بابور نامه

 ظهیرالدین محمد بابور: حياتي، شخصيتي و اثرلري

عسکر رامیز

کؤچورن: عباس ائلچین

 

«بوتون شرق فاتئحلريندن فرقلي اولاراق او چوخ-چوخ اينسان­پرور ايدي... آداملار اونون باره‌سينده باشقا معنادا نه دو­شونور­لرسه دوشونسونلر، بيز بو بؤيوک قلبلي و اونسيتجيل نهنگه درين رغبتله ياناشماقدان باشقا اونون حاقيندا هئچ نه دوشونه بيلمه‌ريک».

ب.ن.مورلئند.

«موسلمان هينديستا‌ني‌نين آقرار سيستئمي» کيتابيندان.

 

     معلوم اولدوغو کيمي، دونيا‌نين ان زنگين، کؤکلو ديللريندن بيري اولان تورک ديلي اوچ بؤيوک قروپا - اوغوز، قيپچاق و قارلوق قروپلا­رينا­ آيريلير. هر قروپ دا اؤز تاريخي اينکيشاف مرحلهسيندن آسيلي اولا­راق اؤزلوگونده بير نئچه قولا بؤلونور. مثلا، قارلوق قروپونا حاضيردا اؤز­بک، اويغور، ساري اويغور، سالار و ساير ديللر داخيلدير. واختيله مؤو­جود اولموش قاراخاني و چاغاتاي ديللري ايسه قار­­لوق تورکجه‌سي‌نين تاريخي ائتاپلاريدير. اوسته‌ليک، بو ديللرده زنگين اد­بيات يارانميشدير. قا­راخاني دؤنمينده ماحمود کاشغاري «ديوان لغات الترک»و، يوسيف بالاساغونلو ايسه «قوتادغو بيليگ»ي يازميشدير. بونلار اورتاق تورک اد­بياتي‌نين و تورک دونياسي‌نين تمل اثرلريدير. چاغاتايجادا دا تورکلوک اوچون بؤيوک اؤنم داشييان اثرلر قلمه آلينميشدير.

      20. عصرده قارداش تور­کييه‌‌نين هومانيتار عئلملر ساحه‌سينده يئتيرديگي ان بؤ­يوک شخصيت اولان اورديناريوس پروفئسسور مهمت فواد کؤپرولو چا­­غاتاي تورکجه­سيني «مونقول ايستيلاسيندان سونرا چينگيزين اؤولادلاري طر­فيندن قو­رولان چاغا­تاي، ائلخاني و آلتين اوردو ايمپئراتورلوقلا­ري­‌نين مدني مرکزلرينده 13-14 عصر­لر­ده اينکيشاف ائدن و تئیموريلر دؤو­رونده، بيلخاصه 15. عصرده، کلاسسيک بير ماهيت آلا­راق زنگين بير ادبيات يارادان ادبي اورتا آسییا لهجه‌سي» کيمي سجييه‌لنديرميشدير. تورکجه‌‌نين بو قولوندا شککاکي، لوطفي، عطایي، خو­جندي، سارايي، خوارزمي، حسین بايقارا، قوطبي، عليشير نوايی، بايرام خان، ابولغازي باهادير خان و اونلارجا قلم صاحيبي اؤلمز اثرلر يا­راتميشلار. بونلارين آراسيندا شانلي تورک حؤکمداري و دؤو­لت خا­دیمي، بابوريلر دؤو­لتي‌نين و يا بؤيوک موغول ايمپئريياسي‌نين بانيسي، شاعير، ناثير، تاريخچي، جوغرافيياچي، ائتنوقراف، ائنسيکلوپئديک ذکا صاحيبي قاضي ظهیرالدین محمد با­بور شاهين خوصوصي يئري وار.

      بابور 14 فئورال 1483-جو ايلده انديجاندا آنادان اولموشدور.اونون آتاسي، فرقانه حاکيمي عؤمر شئيخ ميرزه بؤيوک امير تئیمورون نتيجه‌سي، آناسي قوتلو(غ) نيگار خانيم ايسه چينگيز خا‌نين اون دؤردونجو نسيلدن تؤرمه‌سي ايدي. با­بور آنادان اولاندا عؤمر شئيخ ميرزه سمرقنده مشهور صوفي شاعير خوجا نصرالدين عوبئيدوللاه احرا­­رين يا­‌نينا گله‌رک کؤرپه‌يه آد قويماسيني خواهيش ائتميشدير. او، اوّلجه «ظهیرالدین محمد» آديني تکليف ائتميش، سونرا بير آز دو­شونه‌رک «بو آد تلففوظ باخيميندا عاوام ديلي اوچون آغير­دير، قوي اونلار «با­بور ميرزه» دئسينلر» دئميشدير. بابور سؤزو اسکي تورکجه‌ده ببير، پلنگ معناسينا گلير.

      بابورون آناسي قوتلو نيگار خانيم سولطان ماحمودون بؤيوک با­جيسي، مونقولوستان خاني يونوسون قيزي ايدي.بابور آنا ننه‌سي ايسن دؤو­لت بييمين يانيندا بؤيوموش، اوندان تربييه آلميشدير. بو قا­دين بوتون اورتا آسييادا غئيرتلي، عاغيللي بير شخص کيمي مشهور ايدي. بير دفعه اري ايله بيرليکده دوشمنه اسير دو­شنده شاهزاده‌لردن بيري اونا تجاووز ائتمک ايسته‌ميش، دؤولت بييم کنيزلري‌نين کؤمگي ايله هارين شاهزاده‌ني اؤلدوره‌رک مئييديني سارايين حَيَطينه توللاميشدي. سحر مسله معلوم اولاندا او، ها­­­مي­‌نين حوضوروندا بئله دئميشدي: «بو آدام شريعتي پوزاراق منيم نا­موسوما توخونماق ايسته‌دي، من ده اونو اؤلدوردوم. بونا گؤ­ره بير سوچوم وارسا، چکمه‌يه حاضيرام». اؤلدورو­لن شاه­زاد‌ه‌نين آتاسي درين خجالت حيسي کئچيره‌رک بييمين گوناهکار اولماديغيني بيلديرميش و بوتون اسير­لري آزاد ائتميشدي.

     دؤولت ايداره‌چيليگيني اؤيرنمه‌سي اوچون آتاسي بابورو هله اون يا­شيندا ايکن انديجانا والي تعيين ائدير. بوندان ايکي ايل سونرا بير قضا نتيجه‌سينده، داها دوغروسو، آخسي قالاسيندا اوچورومون اوستونده گؤ­ير­چينلري سئير ائدرکن مووازينتيني ايتيره‌رک اوچوروما يووارلانان عؤمر شئيخ ميرزه هلاک اولور و بابور 12 اييون 1494-جو ايلده 12 يا­شيندا فرقانه تاختينا چيخير.

       همين دؤورده اورتا آسییادا و جيواريندا سياسي منظره بئله ايدي: سمرقندده        بابورون عميسي سولطان احمد ميرزه، حيصاردا و بدخشاندا داييسي سولطان ماحمود ميرزه، مونقولوستاندا باباسي يونوس خان، کابيلده 2. اولوغ بي ميرزه، هئراتدا حوسئين بايقارا حؤکم سوروردو. قيزيلباشلارين با­شيندا شاه ايسماييل ختايی، اؤزبکلرين باشيندا شئيباني خان دوروردو. هينديستاندا ايسه هر ويلايتده، حتّي هر شهرده بير ميرزه (بو سؤز اميرزاده سؤزو­نون قيسالديلميش واريانتي اولوب، اساسن، امير تئیمورون تؤرمه‌لرينه شاميل ائديليردي)، خان و يا بير راجه حاکيم ايدي.

      بابور حؤکمدار اولدوقدان قيسا بير مودت سونرا تاختيني عمیسيندن و داييسيندان قوروماق مجبوريتينده قالير. عاغلي-فراستي و اطرافينداکي يا­خين آداملاري‌نين کؤمگي سايه‌سينده عميسي ايله ديل تاپير، کاسان بؤلگه‌سيني داييسينا گوزشته گئتمکله تهلوکه‌ني سوووشدورور. ياواش-ياواش گوجله‌نن بابور 1497-جي ايلده سمرقندي آلير. آنجاق آغير خسته‌لنديگي اوچون اوزون مودت بورادا فعاليتسيز قا­لير، اطرافينداکي بَيلر اونو ترک ائديرلر. بو يئتمزميش کيمي، بابورون ان اينانديغي بَيلريندن بيري، آخسي قالاسي‌نين کومئندانتي اوزون حسن (اغقويونلو اوزون حسنله قاريشديرمامالي) باشقا بيلرله البير اولوب «بابور، آغير خسته‌دير، ديلي توتولوب، آغزينا پامبيقلا سو دا­ميزديريرلار» دئيه شاييعه‌لر ياياراق انديجاني موحاصيره‌يه آلير. بونو ائشيدن بابور امريند­کي 250 نفرليک دسته ايله انديجانا اوز توتور، لاکين شهرين اله کئچديگيني اؤيره‌نرک خو­جنده گليب داييسينا سيغينير. اونون کؤمگي ايله آخسي و انديجا­ني گئري آلماغا چاليشسا دا، بوندان بير شئي چيخمير. يالنيز 15 آي سونرا انديجا­ني قور­تار­ماغا مو­وفّق اولور. بو آرادا 12 ياشيندان بري نيشانلي اولدوغو، لا­کين با­جي گؤزو ايله باخديغي عميسي قيزي (سولطان احمد ميرزه‌‌نين قيزي) عايشه بييمله ائو­لنملي اولور. بو ائوليليک اوزون سورمور، عايشه بييم بير ايل سونرا اونو ترک ائدير.

