بولود قاراچورلو (سهند)-ین حیاتی و یارادیجیلیغی

 "طالعييمه سن باخ! دوشونجه‌لريم ياساق، دويغولاريم ياساق!.." 

     گونئی آذربايجان ادبییّاتي‌نین گؤرکملي سيمالاري آراسيندا يئر آلان قلم صاحيبلريندن بيري ده بولود قاراچورلودور. هله سووئتلر زاما‌نیندان هم آرازين او تاييندا، هم ده بو تاييندا سهند لقبي ايله مشهور اولان شاعير ادبییّات خزينه‌ميزه گؤزل نومونه‌لر بخش ائتميشدير.
     بولود قاراچورلو سهند 1926-جي ايلده ماراغا شهرينده آنادان اولموشدور. شاعيرين اصلي قاراچورلو طايفاسينا منسوب ايدي. قديم يازيلي قايناقلارا گؤره، گؤي‌تورک دؤولتيني يارادان ايکي طايفا خوصوصي قيلينج بوراخيردي. هر طايفا دا ايستحصال ائتديگي قيلينجا اؤز آديني وئرميشدي. طايفالاردان بيري‌نین آدي "بيلگه تکیني" ،ديگري ايسه "قاراچوري" ايدي. هر ايکي طايفا طرفيندن بوراخديقلاري قيلينجين اوستونده اؤز نيشاني خوصوصي شکيلده حک اولونوردو. او زامان گؤي‌تورک ايمپئريياسي‌نین سرحدلري آذربايجاني دا احاطه ائديردي. سهندين نسلي ده گؤي‌تورکلري يارادان همين قاراچوري طايفاسينا گئديب چيخير. عاييله‌سيندن بحث ائدن سهند دئييردي کي، آتاسي "اَيري-اويرو بير خطله اؤز آديني جيزمالاردي، طايفادا آغ-قارادان باشي چيخان تکجه آناسي ايدي کي، او دا دوز-غلط، فقط قوران اوخوياردي". بونونلا بئله، واليدئينلري اونا بؤيوک بير مکتب اولموش، آتا و آناسي‌نین حئکايتلري يادداشينا هوپموش، اونون موکمّل بير شخص کيمي يئتيشمه‌سينده اؤنملي رول اويناميشدي.
     "ويکيپئديا"دا شاعيرين بيوقرافيياسينا حصر اولونموش معلوماتدا هم اونون حيات يولونا، هم ده ياراديجيليغينا داير زنگين ماتئرياللار وار. او منبعلردن معلوم اولور کي، گنج بولود ايلک تحصيليني ماراغا و تبريزده آلميش، 17 ياشيندا رازي، آز سونرا ايسه سهند تخلوصو ايله شئعيرلر يازماغا باشلاميشدي. اونون گنجليک ايللري ايراندا ان چتين بير دؤوره - آذربايجان خالقي‌نین میلّی موجاديله دؤورونه تصادوف ائدير.
     سهند او میلّی حرکاتين ان فعال ايشتيراکچيلاريندان بيري اولور. 1945-جي ايلده پيشه‌وري‌نین رهبرليگي ايله گونئي آذربايجان میلّی حؤکومتي‌نین قورولماسي اونون حياتينا و ياراديجيليغينا موهوم تاثير گؤسترير. آما بو آزادليق سئوينجي اوزون سورمور. بؤيوک گوجلرين ماراقلاري‌نین توققوشدوغو بير مئيدانا چئوريلن آذربايجا‌نین آزادليق موباريزه‌سي ده بو چکيشمه‌لرين قوربا‌نینا چئوريلير.
     حياتيني اؤز وط‌نینين ايستيقلاليت موباريزه‌سينه حصر ائدن، بو يولدا هم قلمي، هم ده سيلاحي ايله ووروشان سهند يانا-يانا يازيردي:
قارغيش زمانه‌‌نین قانونلارينا،
قارغيش اورکلري آييرانلارا،
قارغيش اينسانلاري قفسه ساليب،
بشر حوقوقوندان دم وورانلارا.
     همين ايللرده يارانميش بيرلشميش ميلتلر تشکيلاتي‌نین ايلک حلّ ائده‌جگي موناقيشه‌لي پروبلئم گونئی آذربايجان مسله‌سي اولور. قيسا بير زامان ايچينده ايستيقلال سئوينجيني داداراق چيچکلنن دييار يئنيدن اسارت حبسخاناسينا چئوريلدي.
میلّی حؤکومتين سوقوطوندان سونرا زيندانا...
     آذربايجان میلّی حؤکومتي قان ايچينده بوغولدوقدان سونرا اونون قوروجولارينا ديوان توتولدو، اونلارين بير چوخو دار آغاجيندان آسيلدي، ساغ قالانلار زيندانلارا آتيلدي، وطندن سورگون اولوندو. بوندان سونرا آذربايجان ديلينده مطبوعات و کيتاب نشرينه قاداغا قويولدو. او دؤورده آذربايجان ديلينده‌کي اثرلرين اکثريتي زيندانلاردا، سورگونلرده يازيلير، گيزلي يوللارلا چوخالديليب خالق آراسيندا ياييليردي. بونا گؤره ده، او زامانلاردان 1978-1979-جو ايللر ايران اينقيلابينا قدر اؤلکه‌ده آذربايجان تورکجه‌سي ايله چاپ اولونان کيتابلاردا چاپ يئري و ايلي گؤستريلميردي. سهندين 1951-1953-جو ايللرده زينداندا يازديغي "آراز" و "خاطيره" پوئمالاري دا بو اثرلر سيراسيندادير. او، بو اثرلرينده 1945-1946-جي ايللرده‌کي میلّی-آزادليق حرکاتي و اونونلا باغلي آرزولاريني بديعي ديلله قلمه آلميشدي.
     پهلوي رئژيمي‌نین فارس ديليني زور گوجونه يئريتمک سيياستي ايله باريشا بيلمه‌ين شاعير "ياساق" شئعيرينده يازيردي:
طالئعيمه سن باخ!
دوشونجه‌لريم ياساق،
دويغولاريم ياساق،
کئچميشيمدن سؤز آچماغيم ياساق،
گله‌جگيمدن دانيشماغيم ياساق،

