
ايتيريلميش معاريف، يوخسا تورک سيويليزاسيياسي؟!
صلاح الدين خليلوو
کؤچورن: عباس ائلچین
(پروفئسور دوکتور س.فرئدئريک ستاررين "ايتيريلميش معاريف" اثري حاقّيندا)
تاريخين مؤحتشم بير دؤورو حاقيندا مونومئنتال اثر!
صؤحبت پروفئسور.دوکتور. س.فرئدئريک ستاررين "Lost Enlightment" (ايتيريلميش معاريف. مرکزي آسییانین قيزيل دؤورو: عرب ايستيلاسيندان تامئرلانا قدر) آدلي مونوقرافيياسيندان گئدير.
بير نئچه آي اوّل حؤرمتلي همکارلاريمدان بيري صؤحبت اسناسيندا تانینميش آمئريکا سيياستچيسي و کولتورولوقو فرئدئريک ستاررين يئني کيتابينا موناسيبتيمي سوروشدو. منيم کيتابدان خبريم يوخ ايدي و همکاريم منه بو کيتابي موطلق اوخوماغي تؤوصييه ائتدي. مؤليفين ده چوخ نوفوذلو آدام اولدوغونو دئدي. پروفئسور دوکتور فرئدئريک ستارر 3 آبش پرئزيدئنتينین روسييا و آوراسييا مسلهلري اوزره موشاويري اولموش، دونيادا تانینميش موتخصيصدير. اونون بو کيتابي ايسه کئچن ايل "پرينستون" نشرياتيندا نشر اولونوب و مشهور سيياستچيلر ف.فوکوياما، ه.کيسينجئر و س. کيتاب حاقيندا يوکسک فيکير سؤيلهييبلر.
اثري آذربايجان ديپلوماتييا آکادئميياسينین کيتاب مرکزينده تاپماق مومکون اولدو. سيويليزاسييا تاريخي ايله آز-چوخ مشغول اولان موتخصيص کيمي اثري بؤيوک ماراقلا اوخودوم. کيتاب بير طرفدن، کئچميشيميزله باغلي ايفتيخار حيسّي ياراتسا دا، ديگر طرفدن، ايتيريلميش خزينهيه بنزر آغريلي حيس لر دوغورور... بو حيسلري من اوّللر ده – 2000-جي ايلده "ايپک يولو" ژورناليندا تورک سيويليزاسيياسينین عاقيبتي حاقيندا مقاله ("تورک روحو اوچ مين ايلليگين آستاناسيندا") يازارکن کئچيرميشديم. بير داها امين اولدوم کي، واختآشيري کئچميشيميزه عوموميلشديريجي بير نظر سالينماغيميزا بؤيوک احتيياج وار. تاريخي تفرروعاتلاردان داها چوخ، قانونا اويغونلوقلارين، عومومي مئيللرين اوزه چيخاريلماسي واجيبدير.
بيز اؤزوموزو چوخ واخت باشقالارينین تقديماتيندا اؤيرهنيريک. روس منبعلريني هلهده اعتيبارلي عئلمی مأخذلر کيمي قبول ائديريک. روسييادا ايسه تورک تاريخينه عاييد اثرلرين چوخو ائرمنيلرين آشکار و گيزلي ايشتيراکي ايله يازيلميشدير. ائله باشقا اؤلکهلرده ده تورکون تاريخيني تحريف ائتمک عنعنهوي ايدئولوژي پرينسيپه چئوريلميشدير. آخي، "يوکسک مدنيیت" "باربار" اوبرازي ايله بير آرايا سيغمير. لاکين اصل حقيقت خئيلي درجهده فرقليدير. عئلم و سيويليزاسييا تاريخيني اؤيرنرکن، داها اعتيبارلي ايلک منبعلرله تانيشليق بئله بير قناعته گتيردي کي، گئج ده اولسا بيز اؤز تاريخيميزي اؤزوموز يازماليييق. داها دوغروسو، اينگيليس قلمي ايله، روس قلمي ايله يازيلميش دونيا تاريخينین ايندي ده تورک قلمي ايله يازيلماسينا بؤيوک احتيياج واردير. پروفئسور دوکتور جاواد هئيتين "تورکلرين تاريخ و مدنییتينه بير باخيش" کيتابي بو ايستيقامتده آتيلميش ان اوغورلو آدديملاردان بيريدير. بو ياخينلاردا گنج تدقيقاتچي ارسطو حبيببيلينین "سيويليزاسييالارين کسيشمهسينده تورک دونياسي" آدلي اثري ده ديقّتيمي چکدي؛ گنجلريميزين بو مؤوضويا بيگانه قالماماسي سئوينديريجي حالدير.
باخديغيميز منبع ايسه بؤيوک بير خزينهنین اصل عونوانیني گؤسترير. گؤرونور، باشقالارينین ايچريسينده ده عئلمی ويجدانیني ايتيرمهين مؤليفلر وار کي، بيز ده ايدئولوژيلشميش منبعلره دئييل، محض عئلمی اوبيئکتيوليک مؤوقئعييندن يازيلانلارا ايستيناد ائتمهليیيک.