     تاختا چيخديغي واختدان بري حوسئين بايقارا‌نين بَيلري ايله سا­واشان با­بور بو دفعه رقيبلرين ان تهلوکه‌ليسي اولان شئيباني خانلا اوز-اوزه گلير. 1501-جي ايلين يا­ييندا سريپول موحاريبه سينده اونا مغلوب اولوب سمرقنده قاچير. شئيباني خان بو دفعه سمرقندي موحاصيره‌يه آلير و توتور. با­بور شهري ترک ائدير، آنجاق باجيسي خانزاده بييم شئيبا‌ني‌نين الينه دوشور، خان اونونلا ائوله‌­نير. بختي گتير­مه­ين و هر شئييني ايتيرن گنج بابور يا‌نينداکي بير نئچه نفرله آج-سوسوز وضعيتده داغلاردا، دوزلرده دولاشير، آخيردا پا­يي-پييادا داشکنده گله‌رک يئنه داييسي سولطان ماحمود ميرز­يه سيغينير. بو سيرالاردا اونون ديگر داييسي احمد خان مونقولوستاندان داشکنده گلير. ايکي قارداش فرقانه‌ني توتماق اوچون اونا دستک وئرير. بابور بعضی­ يئرلري اله کئچيره‌رک انديجانا ياخينلاشير، قوشونلارا دينجلديگي زامان قفيلدن باسقينا اوغرايير، چوخلو ايتکييه معروض قالير، اؤزو ايسه انديجان بيي احمد تنبلين قيلينج ضر­به‌سيله با­شيندان آغير يارا­لانير، سککيز ياخين آدامي ايله بيرليکده قاچيب قورتو­لور. سونرا اونلار­دان آيريلاراق، يول‌بويو خاراباليقلاردا گيزلنه-گيز­لنه بير تهر دا­ييلاري‌نين يا‌نينا قاييدا بيلير.

      شئيباني خان بابورا و داييلارينا قارشي موباريزه‌ني داوام ائتدیرير، اونلاري آغير مغلوبيته اوغرادير. بابور بو دفعه فرقانه‌‌نين جنوبونداکي داغلارا قاچير. اوزون مودت بورادا آغير شراييطده آج-يالاواج قالير، نهايت، خو­راسانا حوسئين بايقارا‌نين يا‌نينا گئتمک اوچون اکثريتي قادينلاردان و اوشاقلاردان عيبارت اولان 250 نفر­ليک قافيله ايله 1504-جو ايلين اييون آييندا يولا چيخير.

      قوندوز حؤکمداري خوسروو شاهين اراضيسيندن کئچرکن خالق ايکي اولو خاقا‌نين تؤرمه‌سيني بؤيوک سئوگي ايله قارشيلايير، شاهين قارداشي باقي چاغانياني باشدا اولماقلا بير چوخ آدام اونا قوشولور. قيسا مودتده بابورون اطرافيندا بؤيوک بير اوردو توپلانير. بابور ايستي­قامتي دييشديره‌رک بو دفعه خوراسانا دئييل، هينديقوش داغلاريني کئچيب کابيله اوز توتور. قان تؤکمه‌دن موقيم آرغوندان شهري آلير و 1506-جي ايلده اؤزونو کابيل شاهي ائعلان ائدير. همين ايل هئراتدا چوخ سئوديگي ماهيم بييمله ائوله‌نير.

    شاه ايسماييل ختايی 1510-جو ايلده شئيباني خاني اؤلدورور. ان اساس دوشمنلريندن بيري‌نين آرادان چيخماسي ايله بابور شاه اسکي تورپاقلا­ريني، يعني آتا مولکو ماوراوننهري يئنيدن اله کئچيرمک فيکرينه دوشور. اونا گؤره شاه ايسماييللا موقاويله باغلايير، اونون آدينا خوط­به اوخوتدورور و سيکّه کسديرير. لاکين سونني اهالي بابورون بو حرکتيني بيَنمير. ختايی‌نين حربي قووه‌لري‌نين يارديمي ايله حيصا­ري، بوخاراني و سمرقندي اله کئچيرن بابور عوثمان­لي-صفوي سا­وا­شي ايله علاقه‌­دار شاه ايسماييلين اؤز قوشونونو گئري چاغيرماسي اوزوندن توتدوغو تور­پاقلاري يئنيدن ايتيرير. ختايی‌نين چالديران ساوا­شيندا عوثمانليلارا مغلوب اولماسي با­بورون بوتون اوميدلريني پوچا چيخارير. چار­سيز قا­لان بابور دؤرد ايلليک فاصیله­‌دن سونرا کابيله گئري قاييدير و بوتون ديقّتيني بو جوغرا­فييايا يؤنلدير. 1519-جو ايلده سياسي مقصدلرله شاه منصورون قيزي بيبي مو­بار­که-افقاني آغاچه ايله ائوله­نير.

      بابور شاه 1519-26-جي ايللرده هينديستانا بئش دفعه يوروش ائدير. پنجابي (1519/20)، قنداهار (1522)، لاهور (1523)، دئهلي و آقرا (1526) شهرلريني اله کئچيرير. نتيجه‌ده افقانيستاني، بلوجيستاني و شيما­لي هينديستاني اؤز حؤکمرانليغي آلتينا آلاراق بؤيوک موغوللار ايمپئرييا­سي‌نين تمليني قويور.

      هينديستاندا ايکي اساس رقيبيندن بيري اولان ايبراهيم لوُديني پا­نيپات يا­خينليغيندا مغلوب ائده‌رک 5 ماي 1526-جي ايلده دئهليني توتان با­بور راچپوتلا­رين باشچيسي رانا سانکا ايله ووروشور و 16 ماي 1527-جي ايلده اونون قوشونلا­ري­ني کانواندا دارماداغين ائدير. بو ساواشدان سونرا «غازی» عونوا­‌نيني آلير. بابور 1527-29-جو ايللرده اؤز نظارتين­ده‌کي يئرلرده عو­صیانلاري ياتيراراق، موستقيل کنيازليقلارين چوخونو محو ائدير، آخيردا قانق چاييني کئچه‌رک بئنقال حؤکمداريني يئنير و 24 اييون 1529-جو ايلده آقرا شهرينه قاييدير.

     اوشاقليغيندان بري آغير خستله‌ليکلر کئچيرن، خوصوصيله ده با­­تاقليق قيزديرماسيندان اذّيت چکن بابورون صحتي جيدي شکيلده پوزولور. اونو بير دفعه زهرله‌ييرلر. ايبراهيم لوُدي‌نين آناسي طرفيندن آشپاز احمدين الي ايله وئريلن آغي‌نين تاثيري نتيجه‌سينده با­­بورون و­ضعيتي گوندن-گونه آغيرلاشير.

    بابورون قيزي گولبدن بييم اؤزو­نون «هومايون نامه» آدلي کيتا­بين­دا آتاسي‌نين حياتي‌نين سون آيلاريني موفصل شکيلده تصوير ائتميشدير. اونون ياز­­ديغينا گؤره، شاهزاده هومايونون چوخ آغير شکيلده خستلنمه‌سي بابورا اؤز در­ديني اونوتدورور. او، خوصوصي بير آيينه عمل ائده‌رک اوغلونون ياتاغي باشينا اوچ دفعه دولانير، هوما­يونون خسته‌ليگيني اؤز اوزرينه گؤتوردويونو بيلديرير، بو­نو گئرچک­لشديرمگي صيدق-اورکله آللاهدان نيياز ائدير. تئزليکله هوما­يونون و­ضعيتي ياخشيلاشير و او، تاماميله ساغالير. عوضينده بابورون خسته‌ليگي گئتديکجه شيدّتله‌نير. بو دونيادان کؤچه‌جگيني آنلايان بابور اؤولاد­لاريني (اوغوللاري هومايون، کامران، عسکري و هيندال ميرزه­لري، قيز­لاري گولرنگ، گول­چؤهره و گولبدن بييملري)، بيلريني و سرکر­ده­لريني يا‌نينا چاغيرير. هامي‌نين حوضوروندا بؤيوک اوغلو هو­مايونو پادشاه تعيين ائدير، ائله همين گون - 26 دئکابر 1530-جو ايل­ده 48 يا­شيندا ابديته قوووشور. آقرادا دفن اولو­نور، سونرالار وصيیتتینه­ اويغون اولاراق قبري کا­بيله کؤچورولور. 1646-جي ايلده بابوريلر سولاله‌سي‌نين عوضولريندن بيري اولان جا­هان شاه اونون باغي-با­بور آدلي باغدا يئرلشن قبري اوزه­رينده بير مقبره تيکديرير.

     بورادا بابور طرفيندن قورولان، تاريخي ادبياتدا بابوريلر، بؤ­يوک موغوللار و يا گورگانيلر دؤولتي آدلانديريلان ايمپئرييا‌نين سونرا­کي تاريخي حا­قّيندا دا قيسا معلومات وئرمک ايسته‌ييريک. بابور­دان سون­را اونون بؤيوک اوغلو 22 ياشلي هومايون 1530-جو ايلده تاختا چيخميش، لاکين 1540-جي ايلده قار­داشلاري ايله گيريشديگي ايقتيدار موباريز­ه‌سينده مغلوب اولاراق صفويلره سيغينميش، يالنيز 1555-جي ايلده اونلا­رين کؤمگي ايله دئهليني آلاراق حؤکمدار اولموشدور. اونون يئرينه کئچن اکبر شاه 50 ايل حاکيميتده قالميش (1556-1605)، هينديستان ياريماداسي‌نين بؤيوک بير قيسميني ايستيلا ائتميش، اؤلکه‌سي‌نين مدني و ايقتيصادي يوکسه‌ليشينه نايل اولموش، عوثمانليلار، صفويلر، اؤزبکلر و پورتوقاليياليلارلا سياسي علاقه‌لر قورموشدور. اونون اوغلو سليم جا­هانگير شاه دؤنمينده (1605-27) اينگيليسلر هينديستانا آياق آچميشلار. جاهان شاهين حاکيميتي ايللرينده (1628-58) اؤلکه‌ده مد­نييّت، خوصوصيله مئعمارليق ساحهسينده بؤيوک اوغورلار قا­زا­نيلميش، دونيا­‌نين يئددي مؤعجيزه سيندن بيري اولان تاج-ماحال مقبر­ه‌سي تيکيلميشدير. اؤورنگزيب عالمگير شاه دؤورونده (1658-1707) ايمپئرييا اینکيشاف ائتسه ده، اوندان سونرا تنزول، داخيلي چکيشمه، تاخت قووغا­لا­ري و عوصيانلار باشلاميشدير. شاهي-عالم باهادير شاه (1707-12)، جا­­هانگير ايسکندر شاه (1712-13) و فرروخ شاهين دؤورو (1713-19) ده ساکيت اؤتمه‌ميشدير. 1719-جو ايلده تاخت اوچ دفعه الدن-اله کئچميش، ر­فيع‌الدرجات شاه و ايکي جاهان شاه قيسا مودته حؤکمدار اولموش، محمد شاهين دؤورونده (1719-47) نيسبي ساکيت­ليک برپا ائديلسه ده، نادير شاه افشارين 1739-جو ايلده دئهليني توتماسي ايله اؤلکه يئني­دن خاوسا سو­روک­لنميشدير. احمد باهادير شاه (1747-53)، ايکي عالمگير شاه (1753-59) و اوچ عالم شاه (1759-1806) زا­ماني اينگيليسلر چوخ فعاللاشميش و 1766-جي ايلده ايمضالانان آللاه‌اباد موقا­ويله‌سي ايله اؤلکه‌‌نين ايداره‌سيني اؤز اللرينه کئچيرميشلر. 2. اکبر شاهين (1806-37) و 2. با­هادير شا­هين (1837-58) حاکيميتي فورمال خا­راکتئر داشيميشدير. 1858-جي ايل­ده بابوريلر سلطنتينه سون قويولموش، هينديستان رسمن اينگيلتره­‌نين موستملکه‌سي، 1877-جي ايلده ايسه ويکتورييا هينديستا‌نين کراليچه‌سي ائعلان ائديلميشدير.