آتا بابامین آدین چکمه‌ییم یاساق،
بیلیر سن؟
آنادان دوغولاندان بئله
اوزوم بیلمه‌یه، بیلمه‌یه
دیل آچیب دانیشدیغیم- دیلده
دانیشماغیم یاساق ایمیش، یاساق.
     او، خالقين آرزو و آغريلاريني ادبي ديله چئويرمک اوچون شاعير "دده قورقود" داستانلارينا اوز توتور. سهندين مشهور "سازيمين سؤزو" اثري ده خالق ياراديجيليغيندان بهره‌له‌نه‌رک عرصه‌يه گتيرديگي بير پوئمادير. بو اثر شووينيست رئژيمين "آذربايجان تورکجه‌سي ديل دئييل، لهجه‌دير" ايفاده‌سيني آلت-اوست ائدير. همين دؤورده تورک خالقلاري‌نین ان بؤيوک آبيده‌سي اولان "دده قورقود" داستانلارينا هم س‌س‌ري-ده، هم ده ايراندا قاداغا قويولموشدو. سهندين بو داستانلا ايلک تانيشليغي‌نین دا ماراقلي تاريخچه‌سي وار. سهند تا‌نینميش ضياليلار - م.فرزانه، صباحي، م.شهرييار، دوکتور ج.هئيتله سيخ دوستلوق علاقه‌سي ساخلاييردي. شاعير "دده قورقود داستانلاري" ايله ياخين دوستو م.فرزلنه واسيطه‌سيله تانيش اولور. کيتابخانادا ايشله‌ين م.فرزانه‌‌نین الينه تصادوفن "زييانلي ساييلديغي اوچون محو اولونماغا محکوم" آدي آلتيندا دامغالانميش، عصرين اوللرينده تورکييه‌ده چاپ اولونموش "دده قورقود" کيتابي کئچير. او همين گوندن باشلاياراق تورکييه‌ده‌کي همکارلاري واسيطه‌سيله داستانلا باغلي منبعلري توپلاماغا باشلايير. م.فرزانه تئهراندا دوستو سهندله کرايه‌ده ياشاييردي. گونلرين بيرينده تورکييه‌دن گؤندريلن نؤوبتي کيتاب باغلاماسي سهندين ده ديقّتيني جلب ائدير. او، بو قديم داستانلارا او قدر وورولور کي، 10 ايل داستانلارداکي سوژئت اوزرينده ايشله‌ييب يئني و اوريژينال "سازيمين سؤزو" آدلي اثريني يازير.
     سهندين مشهور عاليم-شرقشوناس روستم علي‌يئوله ايلک تانيشليغي 1967-جي ايله تصادوف ائدير. او، بئله‌جه بو تايداکي قان قارداشلاري ايله علاقه يارادير. اونلارا شئعیر ارمغانلاري گؤندرير. بونون آردينجا م.راحيم، س.روستم، ب.واهابزاده، قابيل و باشقالاري اونا جاواب يازير. بؤلونموش وط‌نین آيريليق و حسرتيني عکس ائتديرن بو مکتوبلار اونون ياراديجيليغي‌نین بير حيصه‌سينه چئوريلير. او، روستم علي‌يئوه خطابن يازديغي
"ديلينده دانيشما!" دئمه‌ديلر بير کسه!
"اوچونجو ارمغان" شئعیرينده حاکيم پهلوي رئژيمي‌نین قديم ادبییّاتا ماليک اولان خالقين ديلينه قارشي آپارديغي ياساق سيياستيني پيسله‌ييردي:
ضحاکلار، فيرعونلار، هيتلئرلر دونيادا،
نئيله‌سه، نئيله‌سه، نئيله‌سه، نئيله‌سه،
آچگینان تاريخي، واراقلا، باخگینان،
"ديلينده دانيشما!" دئمه‌ديلر بير کسه.
     شاعيرين ياخين دوستو گنجعلي صباحي سهندي صمد وورغونا اوخشاديردي. حقيقتن، سهند هم ظاهيرن، هم ده ياراديجي تفکّورو ايله ص.وورغونا بنزه‌ييردي. او اؤزو داهي شاعيرين پرستيشکاري ايدي. شئعیرلري‌نین بير چوخوندا اونون تاثيري حيس اولونوردو.