"دونيانین مرکزي"
پروفئسور دوکتور فرئدئريک ستارر اورتا عصرلرده – 500 ايل عرضينده مرکزي آسییانین بوتؤولوکده دونيادا عئلم و مدنيیتين مرکزي اولدوغونو ايديعا ائدير. "دونيانین مرکزي" آدلانديرديغي بيرينجي فصيلده او، موعاصير اؤزبکيستان و تورکمنيستان اراضيلرينده باش توتان بير مکتوبلاشمادان بحث ائدير. 10. عصرين اوّللرينه عاييد بو مشهور يازيشما دؤورون ايکي نهنگ عاليمي ايبن سينا و بيروني آراسيندا اولموشدور. و محض بو يازيشمادا دونيانین يارانيشي، قورولوشو و ماهيیتي حاقّيندا چوخ اؤنملي عئلمي ايدئيالار ايرهلي سورولموش، دونيايا يئني عئلمی باخيشين اساسي قويولموشدور. فرئد ستارر گؤسترير کي، 16. عصرده جوردانو برونو// Cordano Bruno طرفيندن ايرهلي سورولن "موختليف دونيالار" تعليمي ده داخيل اولماقلا يئني دؤور آوروپا عئلمینین اينتيباهيني شرطلنديرن بير چوخ اونيکال ايدئيالار آلتي عصر اوّل محض بو يازيشمادا ايرهلي سورولموشدو. اصلينده، اورتا عصرلرده مرکزي آسییادا بؤيوک بير سيويليزاسييانین وارليغي دانيلماز بير حقيقتدير و بو بارهده چوخ يازيلميشدير. لاکين بو قبيلدن اولان اثرلر اساسن، "اورتا عصر ايسلام سيويليزاسيياسي" ،"اورتا عصر عرب مدنییتي" ،"عربلرده عئلم و فلسفه" و س. بو کيمي آدلار آلتيندا تقديم اولونور. بو سيويليزاسييانین آنجاق عربلره منسوب اولماديغيني دئينلر ايسه بير قايدا اولاراق فارس و يا ايران عونوانیني گؤستريرلر. تورکلرين بو سيويليزاسييانین ياراديلماسيندا رولو ايسه يا "اونودولور" ،يا دا اونلار بو مؤحتشم سيويليزاسييانین قوروجوسو دئييل، داغيديجيسي رولوندا تقديم اولونورلار. مشهور فرانسيز عئلم تاريخچيسي آ.کويرئ// A.Koyre-نین بو بارهده يازديقلارينا اؤز تنقيدي موناسيبتيمي اوّللر ده بيلديرميشم. همين مؤوقئعيي بير ده خاطيرلاتماق ايستهييرم.
آ.کويرئ فارابينین، بيرونینين ميثيلسيز عئلمی نايليیتلريني سادالايير و "بس نئجه اولدو کي، 13. عصردن سونرا بو بؤلگهده عئلم و مدنییتين اينکيشافي داياندي؟" سوالينا بئله جاواب وئرير کي، عربلرين ياراتديغي بو بؤيوک مدنییتي تورک باربارلاري داغيتديلار. اوّلجه، فارابي و بيروني کيمي بؤيوک تورک موتفکّيرلري راحاتجا عرب مدنییتينه عاييد ائديلير، سونرا ايسه داغيديجي مونقول يوروشلري تورک باربارلارينین ايشي کيمي دَيرلنديريلير. فلسفهنین ديني-احکامچي قولونو دئييل، عئلمی-مئتودولوژي قولونو و ریاضییاتي، طبيعتشوناسليغي، طبابتي اينکيشاف ائتديرنلرين و بونونلا دا سيويليزاسييانین عئلمی تمليني يارادانلارين محض تورک اولدوقلاريني بيلسه ايدي، آ.کويرئ، البتّه، بئله يازمازدي. زيرا همين کويرئ باشقا بير يئرده فارابيني ان آز اؤيرهنيلميش ان بؤيوک ايسلام فيلوسوفو آدلاندرير. مشهور فرانسيز ايدئولوقو ائرنئست رئنان ايسه بو مدنییتين اوريژينالليغيني اينکار ائدير. او، آوروپا رئنئسسانسيندا اورتا عصرلر ايسلام مدنییتينین و عئلمينین رولونو هئچه ائنديرمهيه چاليشير: "عرب عئلمی و فلسفهسي يونان عئلم و فلسفهسينین سريشتهسيز ترجومهسيندن باشقا بير شئي دئييلدي. يونانيستانین اؤزو جانلانديقدان سونرا، بو سولغون ترجومهلر اؤز اهميتيني ايتيرديلر". داها سونرا رئنان صؤحبتي ائتنيک-عيرقي موستوييه کئچيرير. لاکين او، عرب و ايسلامين فرقيني نظره آلسا دا، بو فرقين آغيرليق مرکزينده دايانان تورکلري نه اوچونسه "ياددان چيخارير": "تحليل گؤسترير کي، اصلينده بو عرب عئلمینده عربليک هئچ نه يوخ ايميش. اونون ماهييتي خاليص يونان منشاليدير. اونو يارادانلارين آراسيندا بير نفر ده اولسون خاليص سئميت اولماميشدير: اونلار عربجه يازميش ايسپانلار و فارسلار ايدي". بورادا عيرقچيليک مئيلي ايله ياناشي، عئلم تاريخينه نابلدليک ده اؤزونو آچيق-آشکار گؤسترير. آما ف.