                                                 * * *

 

      بابورون بير حؤکمدار کيمي مؤحتشم اوغورلار قازانما­سي بير سيرا عاميللرله باغليدير. هر شئيدن اول، اولو تانري‌نين عينايتي ايله حؤکمدارا خاص اولان بوتون صيفتلر اونون شخصينده جمعلشميشدير. بونلاردان بيرينجيسي تورک تؤره‌سينه اويغون اولان ايلاهي منشالي خاريزما­دير. اونون چينگيز خان و امير تئیمور نسلينه منسوب اولماسي تورکلرده حؤکمدارا باغليليق دويغوسو ايله بيرلشه‌رک خالق­دا بابورا، با­بوردا ايسه اؤزونه سار­سيلماز بير اينام آشيلا­ميشدير. اون ياشيندان ائعتيبارن دؤو­لت ايداره‌چي­ليگي ايله مشغول اولماسي، اون ايکي ياشيندان تاخت-تاج صاحيبي اولماسي اونون بوتؤو شخصيت کيمي يئتيشمه‌سينده، خاراکتئري­‌نين فور­ما­لاشما­سيندا موهوم رول اويناميشدير. بونا فيطرتدن صا­حيب اولدو­غو ايتي ذکا، آنا­ليتيک عاغيل، پارلاق ايستعداد دا علاوه ائديلينجه، اورتايا دوها سويييه‌سينده موکمّل بير شخصيت چيخميشدير. اوشاق ايکن خوصوصي ساراي تربييه‌سي ديشيندا هئچ بير تحصيل آلماغا واختي اولمايان بير اينسا‌نين عئلمين موختليف ساحه‌لرينده بو قدر د­رين بيليک قا­زا­نا بيلمه‌سي يالنيز اؤز اوزرينده عينادلا و موتمادي اولاراق چا­ليشماسي ايله مومکون ايدي. بابور يوروشلر زاماني آت اوستونده، دينجلديگي زامان چاديريندا، آرخايين واختلاردا سارايداکي کيتابخانا­سيندا دايما کيتاب اوخو­موش، يا­زي يازميشدير. اؤزونون قئيدلرينه گؤ­ره، بير دفعه چاديريندا يازي يازماقلا مشغول اولارکن قفيلدن گور ياغمور ياغميش و قو­پان فيرتينا چاديري سووورموش، اونون اليازما­لاري و کيتابلاري ايسلانميشدير. بابور صاباحا قدر ياتماياراق ايسلاق صحيفه لري شام آلووو ايله تک-تک قوروتموشدور.

     حرب صنعتينده گؤرکملي سرکرده، ماهير تاکتيک و ستراتئق، قیلینج­ اويناتماقدا، اوخ آتماقدا، مينيجيليکده تايي-برا­بري اولمايان جنگاور، مئعمار­ليق و پئيزاژ معمارليغي ساحه‌­سينده گؤزل موتخصّیص، بوتانيکا، زوولوگييا، جوغرافييا، آسترونومييا اوزره حئیرتلي د­رجه‌ده درين بيليک صا­حيبي، عئيني زا­ماندا گؤزل شاعير، ناثير، اد­بيات­شو­ناس، عروض نظريييه‌چيسي، ترجومه‌چي، موسيقي‌شوناس، بسته‌کار، تاريخچي و ائتنوقراف کيمي شؤهرت قازانماق تاريخده چوخ آز آداما نصیب اولموشدور.

     پولاد ايراده‌لي بابور قورخو نه اولدوغونو بيلمه‌ميش، گؤزونو بو­داقدان اسيرگمه‌ميش، پرينسيپلريندن اصلا واز کئچمه‌ميشدير. دوشمنين آدي-ساني، حر­بي قودرتي قار­­شيسيندا تيتره‌مه‌ميش، ضعيفليک گؤستر­مه‌ميشدير. مولکو، ويلايتلري، تورپاقلاري بير نئچه دفعه ا‌ليندن چيخسا دا، اونلاري گئري قايتارماق اوغروندا عزمله موبا­ريزه آپارميشدير. اوسته‌ليک، بوتون ساواشلاردا کو­ماندان اولماقلا يا­­­ناشي بير عسگر کيمي شخصن ايشتيراک ائتميش، دفعه‌­لرله يارالانميشدير. بو حر­کت اور­دونو روحلانديرميش، اونون شخصييتي اطرافيندا بير اسرار هاله‌سي ياراتميشدير. حتّي بير يوروشده شيد­ّتلي قار فيرتيناسينا ياخالاناندا يا­خينداکي ما­غا­رايا سيغينماق با­ره‌ده ايصرارلي تکليفلري قبول ائتمه‌ميش، هامي کيمي چوخور قا­زاراق قار آلتيندا گيزلنميشدير. سفرلرده عسگرلرله برابر يئمک يئميش، بوتون محروميت و مشقّتلره اونلار­لا بيرليکده قاتلانميشدير.

      بابورون خالق و اوردو طرفيندن صميمي شکيلده سئويلمه‌سي‌نين بير سببي ده بوتون ظفرلري اؤزونون دئييل، اول آللاهين لوطفو ايله، سونرا دا سر­کر­ده‌لرين و عسگرلرين آدي ايله باغلاما­سيدير. بابور اطرافینداکي اينسانلارين کؤنلونو فتح ائتمگي باجارميش، هر کسين مزيتلريني، خيدمتلريني لاييقينجه قييمتلنديرميش، بعضي سيلاحداشلارينا شئعيرلر حصر ائتميش، اونلاري اؤيموشدور.

     بابور عدالتلي بير شاه کيمي حاقسيزليغا قارشي هميشه باريشماز اولموش، ياغماچيليغي، تالانچيليغي، چاپووولچولوغو اؤلومله جزالاندير­ميش، خالقين تاخيليني، مال-قاراسيني زورلا اليندن آلان عسگرلري دار آغاجيندان آسديرميشدير. بير يئرلي تبعه‌‌نين بير کوپه ياغيني ضبط ائتديگي اوچون اؤز عسگريني اؤلونجه‌يه قدر شاللاقلاتميشدير. بابورون بو خا­صيتيندن خبرسيز اولان شاه ايسماييل ختايی‌نين عسگرلري ده عئيني عاقيبته اوغراميشلار.

     بابور اؤز اؤلکه‌سي‌نين آبادليغي اوچون وار قووّه‌سي ايله چاليشميشدير. فتح ائتديگي اؤلکه‌لرده يئني يوللار، سو آنبارلاري، بندلر، کؤرپولر، ديني عيبادت يئرلري، حا­­ماملار، سارايلار، ايجتيماعي بينالار اينشا ائتدير­ميش، بو قورغولارين بير قيسميني شخصن اؤزو لاییحه‌لندير­ميش، معمار­لارين و موهنديسلرين چاليشمالارينا دا­يم نظارت ائتميش، لا­ييحه­لري يوخلاياراق اؤز ديرلي مصلحت و گؤستريشلريني وئرميش، بونلا­رين قيسا مود­­ّتده و کئيفيتله يئرينه يئتيريلمه‌سينه چاليشميش، اينتئر­يئر و ائکستئريئرلرين ترتيباتينا قدر هر شئيله ماراقلانميشدير.

     تيجارت يوللاري اوزرينده کاروانسارا­لار، دوشرگه‌لر تيکدير­ميش، چئشمه­لر چکدير­ميش، قويولار قازديرميش، يولچولار اوچون ايعاشه مر­کز­­لري، حئيوانلار اوچون يئم آنبارلاري، آسا­ييشي و تهلو­که­سيزليگي تأمين ائتمک مقصديله اينديکي معنادا پو­ليس منطقه‌لري يا­راتميش، مسافه‌لري گؤسترمکله يول ايشاره‌لري قويدورموشدور. اونون امري ايله کا­بيلدن آقرايا قدر اولان مسافه د­قيق اؤلچولموشدور. بابورون سا­يه‌سينده هينديستاندا معمارليقدا و اينجه‌صنعتده اورتاق هيند-تورک (اورتا آسییا) اوسلوبو يا­رانميش، قارشيليقلي مدني مو­باديله باش وئرميشدير.

     بابور شاه ياشيلليغا دا خوصوصي ديقت يئتيرميشدير. گؤردوگو ائکزوتيک بيتکيلرين و گوللرين اکيلديگي پارکلارين و باغلارين پلانلاشديريلما­سي زاماني اور­تا آسییاداکي چارباغ سيستئميني تطبيق ائتميش، گؤزل حوووضلار و فوواره‌لر دوزلتدير­ميش­دير. مثلا، ايبراهيم لودي‌نين اوز­­­رين­ده غلبه شرفينه کابيل-بخت آدلانان نهنگ بير پارک سالدير­ميشدير. اونون زرفشان، باغي-وفا، باغي-صفا، هشت-بئهيشت آدي وئرديگي باغلار دا اؤز غئيري-عادي گوللري و آغاجلاري ايله سئچيلميشدير. بونلارين اکثريتي عصرلرله قوروناراق بوگونه قدر گليب چاتميشدير. بابورون امري ايله اورتا آسییاداکي بعضي مئيوه‌لر، اؤزلليکله ان ياخشي قووون و اوزوم نؤوعلري هينديستاندا دا بئجريلمه‌يه باش­لانميشدير. بو اؤلکه‌ده ايندي ده انگوري-سمرقندي آدلي اوزوم نؤوو چوخ مشهوردور.