     1978-1979-جو ايللر ايران اينقيلابي‌نین غلبه‌سينه بسله‌ديگي اوميدلر ده بوشا چيخديقدان سونرا شاعير درين بير کدر ياشاماغا باشلاميشدي:
بيلميرم، آغلاييم، بيلميرم گولوم،
بيلميرم، آچيليب، يا سولوب گولوم.
دانيشماغا توتمور آغزيمدا ديليم،
آخي، دوستلار، من تبريزدن گلميشم...
    اوزون ايللر بويو تورکلره قارشي دؤولت سويييه‌سينده گاه گيزلي، گاه دا آچيق آپاريلان رئپرئسسييالار تاثيرسيز قالماميشدير. فداکار شاعير خالقين آزادليق حرکاتينداکي مغلوبيتي‌نین بير سببيني ده میلّی روحون ضيفليگينده گؤروردو.
     1979-جو ايلده سهندين غفيل اؤلومو آذربايجان خالقيني ياسا بوغدو. عؤمرو بويو خالقي‌نین آزادليغي اوغروندا موباريزه آپاران شاعير، اينقيلابين خالقا وئرديگي نيسبي يئنيليکلري گؤرمه‌دن اؤلدو. ايرانداکي آذربايجان ضياليلارين تشکيلاتي - "آذربايجان جمعيتي"‌نین فعاللاريندان اولان سهند قورومون اورقاني اولان "وارليق" ژورنالي‌نین ايلک ساييني بئله گؤره بيلمه‌دي. ژورنال ايلک ساييني ايلک باهاردا دونياسيني دييشن سهندين خاطيره‌سينه حصر ائتدي، سونراکي سايلاريندا دا اونون چاپ اولونماميش اثرلردن اؤرنکلر وئردي.
     سهندين اثرلري چاپ اولونماديغيندان، گئنيش اوخوجو کوتله‌سي اونو اولدوغو کيمي تانييا، قييمتلنديره بيلمه‌ميشدي. شاعير صمد بئهرنگي بو مسله‌يه ديقتي جلب ائده‌رک يازيردي: "شهرييار "حئيدربابايا سالام" اثري ايله بوتون شرقده ياخشي تا‌نینديغي حالدا سهندين خيدمتلري ديقّتدن کناردا قالميشدير".
     آما سهندين ياراديجيليغي و موباريزه يولو اونودولمادي. بؤيوک عئلم خاديمي، دوکتور جاواد هئيت شاعيرين "سازيمين سؤزو" اثرينه چوخ يوکسک قييمت وئره‌رک اونو فيردووسي‌نین "شاهنامه"سي ايله موقاييسه ائدير و بو اثري گونئي آذربايجان تورکلري‌نین زنگين لوغت خزينه‌سي، "ميلّت‌نامه‌سي" آدلانديردي. بؤيوک شهرييار "سهنديييه" پوئماسيني اونا ايتحاف ائتميش، سهند ياراديجيليغينا بير شئعیرينده‌کي"او ائله بير شاعير ايدي کي، من شهريياردان باج آليردي" سؤزلري ايله قييمت وئرميشدي. شهرييارين اونا بؤيوک سئوگي ايله ايتحاف ائتديگي "سهنديييه" پوئماسي سهندي ادبي موحيطين ان گؤرکملي شخصيتلريندن، اوستادلاريندان بيرينه چئويردي. تام امينليکله دئمک اولار کي، گونئي آذربايجان ادبییّاتيندا شهريياردان سونرا اثرلرينه ان چوخ شئعیرلر، نظيره‌لر يازيلان شاعير سهند ايدي.
آزادليق قزئتي.- 2012.- 27 نويابر.- س.14.

 کؤچورن: عباس ائلچین

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۶/۱۰/۲۴ |