير ايستگيميز، الهمدوليللاه، يوخدور و اولا دا بيلمز. بيزيم تورکلويه تمنناسيز خيدمتدن باشقا بير قايهميز يوخدور.
مؤعتريضه ايچينده قارا شريفتله آ-ب ايله وئريلن رقملر حئيدراباد نوسخهسينين صحيفه لريني گؤسترير.
يئکون اولاراق دئمک اولار کي، اورتاق تورک ادبياتينين ان پارلاق سيمالاريندان بيري اولان ظهیرالدین محمد بابور چاغاتاي ادبياتيندا پوئزييادا عليشير نوايیدن سونرا ايکينجي ان اوجا زيروه، نثر ساحهسينده ايسه بيرينجي، فتح اولونماميش زيروهدير. بابور بوتون قاني، جاني، ديلي و خاراکتئري ايله تورکدور، هميشه ده بونونلا فخر ائتميشدير. تورکلوکله و بابورلا فخر ائتمه نؤوبهسي ايندي بيزدهدير. بابورون شخصيتينين و اثرلرينين تانيديلماسي و طبعليغي تورک ضياليلارينين بيرينجي درجهلي وظيفهلريندندير. زيرا گنج نسله تورک اولولاريني تانيتمادان، اونون تاريخي يادداشيني تزلهمهدن کئچميشله بوگون، بوگونله گلهجک آراسيندا ساغلام کؤرپو قورماق مومکون دئييل. حالبوکي موعاصير دؤورده، قلوباللاشان دونياميزدا بونا بؤيوک احتيياج وار.
دونيا تاريخينه تورک آديني اؤز کسکين قيلينجي و ظريف قلمي ايله قيزيل حرفلرله يازميش ظهیرالدین محمد بابورون بوگونه قدر اؤلکهميزده يالنيز بير کيتابي نشر ائديلميشدير. موتخصيصلر خاريجينده اونون صنعتي ايله چوخ آز آدام تانيشدير. بو آجي گئرچکله اوزلشمک مومکوندور، آنجاق اونونلا باريشماق اولماز. اونا گؤره ده بيز بابورون «سئچيلميش اثرلري»ندن سونرا اونون مشهور «بابورنامه»سيني ده آنا ديليميزه ترجومه و نشر ائتمگي قرارا آلديق. اورکدن اينانيريق کي، آذربايجان اوخوجولاري و ادبي ايجتيماعييت بابورون بو کيتابيني دا بؤيوک رغبتله قارشيلاياجاق، بو آزمان شاعير-حؤکمدارلا باغلي ادببيات، ادبييياتشوناسليق و تدريس ساهسينده اوزون مودتدن بري مؤوجود اولان بوشلوق، گئج ده اولسا، دولدورولاجاقدير.
بيز اؤز عنعنه ميزه صاديق قالاراق، بو کيتابي دا تورکسوي کيتابخاناسي سئريياسي سيلسیلهسیندن نشر ائديريک. بونونلا دا تورک دونياسينين یونسکو-سو ساييلان تورکسوي-اون تورک خالقلارينين بير-بيرينه ياخينلاشماسي، عومومي اينکيشافي و قارشيليقلي زنگينلشمهسي اوغروندا آپارديغي جوشغون و نجيب فعاليييته کيچيک بير تؤحفه وئرديگيميزه اينانيريق.
بورادا بير مسلهنی نؤوبتي (اون ايکينجي!) دفعه وورغولاماق ايستييريک: تورکسوي کيتابخاناسي سئريياسي لاييحهسي بوتونلوکله کؤنوللولوک اساسيندا حياتا کئچيريلير. لاييحهده ايشتيراک ائدن هر کس، او جوملهدن کيتابي تورکجه و روسجا ترجومهلريندن ايستيفاده ائتمکله اوريژيناليندان آنا ديليميزه چئويرن،اؤن سؤزون، قئيد و ايضاحلارين موليفي بندهنيز راميز عسکر، رئداکتورو حؤرمتلي پروف. در. حوسئين ايسماييلوو بو ايشي تورکلوگه بير خيدمت اولسون دئيه هئچ بير مواجيب و هوْنوْرار آلمادان تمنناسيز يئرينه يئتيرميشلر. ترجومه زاماني منه آنکارادان موختليف علمي ادبيات گؤندرن، بير سيرا تئخنيکي مسلهلرين حلينده کؤمک ائدن عزيز دوستوم، آوراسييا يازارلار بيرليگينين اورقاني «قارداش قلملر» ژورنالينين رئداکتورو عؤمر محمت اوغلونا و بو کيتابداکي فارسجا شئعیرلرين سطري ترجومهسينين حاضيرلانماسلندا امگي کئچن دوستوم ايلقار الفي اوغلونا، خوصوصيله ترجومه اوزرينده ايشلهديگيم زامان منه هر جور شراييط يارادان، معنوي جهتدن دستک اولان حيات يولداشيم سولماز خانيما سونسوز تشکورومو بيلديريرم.
باکي، 24 مارت 2011-جي ايل.