     بؤيوک سياسي خاديم و عاليم جوا­هيرلعل نئهرو با­بورون بو فعالییتینه يوکسک قييمت وئره‌رک ياز­ميشدير: «بابورون هينديستانا گلمه‌سي ايله بؤيوک ترقّي ياراندي، يئني ستيموللار حياتا، اينجه‌صنعته­ و مئعمارليغا نفس وئر­دي، مدنيتين ديگر سا­حه‌لري ايسه قار­شيليقلي تماسا کئچدي. بابور والئه ائديجي شخصیيت ايدي، اينتيباه دؤورو­نون تيپيک حؤکمداري، جسور، باجاريقلي اينسان ايدي، او، اينجه‌صنعتي، اد­بييياتي سئويردي، حياتدان ذؤوق آلماغي خوشلاييردي». بو فيکري ائله همين دؤورلرده اورتا آسییادا و هينديستاندا قلمه آلينميش «تا­ريخي-ر­­شيدي»، «هومايون نامه»، «تا­ريخي-هوما­يون شاه»، «اکبر­نا­مه»، «طبقتي-اکبري»، «تاريخي-فريشته»، «جا­­هان­گيرنامه» کيمي تا­ريخي قايناقلاردا گؤستريلن فاکتلار دا تصديق ائدير.

     ظهیرالدین محمد بابور جمعيتين بوتون طبقه­لري ايله دايم علا­قه‌ده اولموشدور. خوصوصيله عاليملرله، شاعيرلرله، دين آداملاري ايله تئز-تئز گؤ­روشموشدور. او، عليشير نوايی و ديگر شاعيرلر حاقيندا خوش سؤزلر سؤيله‌ميش، بير چوخ سئوديگي شاعيرين و موعاصيري‌نين موعمالاريني و بئيتلريني اؤز ديوا‌نينا داخيل ائتميشدير. بابور عئيني زا­ماندا عاليملرله ياخينليق ائتميش، بؤيوک آسترو­نوم اولوغ بيين ر­صد­خاناسينا گئتميش، اورادا آپاريلان تدقيقاتلارلا ياخيندان تانيش اولموشدور. او همچنين نصيرالدين توسي‌نين علمي ياراديجيليغي، ماراغا ر­صدخاناسي، ائله‌جه ده هيند و يونان آسترونوملاري باره‌ده چوخ درين معلومات صاحيبي اولدوغونو گؤسترميشدير. عؤمرونون سون دؤورونده صو­­­في­ليکله جيدي ماراقلانميش، بو ساحه‌يه عاييد ادبي-بديعي اثرلري مو­طاليعه ائتميشدير.

     بابورون بديعي ياراديجيليغي اونون شخصيتي‌نين، هومانيزمي‌نين و خاراکتئري‌نين باشقا بير طرفيدير. بو باره‌ده ايره‌ليده گئنيش صؤحبت آچيلاجاق. طبيعي کي، او، شاعير و حؤکمدار اولاراق ايچکي و اَيلنجه مجليسلري ده قورموشدور. بو­نون اوچون کيفايت قدر چوخ سبب اولموشدور: حربي ظفرلرين قئيد ائديلمه‌سي، اووا گئتمک، اوودان قاييتماق، موختلیف‌ ايدمان ياريشلاري کئچيريلمه‌سي، يوکسک روتبه‌لی قوناقلارين، سفير­لرين گليشي، بايراملار، سئيرانلار، دؤولت ارکاني ايله مصلحتلشمه­‌لر، يعني ديوان توپلانتيلاري، دوست­لارلا گؤروشمک احتيياجي، نها­يت، حیاتدان ذؤوق آلماق آرزو­سو. اينجه روحلو بابور موسيقي آلتلرين­ده چالما­غي با­­جار­ميش، موسيقي بسته‌له‌ميش، حتّي اوخوموشدور. بو جور ­مجليسلر ايچکي­سيز اؤتوشه بيلمزدي. بابور آرادا ايچکييه مئيل ائتميش، حتّي موبتلا اولموشدور. 28 ياشيندان اعتيبارن گئتديکجه آر­تان دوزادا ايچکي ايچميش، اینتئنسيو اولماماقلا بيرليکده تيريکدن ده ايستيفا­ده ائتميشدير. يالنيز 1528-جي ايلد، اؤلو­مون­دن ايکي ايل اول تؤوبه ائد­رک بو ايکي پيس آليشقانليغيندان واز کئچميشدير.

      بابورون شخصيتيندن دانيشارکن اونون بختيني و شانسيني دا قئيد ائتمک لازيمدير. او، ايلک گنجليک ايللرينده دفعه‌لرله هر شئييني ايتيرميش، کؤمک­سيز و آرخاسيز قالميشدير. هر دفعه بير مؤعجيزه سا­يه‌سينده يئنيدن دير­چلميش، اوّلکيندن ده قووّتلي اولموشدور. بو ايش­ده بختي‌نين ياور گئتمه‌سي ايله ياناشي د­رين ذکاسي و ماهير ديپلو­مات اولماسي اونو خيلاص ائتميشدير. او، دؤيوش مئيدانلا­ريندا دفعه‌لرله اؤلومله اوزلشسه ده، حتّي آغير شکيلده يارالانسا دا، موختليف خسته­ليکلر کئچيرسه ده، حياتدا قالميش، نهايت، بختي و باجاريغي سايه­سينده دونيا‌نين ان مؤحتشم ايمپئرييالاريندان بيريني قورا بيلميشدير. ياشاديغي تام اولمايان قيرخ سککيز ايل عرضينده نئچه اوزون عؤمره سيغماياجاق قدر بؤيوک ايشلر گؤرموشدور. آز ياشاماسينا گلينجه، «آللاه سئوديگي قوللاريني اؤز يا‌نينا تئز آپارير» دئيه بير ايفاده واردير. بلکه بو فاني دونياني ائرکن ترک ائتمک اؤزو ده بير شانسدير.

                                                * * *

 

       بابور اؤزونون بعضي همکارلاري - قاضي بورهاندالدين، شاه ايسما­ييل ختایي، جاهان شاه حقيقي، شئيباني خان، حوسئين بايقارا، سولطان سليم، قانوني سولطان سولئيمان و باشقالاري کيمي هم حؤکمدار، هم ده شاعيردير، علاوه اولاراق، پارلاق ايستعدادلي ناثير و ماهير ترجو­مه‌چي، پوئتيکايا، ايسلام حوقوقونا (فيقه)، موسيقييه و حرب صنعتينه داير درين مضمونلو ريساله‌لر مو­لليفيدير. او، «خطي-بابوري» آدي وئرديگي خوصوصي بير اليفبا دا کشف ائتميشدير.

      بابور چاغاتاي ادبياتي‌نين عليشير نوايیدن سونرا پوئزييادا ان اوجا زير­وه‌سيدير. او، پوئزييا‌نين بوتون ژانر­لاريندا قلميني سينا­ميش، غزللر، مثنويلر، روباعيلر، تويوغلار، مطلعلر، موعما­لار، قطعه‌لر يازميشدير.

     بابور ايکي ديوان مؤليفيدير. بونلاردان بيرينجيسي 1519-جي ايلده تر­تيب ائديلميش «کابيل ديواني»، ايکينجيسي 1528-29-جو ايلده آقرادا تر­تيب اولونموش «هيند ديواني»دير. حاضيردا موختليف يئرلرده بو ايکي ديوا­‌نين بير سيرا الياز­ما­لاري قورونور. بير-بيريندن حجم و احتيوا ائتديگي اثرلرين سايي اعتيباريله فرقله‌نن اليازمالارين ان موکملي ايستانبول اونيوئرسيتئتي‌نين (کاتالوق نؤمره‌سي 3743) کيتاب­خاناسينداکي نوسخه‌دير. «ديواني-بابور شاهي-چاغاتايي» آدلي بو نوسخه 105 ورق­دير. 119 غز‌لي، باشقا ژانرلاردا يازيلميش اثرلري و خو­جا عوبئيدوللاه اهرارين «ريساله‌يي-واليدييه»سيني احاطه ائدير.

     ايکينجي ال­ياز­ما پاريسده ميلّي کيتابخانا‌نين تورکجه ال­يازمالار کوللئکسييا­سيندا (کاتالوق نؤمره‌سي 1230) ساخلانير. جمعيسي 50 ورق­دير، حاشیه‌لرده تورکجه و فارسجا خئيلي قئيدلر وار. بو­راداکي شئعير­لرين سا­يي اونيوئرسيتئت اليازماسينداکيندان خئيلي آز­دير: جمعي 87 غزل و ديگر ژانر­­لار­دا قله‌مه آلينميش اثر­لر وار.

     توپ­قاپي سارايينداکي اليازما دا (نؤمر­سي ر.741) حجمجه کيچيکدير (55 ورق). سرلؤوحه‌ده اثرين آدي «ديواني- سولطان العظم بابور میرزه علیه الرحمت الغفران » شکلينده يازيلميشدير. بو­رادا شاعيرين 111 غز‌لي و باشقا شئعیرلري توپلانميشدير.

      ديگر بير نوسخه ايستانبولدا 100-جو ايل آتاتورک بلدييّه کيتاب­خا­ناسيندا قورونور. موعليم جؤودت (ل)يازمالاري کاتالوقوندا ک. 332 نؤمره‌سي ايله قئيده آلينان بو نوسخه «ديواني-بابور ميرزه» آد­لانير. 74 ورقدير. حجمينه و بورادا وئريلميش اثرلرين (82 غزل و باشقا شئعیرلر) سايينا باخاراق بو نوسخه‌‌نين توپقاپي نوسخه­سيندن کؤچورولموش اولدوغو احتيمال ائديلير.

      هينديستا‌نين رامپور شهرينده‌کينوواب کيتابخاناسيندا ساخلا­نان نوسخه جمعيسي 20 صحيفه دير. بورادا خو­جا عوبئيدوللاه احرارين «ريساله‌يي-واليدييه»سي‌نين ترجومه‌سي و بابورون اؤزونون بير غزلي، بير نئچه مثنويسي، روباعيسي و مطلعسي، «عروض ريساله‌سي»ندن بير پار­چا، فارسجا بير نئچه روباعي، قطعه و مطلعسي وئريلميشدير. بو نوسخه‌‌نين يئگانه اؤزلليگي اودور کي، بوراداکي بير روباعي بابورون اؤز خطيله يا­زيلميشدير. بو باره‌ده جاهان شاهين حاشييه‌ده خوصوصي قئيدي وار.

      تئهراندا سلطنت کيتابخاناسيندا قورونان نوسخه ايسه، اصلينده، بير کوْلياتدير. بو کوْليات 5 بؤلومدن عيبارتدير. بيرينجي بؤلومده (س. 1-186) شاعیرين تؤوحيد، نعت و ديني شئعیرلري يئر آلير. ايکينجي بؤ­لومده (س. 187-377) وزن و بحرلر حاقيندا منظوم و منثور قيسملر، اوچونجو بؤلومده (س. 379-455) شئعیر وزنلري حاقيندا منثور حيصه،بئشينجي بؤلومده (س. 457-1012) بابورون خاطيره‌لري (فارس­جا ترجومه‌سي ايله بيرليکده) وئريلميشدير. سون بؤلومده ايسه (س. 1013-1036) شاعيرين بعضي قصيده‌لري و بير ريساله‌سي وار.

      مشهور بابورشوناس در. بيلال يوجل «بابور ديواني» کيتابيندا (انکا­را، 1995) بوتون نوسخه‌لري اطرافلي تصوير ائتميشدير. تورک عاليمي­‌نين بو کيتابي د­رين علمي مضمونونا و فاکتلارين دقيقليگينه گؤ­ره سئچيلير. تورکمن عاليمي ر­­حيم­مممد کورنوو «بابور ديواني»ني (عشق‌اباد، 2005) محض بيلال يو­جلين کيتابي اساسيندا حاضيرلاميشدير. بيز بو ايکي کيتابلا ياناشي شاعيرين اؤزبکيستاندا نشر اولونموش «سئچيلميش اثرلري»ندن ده (داشکند، 2008) فايدا­لانديق. عدالت نا­مينه دئمک لازيمدير کي، بيلال يوجلين کيتابي بابورشو­ناسليقدا ان مؤعتبر منبعدير.

        بيلال يوجل بوتون نوسخه‌لري توتوشدورماقلا بابورون ديوا‌نيندا 122 غزل اولدوغونو اورتايا چيخارميشدير کي، اونلاردان بيري چارپاز غزل­دير. شاعيرين بو آندا عئلم عالمينه 18 مثنويسي، 216 روباعيسي، 1 مو­معماسي، 19 قطعه‌سي، 15 تو­يو­غو، 79 مطلعسي، 7 مصنوع شئعیري، 16 ناتا­مام غزلي، 3 نظمي، 16 موثرّه بئيتي، 11 موفر‌دي، 4 کيچيک منثور پارچاسي معلومدور. ديوانا دا­خيل ائديلن بو منصور پارچالار شا­عيرين باشقا اثرلريندن آلينميشدير. بونلاردان باشقا، اونون فارسجا يازديغي 2 غزل، 12 رو­باعي، 8 قطعه، 17 مطلع و 1 منثور پارچا وار. بئله‌ليکله، با­بورون ديوا‌نيندا 600-دن آرتيق اثر واردير. بيز بابورون «سئچيلميش اثرلري» کيتابينا فارسجا يازيلاري داخيل ائتمه‌ديک، تورکجه شئعیر­لردن 56-سي باشقا شا­عيرلره عاييد اولان موعما­لا­ري، 4 کيچيک منثور پارچاني و بعضي بئيتلري چيخماق­لا 500-دن چوخ اثري موعاصير ديليميزه اويغونلاشديراراق وئرديک. علاوه اولا­راق، بابورون «اعتيقادییه» ري­سال­سيني و شا­عيرين تر­جومه ائتديگي «ريساله‌يي-واليدييه­»ني ده همين کيتابا سالديق.

بورادا بابور ديوا‌ني‌نين بير اؤزلليگيني ده قئيد ائتمه‌لي‌یيک: اوّلا، ديواندا ديباچه يوخدور. ايکينجيسي، غزللر، مثنويلر، روباعيلر، تويوغلار و ديگر ژانرداکي اثرلر عرب اليفباسينا اويغون اولاراق آلفا­بئتيک آر­ديجيلليقلا دئييل، گليشي‌گؤزل دوزولموشدور، حتّي چوخ زا­مان بير-بيرينه قاريشميشدير.

      بيز همين کيتابي حاضيرلايارکن اوريژينالا ايمکان داخلينده صداقت گؤستر­ديک، شئعیرلرين آذربايجانجا ياخشي سسلنمه‌سي و راحات آنلاشيلما­سي اوچون «کؤپ» و «آنا» تيپلي سؤز­لري قافييه کيمي ايشلنديکلري مقاملار خاريجينده آسسوسيا­سييا ياراتمامالاري اوچون «چوخ» و «اونا» شکلينده وئرديک، بعضي يئر­لر­ده ايسه -آي، -اَي تيپلي شکيلچيلري آنلاشيلديغي اوچون اولدوغو کيمي ساخلا­ديق. غزل، قيسمن ده قصيده، روباعي و تويوغلار بؤلمه‌سينده صحیفه آلتيندا غليظ عرب-فارس سؤزلري لوغتيني يئر­لشديرديک، چونکي موتاليعه­ني ياريمچيق کسيب بو و يا ديگر سؤ­زون معناسيني کيتا­بين سونون­دا­کي لو­­­غتده آختارماغين نه قدر خوشا­گل­مز ايش اولدوغو ها­ميميزا معلومدور­­. هر احتيمالا قارشي سوندا بؤ­يوک بير لوغت وئر­­­مگي ده لا­زيم بيلديک.

بابورون پوئزيياسي مؤوضو باخيميندان چوخ الواندير. اونون ان اساس مؤوضوسو، طبيعي کي، عشق و محبت، حسرت و هيجراندير. لا­کين بونونلا يا­ناشي شاعيرين بير چوخ ليريک اثري آوتوبيوقرافيک مضمون داشييير. بورادا حربي يو­­روشلر، ايچکي مجليسلرين، دوستلارينا، مامورلارينا و ياخين آداملارينا، زؤو­جه‌لرين، اؤزونون شخصي قوصورلا­رينا حصر ائتديگي شئعیرلر ده آز دئييل. بابو­رون شئعیرلري سانکي تنها بير گوشه‌ده دوشونوله‌رک يازيلما­ميش، صؤحبت اسناسيندا، هامي‌نين يا‌نين­دا بداهتن سؤيلنميشدير. اونلاردا سونسوز بير سا­ده‌­ليک و طبيعي‌ليک موشاهيده اولونور.

      بابورون شوخ و اويناق غزللري، ايجتيماعي-فلسفي مضمون­لو روباعيلري، تويوغلاري، مثنويلري، قطعه‌لري، مطلعلري باره‌ده «سئچيلميش اثرلري»نه يازديغيميز اؤن سؤزده گئنيش معلومات وئريلميش، اونلار موختليف ادبي يؤنلردن يئترينجه تحليل ائديلميشدير. بورادا يالنيز بير غزليني وئرمک ايسترديک:

 

خطين آرا عوزارين - سبزه ايچينده لاله،

اول چئشمي-پورخومارين - لاله‌ده‌کي غزاله.

 

بوتون پريلر، ائي جان، گردينده زار و حئيران،

گويا عرعر نومايان آي دؤوره‌سينده هاله.

 

مئهرو وفاني اغيار چوخ گؤردو سندن، ائي يار،

جؤورو جفاني بيسيار قيلدين مانا حوا­له.

 

هيجرينده، ائي پريرو، گؤزومدن اوچدو اويغو،

هر گئجه دانا دوغرو ايشيمدير آه و ناله.

 

 اوزومه باخسان، ائي يار، گؤررسن يوز غوصه وار،

 عشقينده بابور يازار بو نؤوع يوز ريسا­له.

 

      ظهیرالدین محمد بابورون ياراديجيليغيندا ريساله‌لر چوخ موهوم يئر توتور. بونلاردان «عروض ريساله‌سي» (1523-25)، آديندان دا گؤروندو­يو کيمي، ادبيات نظريييه‌سينه حصر اولونموشدور. ريساله عروض وزني حاقيندا تورکجه و فارسجا يازيلميش اثرلردن فرقليدير. مؤليف اساس ديقتيني تورک عروضونا يؤ­نلتميش، بيزه خاص اولان شئعیر شکيللريندن تويوغ، قوشوغ، تارخاني، اؤلنگ و ديگر ژانر­لاري اط­رافلي تحليل ائتميشدير. بابور عروضون 21 بحري و 272 وز­ني حاققيندا گئنيش معلوماتلا ياناشي تورکجه و فارسجا نومونه‌لر وئرميشدير.

     شاعيرين ديگر بير ريساله‌سي «موبييه‌ني-ذکات»دير (1521). بورادا ايسلامين حنفي‌ليک طريقتي ايله علاقه دار بعضي مسله‌لر (زکات، خومس، عشار، خراج و س.) حاقّيندا مثنوي طرزينده معلومات وئريلير. «کيتاب نظمي‌نين سببي» قيسمين­دن آنلاشيلديغينا گؤره، با­بور بو اثري اؤو­لادلاري هومايونا و کامرانا اؤيود-نصيحت وئرمک مقصديله قلمه آلميشدير.

 شاعيرين «اعتيقاديييه» ريساله‌سي ده ديني مؤو­ضو­دادير. بابور بو اثرينده دينين اساسلاريني و فيقهي بير ايلاهياتچي موسلمان عاليمي سويييه‌سينده بيلد­يگیني نو­­ماييش ائتديرميشدير.

موتفکّير شاعير 1504-جو ايلده «خطي-بابوري» آدلي خوصوصي بير اليفبا کشف ائتميش، تورک ديلي‌نين فونئتيکاسيني داها دولغون عکس ائتديرن همين اليفبا ايله قو­راني-کريم يازديرميشدير.

     بونلاردان باشقا، بابور تاريخي منبعلرده قئيد اولونان ايکي ريساله ده قلمه آلميشدير. «موسيقي علمي» و «حرب ايشي» آدلانان بو اثرلر، تأسوف کي، ايندييه قدر تاپيلماميشدير.

بابور عئيني زاماندا تورک ادبياتيندا ايلک ترجومه‌چيلردن ب­­­ريدير. آغير خسته اولدوغو زامان اگر بو خسته‌ليکدن قورتولسام، او زامان منه با­بور آديني قويان خوجا اوبئيدوللاه احرارين «ريسا­له يي-واليدييه»سيني فارسجا­دان تورک ديلينه ترجومه ائده‌جگم دئيه عهد ائدن بابور 1528-جي ايلين 6 نو­يا­بريندا ترجومه‌يه باشلا­ميش، «با­بورنامه»ده يازديغينا گؤره، تک بير گون آرا وئرمکله اثري ايکي هفته عرضينده تاماملاميشدير. بابور بو ريساله‌‌نين موليفينه درين حؤرمت و سونسوز احتيرام بسله‌ديگي اوچون همين اثر بابورون ديوا‌ني‌نين اولينه قويولموشدور. بابورون ترجومه‌چيليک فعاليتي‌نين اؤرنگي اولان «ريسا­له‌یی-واليدييه» اونون «سئچيلميش اثرلري»نه داخيل ائديلميشدير.

                                                              ***

 

        قاضي ظهیرالدین محمد بابورون ياراديجيليغيندا «بابورنامه» (ديگر آد­لاري: «وقايئع» و «بابورون خاطيره‌لري») اثري موهوم يئر توتور، اونا گؤره ده بو اثر حاقيندا خوصوصي دانيشماق لازيمدير. تورک و ايسلام ادبييا­­­تيندا مئموار ژانريندا يازيلميش ايلک اثر اولان «بابورنامه» 1494-1529-جو ایللر آرا­سيندا اورتا آسییادا، افقانيستاندا و هينديستاندا باش وئرن بوتون حادیثه‌لري، مؤليفين اؤز حياتيني، او دؤورون بوتون سياسي خاديملريني، عئلم و اد­بيات نوماينده­لري­ني احاطه ائدير. کيتابدا او رئگيونون فلوْرا و فاوُناسي، جوغرافيياسي، ائتنو­قرافيک اؤزلليکلري باره‌ده گئنيش معلومات وار. اثرين اوندان آر­­تيق اليازما نوسخه‌سي مؤوجوددور.

      «بابورنامه» هله مؤليفين اؤز ساغليغيندا بؤيوک عکس-صدا دو­غور­موشدور. تکجه اکبر شاهين ساراييندا اوچ دفعه فارسجايا ترجو­مه ائديلميشدير. يئکديل رأی‌يه گؤره، ان ياخشي ترجومه عبدالرحیم خا­ني­­-خانانا مخصوصدور (1586). او، بابو­رون ياخين سيلاحداشي، مشهور تورکمن سرکرده‌سي، چاغاتاي، تورکمن، ائلجه ده بيزيم ادبياتين کلاسسيکي بايرام خا‌نين اوغلودور. باهارلي بويونا منسوب اولان بايرام خان اوّلجه بير مود­ّت شاه ايسما­ييل ختايی‌نين يا‌نيندا قوللوق ائتميشدير.

     «بابورنامه»‌نين شؤهرتي قيسا مودّت عرضينده آوروپايا دا يا­ييلميش، ويتسئن اونون حاقيندا هوللاند ديلينده (1705)، ج.لئيدئن و و.ائرکسين اينگيليس ديلينده (1826)، پاوئدئ کورتئيل فرانسيز ديلينده (1871) يازيلار يازميش، بعضي حيصه‌لريني ترجومه ائتميشلر. اثر ايلک دفعه1857-جي ايلده مشهور روس تورکولوقو ن.اي.ايلمينسکي طرفيندن کازاندا چاپدان بوراخيلميشدير. آ.ن.سامويلوويچ ايسه 1917-جي ايلده سانکت-پئتئربورقدا «ايمپئراتور بابورون شئعیرلري» آدلي کيتابي روس ديلينده نشر ائتدير­ميشدير.

     «بابورنامه»‌نين ايلک تام ترجومه‌سي تا­‌نينميش اينگيليس عاليمي آننئت سو­ساننا بئوئريج طرفيندن 1905-جي ايلده حياتا کئچيريلميشدير. او، اثرين حئيد­ر­اباد نوسخه‌سي‌نين فاکسيميله‌سيني سينکوقرافييا اوصولو ايله چاپ ائتميش، ترجومه‌سيني وئرميش، اون صحيفه‌ليک اؤنسؤز يازميش، کيتابين آخيرينا شخص، قبيل، طايفا، بوي آد­­لاري و جوغرافي آدلار گؤستريجيسي علاوه ائتميشدير. آننئت خانيم بابورون خا­طیره‌لريني گيببونون و نيو­تو­نون مئموارلاري ايله موقاييسه ائتميشدير. داها سونرا بؤيوک اؤزبک عاليمي عبدالرئوف فيطرت 1928-جي ايلده «بابورنامه»دن بعضي فراقمئنتلري چاپ ائتديرميشدير. اثر اورديناريوس پروفئسسور رشيد رحمتي آرات طرفيندن تورک ديلينه (1940)، بئوئريجين اينگيليسجه ترجومه‌سي‌نين اساسيندا ميخايل ساليئ طرفيندن روس ديلينه چئوريلميش، 1943-جو ايلده داشکندده، 1958-جي ايلده ايسه موسکوا­دا چاپدان بوراخيلميشدير. «بابورنامه» عومومن دؤرد د­فعه اينگيليس (1826، 1905، 1921، 1922)، اوچ دفعه فرانسيز (1879، 1980، 1985)، بير دفعه المان (1878)، بير دفعه ايسپان (2005) ديلينه چئوريلميشدير.

     بابورون ايرثي‌نين اؤيره‌نيلمه‌سينه اؤزبک عاليملري ده موهوم تؤحفه‌لر وئر­ميشلر. «بابورنامه» 1948-جي ايلده داشکندده ايکي جيلد حاليندا نشر ائديلميش، 1959-جو ايلده ايسه بابورون سئچيلميش اثرلري ايشيق اوزو گؤرموش، 1956-66-جي ايللر­ده اوچ جيلدليگي چاپ اولونموشدور. تا‌نينميش بابور­شوناس پارسا شمسي­يئو 1960-جي ايل­ده بير نئچه نوسخه اساسيندا «بابورنامه»‌نين علمي-تنقيدي متنيني حاضيرلا­ميشدير. 1982-جي ايلده م.ساليئ‌نين روسجا ترجومه‌سي يئنيدن اوخوجولارا تقديم ائديلميشدير.

       1980 و 1985-جي ايللرده «بابورنامه» UNESCO خطي ايله س.عظيم­جا­نو­وا‌نين (اؤزبکيستان)، عبداله حبيبي (افقانيستان) و محب الحسنین (هينديستان) رئداکتورلوغو، تا­‌نينميش فرانسيز تورکولوقو لوي بازئ‌نين اؤن سؤزو ايله فرانسيز ديلينده ايکي دفعه نشر اولونموشدور. 1994-جو ايلده ياپون شرقشوناسي اي.مانو اثرين علمي-تنقيدي متنيني چاپ ائتديرميشدير.

    بابورون ماجرالارلا دولو افسانوي حياتي يازيچيلاري دا ياخيندان ما­را­لانديرميشدير. فرانسيز يا­زيچيلاري ف.قرئنارد (پاريس، 1930) و ف.آ.ستيل (پاريس، 1940)، آبش يازيچيسي و.قاکسوني (نيويورک، 1980) بابور حاقيندا رومانلار ياز­ميشلار. طبيعي کي، بو اثرلرين اساسيندا «بابورنامه»ده‌کي فاکتلار دا­يانميشدير. مشهور اديب مو­نيلاله ايسه بابورون حياتيندان بحث ائدن 6 رو­مان قلمه آلميشدير. بو اثرلر آراسيندا ان پوپولياري آمئريکالي يازيچي ها­رولد لامبين 1961-جي ايلده نيويورکدا چاپدان چيخان « Babur the Tiger. First of the Great Mogols» کيتابيدير. همين کيتاب موختليف اؤلکه‌لرده دفعه ­لرله نشر ائديلميش، 2000-جي ايلده موسکوادا روس ديلين­ده « Бабур-тигр. Вели­кий за­во­е­ва­тель Востока» آدي ايله چاپ اولونموشدور.

      اؤزبک اديبلري ده بابورا بير سيرا اثرلر حصر ائتميشلر. آيبک، ب.باي­کا­بولوو و خورشيد دؤوران قلمه آلديقلاري پوئمالاريندا، پيريم­قول قديروو «اولدوزلو سما» روما‌نيندا، خئيرالدين سولطانوو ايسه «با­بوري­نامه» پووئستينده بابورون اؤلمز صورتيني جانلانديرميشلار.

     بابورون يارادجيليغي، خوصوصيله «بابورنامه» اثري ايله بير چوخ اؤلکه‌لرين عاليم و موتخصيصلري مشغول اولموشلار اونلاردان او.ائرکسين، ل.م.پولل، س.م. ائد­­واردس، آ.س.بئوئريج، پ.م.کالدئکوت، چ.ستوري، ائ.هولدئن، ل.او.کينق، ف.ژ.تالبوت، اي.ما­نو، د.روسس، م.ف.کؤپرولو، ر.ر.آرات، ه.بايور، ز.مانسوري، پ.شار­ما، آ.ک.سينقه، ن.وئسئلووسکي، م.ساليئ، اي.و.ستئبلئوا و باشقالاري بابورون اد­بي ايرثي‌نين تد­قيقينده موهوم ايشلر گؤرموشلر.

     اؤزبکيستاندا بين‌الخالق بابور فوندو و بابور ياراديجيليغيني اؤيرنمک اوزره بين‌الخالق علمي ائکسپئديسييا تشکيل ائديلميشدير. توپلانان مينه يا­خين کيتاب و سند «بابور و دونيا سيويليزاسيياسيندا اونون يئري» آدلي خا­طيره مو­زه­يينده قورونور. بو کيتابلار آراسيندا بابورون موختليف ديللره چئوريلميش اثرلري ايله ياناشي «بابورنامه»‌نين ترجومه‌لري، بؤيوک موغول ايمپئريياسي­‌نين تاريخي حاقيندا قلمه آلينميش تدقيقاتلار خوصوصي يئر توتور. او.ائرکسي‌نين اؤز­بکجه‌يه چئوريلميش «هينديستاندا بابوري دؤولتي» (داشکند، 1997) و پ.شار­ما‌نين «بابوريلر سلطنتي» (داشکند، 1999) کيمي فوندامئنتال آراشديرمالار خوصوصيله ديقتلاييقدير. انديجاندا سالينميش بابور پارکيندا اونون رمزي قبري قو­يولموش، «ارک ايچي» آدلانان خاطيره کومپلئکسي اوجالديلميشدير.

                                                                      ***

 

      «بابورنام» اوچ حيصه دن عيبارتدير. «فرقان» آدلانان بيرينجي حيصه ­ده بابورون تاختا چيخديغي10 اييون 1494-جو ايلدن 14 اييون 1504-جو ايله قدر باش وئرن حاديثه‌لر اؤز عکسيني تاپير. بو اون ايل عرضينده بابور طالعيين بير سيرا آغير سيناقلارينا معروض قالميش، آتا مولکونو دفعه لرله ايتيرميش و قازانميش، آخيردا يئنه ايتيره‌رک چاره‌سيزليک ايچينده خوراسانا گئتمک اوزره وط‌نيني ترک ائتميشدير.

«بابورنامه»‌نين ايکينجي حيصه سي «کابيل» آدلانير. 14 اييون 1504-جو ايلدن 12 دئکابر 1520-جي ايله قدرکي 15 ايل ياريمليق دؤورو احاطه ائدن بو حيصه ده بؤ­يوک دؤولت خاديمي و سرکرده سايسيز-حسابسيز ووروشلاردا ايشتيراک ائتميش، نها­يت، بللي بير جوغرافييا اوزرينده اؤز سلطنتيني قورا بيلميشدير. ماراقليدير کي، بابور 1494-جو ايلدن 1510-جي ايله قدر او دؤورده مرکزي آسییادا و اطراف جوغرافييادا ان موقتدير حؤکمدار اولان شئيباني خانلا موتمادي اولاراق چار­پيشميشدير. شئيباني خان اونو آدديم-آدديم ايزله‌ميش، حتّي کابيله قدر گلميشدير. 1510-جو ايلده شئيباني خا‌نين شاه ايسماييل طرفيندن اؤلدورولمه‌سي ايله با­بور کا­بيلي الينده ساخلاماقلا اسکي تورپاقلاري اوغروندا موباريزه آپارميشدير. بوندان دا بير شئي چيخمايينجا هينديستانا يؤنلميشدير.

«بابورنامه»‌نين «هينديستان» آدلانان حيصه‌سي 8 اوکتيابر 1526-جي ايل­دن 1529-جو ايلين 5 سئنتيابرينادک اولان دؤورون حاديثه‌لريني احاطه ائدير. اصلينده، بابورون هينديستان ماجراسي هله 1519-جو ايلده باشلاميشدير. او، همين واختدان سونرا هينديستانا بئش دفعه يوروش ائتميش، پنجابي (1519/20)، قندا­هاري (1522)، لاهورو (1523)، دئهليني و آقراني (1526) اله کئچيرميش، افقا­نيستاني، بلوجيستاني و شيما­لي هينديستاني اؤز حؤکمرانليغي آلتينا آلاراق بؤيوک موغول­لار ايمپئرییا­سي‌نين تمليني قويموشدور. اثرين «هينديستان» قيسمينده بابورون يئرلي حؤکمدارلاردان ايبراهيم لودي ايله پا­نيپات ساواشي، هيند راچپوت­لا­رين باشچيسي رانا سانکا ايله کانوا ساواشي، افقان طايفالاري و بئنقاللارلا سا­واشي اؤز عکسيني تاپميشدير.

     بابورون خاطيره‌لري بئش يئرده قيريلير. خوراسانا گئتمک اوزره وط‌نيني ترک ائتديگي ايلين، يعني 908-جي ايلين (1503-04) حاديثه لري باشا چاتمادان کسيلير، 909-جو ايلين (1504-05) حادیثه‌لري ايسه بوتونلوکله يوخدور.

     خاطيره‌لر ايکينجي دفعه914-جو ايلين اوللرينده کسيلير، اون ايل 7 آيليق فاصيله‌دن سونرا 925-جي ايلده تکرار باشلا­يير. يعني کيتابدا 1508-جي ايلين ماييندان 1519-جو ايلين 3 يانوارينادک اولان دؤورون حاديثه لري يوخدور.

      بابورون خاطيره‌لري‌نين 926-جي ايلين اوللريندن (12 دئکابر 1520-جي ايل­دن) 932-جي ايله (18 اوکتيابر 1525-جي ايل) قدر اولان حيصه سي ده يوخدور.

خاطیره‌لرده 1528-جي ايلين 2 آپرئليندن 15 سئنتيابرينادک بئش آي ياريمي احاطه ائدن و آچيق­لانمايان بير کسينتي ده وار.

     بابورون خاطيره‌لري 936-جي ايل محرم آيي‌نين 3-ده (3 سئنتيابر 1529-جو ايل) سونونجو دفعه کسيلير. اوندان سونرا ياشاديغي اون بئش آي ياريم بويونجا يا بير شئي يازماميش، يا دا يازديقلاري ايتميشدير. بابور 937-جي ايلين 5 جومادويول­و­ول گونو (25 دئ­کابر 1530-جو ايل) وفات ائتميشدير. بيز بو بوشلوقلاردا باش وئرن حادیثه‌لرين قيسا ايجماليني متن التي حاشييه‌لرده وئره‌رک منظره‌ني قا­با شکيلده تاماملا­ماغا، خاطيره‌لري بير نؤو برپا ائتمه‌يه چاليشميشيق.

      بابورون بو خاطيره‌لري نئجه و نه زامان يازديغي حاقيندا دقيق معلو­مات يوخدور. دقيق بيلينن بير شئي وارسا، او دا همين دؤورده ساراي تاريخچيسي، مونشي و يا خرونيستين اولماديغيدير. ائله ايسه بابور بوتون حاديثه‌لري اؤزو قئيده آلميش، خوصوصي گونده‌ليک توتموشدور. لاکين اثرده بونو تصديق ائدن جيدي بير ايشا­ره يوخدور. بوتون حاللاردا احتيمال ائتمک اولار کي، بابور مونتظم و يا آرا-سيرا گونده‌ليک توتموش، بو ماتئرياللار اساسيندا خاطيره‌لريني هينديستاندا يا­زيب بيتير­ميشدير. خاطیره‌لرين سون دؤورونو احاطه ائدن ايللرده بابور حاديثه لري گونبَگون تصوير ائدير، حتّي سحر، گون اورتا، ايکيندي، آخشام، گئجه باش وئرن حادیثه‌لري ده موفصل نقل ائدير.بعضي مقاملاردا بو و يا ديگر حاديثه و يا شخص حاقيندا تحکييه‌ني کسن مؤليف بو باره‌ده سونرا معلومات وئره‌جگيني بيلديرير. تک بير يئرده ايسه (3 مارت 1529-جو ايلده) بونو قئيد ائدير: «خوجا يحيا‌نين نوه‌سي خو­جا کلان ايسه مندن يازماقدا اولدوغوم وقايئعني ايسته‌ميشدي. صورتيني چيخارتدير­ميشديم، اونو دا شهرک واسيطه‌سيله گؤندرديم».

 

 

        «بابورنامه»ده فاکتيکي ماتئرايل، بير-بيرينه قاريشان حاديثه لر، آليشما­­ديغيميز آدلار حد­سيز د­ر­جه‌ده چوخدور، لاکين بونا باخماياراق اثر سونسوز ماراقلا، بير ماجرا ادبياتي نومونه‌سي کيمي ذؤوقله اوخونور. بابورون ديلي‌نين ساده‌ليگي، اوبراز­ليليغي، موشاهيده‌لري‌نين ظريفليگي، غئيري-عاديليگي، دبدبه‌دن اوزاق تحکييه طرزي، صميميتي اينساني حئيران ائدير.

      بابور هر شئي حاقيندا اوبيئکتيو و دقيق يازميشدير. موعاصيري اولدوغو و يا اؤزوندن اول ياشاميش حؤکمدارلار، اونلارين نسبي، حياتي، خاصيتي، ساواشلا­ري و مئيدان موحا­ريبه‌لري، آدبااد گؤسترمکله آروادلاري و جارييه­لري، اوغوللاري و قيزلاري،ميرلري و بي­لري، سارايلاريندا ياشا­يان عاليملر، شا­عير­لر، رساملار، موسيقيچيلر، خطاطلار و باشقا صنعتکارلار حاقيندا گئنيش و ماراقلي معلوماتلار وئرميشدير. گزيب گؤردويو يئرلرده‌کيتاريخي آبيده‌لر، آيري-آيري خالقلارا، طايفا و قبيله­لره خاص اولان ائتنوقرافيک اؤزلليکلر، عادت-عنعنه­لر، يئمکلر، گئييملر اونون نظريندن يايينماميشدير. بابور طبيعتين گؤ­زلليکلريني، فرقلي جوغرافي اراضيلرده بيتن آغاج و گوللري، مئيوه و بيتکيلري، حئيوانلاري، قوشلاري، با­ليقلاري دا عئيني حساسليق و ديقتله تصوير ائتميشدير. او، موسيقي، خوصوصن ده موغاملار حاقيندا درين معلومات صاحيبي اولدو­غونو گؤسترميشدير. بو معنا­دا «بابورنامه» او دؤورون بير ائنسيکلوپئدييا­سي ساييلا بيلر.

      بابور حتّي اؤز شخصي قوصور­لا­ريني گؤسترمکدن، اؤزونه تنقيدي ياناشماقدان، بعضاً ده ايستئهزا ائتمکدن چکينمه‌ميشدير. اونون ايچکي مجليسلري، معجون، کمالي، تيريک قبول ائتمه‌سي ده خاطيره‌لر­ده اؤز عکسيني تاپميشدير. بابور اؤز تا­بئعليگينده‌کي‌لره و قوهوملارينا دا اوبيئکتيو قييمت وئرميشدير. حتّي اؤز عميسي اوشاقلاري اونا قارشي خيانت ائدنده، دؤولت چئوريليشي تشکيل ائديب تاختي اونون اليندن آلماق ايسته‌ينده بئله بابور اونلاري باغيشلاميشدير.

بابور بير چوخ يئرده عميلري‌نين، داييلاري‌نين، خالالاري‌نين اونا و آناسينا قارشي حاقسيز­ليق ائتديکلريني وورغولاميش، اونلاردان اعتيبار و شفقت گؤرمه‌ديکلريني قئيد ائتميشدير: «بونلاري يازماقدان مقصديم شيکايت دئييل، گئرچکلري سؤيله‌مک­دير، بو سؤيلننلردن مقصد اؤزومو تعريف دئييل، گئرچکلشميش اولانلاري بيان ائتمکدير. بورادا هر سؤزون دوغروسونو و هر ايشي اولدوغو کيمي يازماغي گرکلي سايديغيم اوچون، شوبهه‌سيز کي، آتا و بؤيوک قارداشدان ياخشي و پيس نه ائشيديليب گؤرولموشسه اونلاري سؤيله‌ديم، قوهوملاردان و يادلاردان دا نه قوصور و يا مزيت گؤرولموشسه، اونلاري يازديم. اوخويان معذور گؤرسون، ائشيدنلر ده قينا­ماسين».

 «بابورنامه»ده يوزه ياخين شئعیر پارچاسي وار. بونلارين بير قيسمي شاعيرين اؤز اثرلري، بير قيسمي باشقا شاعيرلرين، اساسن ده سعدي شيرازي‌نين شئعیرلريدير. يئري و مقامي گلديکجه قوراندان آلينتيلار، فارسجا و تورکجه بير نئچه آتا­لار سؤزو وار. فارسجا شئعیرلرين و آتالار سؤزلري‌نين اوريژيناليني سطري ترجومه‌لري ايله بير­ليکده وئرمگي مقصده اويغون سايديق.

       بو مؤحتشم اثري آنا ديليميزه چئويررکن اونون تورکجه (رشيد رحمتي آرات)، روسجا (ميخايل ساليئ) ترجومه‌لري ايله ياناشي پارسا شمسييئو طرفيندن حاضيرلانميش اؤزبکجه-چاغاتايجا نشريندن ايستيفاده ائتديک. بابورون ديلي، خوصو­صن ده مورکّب جومله‌لر سينتاکتيک باخيمدان فارسجا‌نين تاثيري آلتيندادير. ميثال اوچون: «صاباحي ديواندا قولو بَي کيم، کاشغارغا سولطان سيد خان قاشينا ائل­چيليککه باريب ايدي، کليب مولازيمت قيلدي». ساده جومله‌لر ايسه تام توکجه‌دير. اونا گؤره ده بعضي جومله‌لري داها دقيق آنلاماق اوچون اونلاري تورکجه و روسجا متنلري ايله توتوشدورماق لازيم گليردي. بوندان باشقا، همين دؤورده حياتين موختليف ساحه‌لرينده ايشلنميش چوخ­سايلي تئر­مين و تعبيرلرين قارشيليغيني تاپماق آسان دئييلدي. بو باخيمدان تورکجه و روسجا ترجومه‌لر بيزه موستثنا درجه‌ده کؤمک ائتدي. اثرين کوْلوْريتيني قوروماق اوچون بعضي تئرمين و دئيیملری اولدوغو  کيمي ساخلاديق و کيتابين سونوندا وئريلن قئيدلر و ايضاحلار قيسمينده اون­لارين معناسيني آچيقلاديق.

       شوبهه‌سيز کي، بو بؤيوک حجملي مورکب اثرين ترجومه‌سي نؤقصان و قوصورلاردان دا خالي دئييلدير. بيزيم آرزوموز بو ترجومه‌دن سونرا داها مو­کمل ترجومه‌لرين مئيدانا چيخماسيدير. يوخسا کي، اوجوز شؤهرته و بيرينجي­ليک پالماسينا صاحيب اولماق کيمي بير ايستگيميز، الهمدوليللاه، يوخدور و اولا دا بيلمز. بيزيم تورکلويه تمنناسيز خيدمتدن باشقا بير قايه‌ميز يوخدور.

     مؤعتريضه ايچينده قارا شريفتله آ-ب ايله وئريلن رقملر حئيدر­اباد نوسخه­سي‌نين صحيفه لريني گؤسترير.

يئکون اولاراق دئمک اولار کي، اورتاق تورک ادبياتي‌نين ان پار­لاق سيما­لا­ريندان بيري اولان ظهیرالدین محمد بابور چاغاتاي اد­بياتيندا پوئزييادا عليشير نوايی‌دن سونرا ايکينجي ان اوجا زير­وه، نثر ساحه‌سينده ايسه بيرينجي، فتح اولونماميش زيروه‌دير. بابور بوتون قاني، جاني، ديلي و خاراکتئري ايله تورکدور، هميشه ده بونونلا فخر ائتميشدير. تورکلوکله و بابورلا فخر ائتمه نؤوبه‌سي ايندي بيزده‌دير. بابورون شخصيتي‌نين و اثرلري‌نين تانيديلماسي و طبع­ليغي تورک ضياليلاري‌نين بيرينجي درجه‌لي وظيفه‌لريندندير. زيرا گنج نسله تورک اولو­لاريني تانيتمادان، اونون تاريخي يادداشيني تزله‌مه‌دن کئچميشله بوگون، بو­گونله گله‌جک آراسيندا ساغلام کؤرپو قورماق مومکون دئييل. حالبوکي مو­عاصير دؤورده، قلوباللاشان دونياميزدا بونا بؤيوک احتيياج وار.

      دونيا تاريخينه تورک آديني اؤز کسکين قيلينجي و ظريف قلمي ايله قيزيل حرفلرله يازميش ظهیرالدین محمد با­بو­رون بوگونه قدر اؤلکه‌ميزده يالنيز بير کيتابي نشر ائديلميشدير. مو­تخصيصلر خاريجينده اونون صنعتي ايله چوخ آز آدام تانيشدير. بو آجي گئر­چکله اوز­لشمک مومکوندور، آنجاق اونونلا با­ريشماق اولماز. اونا گؤره ده بيز بابورون «سئچيلميش اثرلري»ندن سونرا اونون مشهور «بابورنامه»سيني ده آنا ديليميزه ترجومه و نشر ائتمگي قرارا آلديق. اورکدن اينانيريق کي، آذربايجان اوخوجولاري و ادبي ايجتيماعييت بابورون بو کيتابيني دا بؤيوک رغبتله قارشيلاياجاق، بو آزمان شاعير-حؤکمدارلا باغلي ادببيات، اد­بييياتشوناسليق و تد­ريس سا­ه­سينده اوزون مودت­دن بري مؤوجود اولان بوشلوق، گئج ده اولسا، دولدورولاجاقدير.

      بيز اؤز عنعنه ميزه صاديق قالاراق، بو کيتابي دا تورکسوي کيتاب­خا­ناسي سئريياسي سيلسیله‌سیندن­ نشر ائديريک. بونونلا دا تورک دونيا­سي‌نين یونسکو-سو ساييلان تورکسوي-اون تورک خالقلاري‌نين بير-بيرينه يا­خينلاشماسي، عومو­مي اينکيشافي و قارشي­ليقلي زنگين­لشمه‌سي اوغروندا آپارديغي جوشغون و نجيب فعاليييته کيچيک بير تؤحفه وئرديگي­ميزه اينانيريق.

    بورادا بير مسله‌نی نؤوبتي (اون ايکينجي!) دفعه وورغولاماق ايستييريک: تورکسوي کيتابخا­ناسي سئريياسي لاييحه‌سي بو­­­تونلوکله کؤ­نوللولوک اساسيندا حياتا کئچيريلير. لاييحه­ده ايشتيراک ائدن هر کس، او جومله‌دن کيتا­بي تورکجه و روسجا ترجومه‌لريندن ايستيفاده ائتمکله اوريژيناليندان آنا ديليميزه چئويرن،اؤن سؤ­زون، قئيد و ايضاحلارين مو­ليفي بنده‌نيز راميز عسکر، رئداکتورو حؤر­متلي پروف. در. حوسئين ايسما­ييلوو بو ايشي تورکلوگه بير خيدمت اولسون دئيه هئچ بير موا­جيب و هوْ­نوْرار آلمادان تمنناسيز يئرينه يئتير­ميشلر. ترجومه زا­­­ماني منه آنکارادان موختليف علمي ادبيات گؤندرن، بير سيرا تئخنيکي مسله‌لرين حلينده کؤمک ائدن عزيز دوستوم، آوراسييا يازارلار بيرليگي‌نين اورقاني «قارداش قلملر» ژورنا­لي­‌نين رئداکتورو عؤمر محمت اوغلونا و بو کيتابداکي فارسجا شئعیرلرين سطري ترجومه‌سي‌نين حاضيرلانماسلندا امگي کئچن دوستوم ايلقار الفي اوغلونا، خوصوصيله ترجومه اوزرينده ايشله‌ديگيم زامان منه هر جور شراييط يارادان، معنوي جهتدن دستک اولان حيات يولداشيم سولماز خانيما سونسوز تشکورومو بيلديريرم.

 باکي، 24 مارت 2011-جي ايل.

«بابورنامه» کیتابینی بو لینکدن یوکله‌یین

يازان : عباس ائلچین جمعه ۱۳۹۵/۱۱/۰۱ |