ستاررين کيتابيندان دا گؤروندويو کيمي، او دؤورده ايسلام عئلمینین ان بؤيوک نومايندهلري ايسپان و يا فارس يوخ، تورک منشالي ايديلر. بئله کي، آسترونومييا، طبابت، ریاضییات و طبیعتشوناسليغين يئنيدن ديرچلديلمهسي و يئني کئيفيتلي مرحلهيه قالديريلماسي فارابی، بيروني، ايبن سينا، عؤمر خييام، اولوقبيگ، نصيرالدين توسي کيمي بؤيوک تورک موتفکّيرلرينین آدي ايله باغلي دئييلمي؟ ديگر طرفدن، عئلم تاريخچيلرينین آرتيق چوخدان ايثبات ائتديگي بير فاکتي: روجئر بئکو// Rocer Bekoنون (1214-1294) "اوپوس ماژوس// Opus majus" اثرينین ابن هیثم (965-1039) "اوپتيکا"سيندان کؤچورمه اولدوغو فاکتيني نظره آلساق، ائ.رئنانین آشاغيداکي فيکرينین نه درجهده گولونج گؤروندويو اوزه چيخار: "روجئر بئکونون بيرجه صحيفه سي بوتون بو ايکينجي الدن گلن عئلمه نيسبتن داها حقيقي عئلمی روحا ماليکدير".
جبر عئلمینین اساسيني قويان ال-خارزميني دئمک اولار کي، بوتون منبعلرده يا عرب، يا دا ايران عاليمي کيمي گؤستريرلر. حالبوکي، بو بؤلگهني تانييانلار خارزمين ده محض اورتا آسییادا – اؤزبکیستان اراضيسينده يئرلشديگيني ياخشي بيليرلر. تحصيليني خوراساندا آلسا دا، اونون تورک کؤکنلي اولدوغو داها اعتيبارليدير.
ف.ستاررين اثرينده تورکمنيستانین مرو شهريندن اولان ال-باتتانینين ايختيراعلاري دا خوصوصي قئيد ائديلير. اؤز دؤورونون و بوتون دؤورلرين ان بؤيوک حکيملريندن بيري ساييلان زکريا ال-رازي ده اصلا رئيدن (ايران) اولماسينا باخماياراق، بير عاليم کيمي مرو موحيطينده فورمالاشميشدير. ف.ستاررين سؤزلري ايله دئسک، ال-رازی بوتون عؤمرو بويو مرکزي آسییانین اينتئللئکتوال اوربيتينده اولموشدور (باخ: ف.ستارر، ص. 167).
"سَييار داهيلر"
کيتابدا وورغولانير کي، اورتا عصرلرده مرکزي آسییادا تورک موتفکّیرلرينین نوماييش ائتديرديگي "ائنسيکلوپئديک ذکا" فئنومئني آريستوتئل ايستيثنا اولماقلا، دونيا عئلم تاريخينده ميثلي گؤرونمهميش بير حاديثهدير. فارابی، بيروني و ايبن سينانین اؤز دؤورلرينده دئمک اولار کي، بوتون عئلم ساحه لرينده غئيري-عادي نايلیيتلر الده ائتمهسي بير يانا دورسون، اونلارين اثرلري کميیت باخيميندان دا عاغلاسيغماز گؤستريجيلره ماليکدير. ايبن سينا 400-دن آرتيق کيتاب و تراکتات يازميشدير کي، بونلارين بؤيوک بير قيسمي ايتميش و بيزه گليب چاتماميشدير. آما بيزه چاتانلار اؤزو ده حئيرتآميز درجهده بؤيوک بير ايرثدير. ف.ستارر قئيد ائدير کي، بيرونینين يازديغي اثرلرين آنجاق 7%-اي اوزه چيخميشدير. لاکين، ائله بو دا اونون بوتون عئلم ساحهلرينده الده ائتديگي نايلیيتلرين زنگينليگيني گؤرمک اوچون کيفايتدير. مثلا، بيرونینين اؤز آسترونوميک تدقيقاتلاري ايله پلانئتلرين اوربيتلرينین چئوره دئييل، ائلليپس اوزره اولدوغونو ايثباتا يئتيرمهسي اونون آوروپا عئلمیني 500 ايل قاباقلاديغينا دلالت ائدير (ص. 8).
ان موهوم عاميللردن بيري ده بودور کي، تورک موتفکّیرلري آنجاق رياضي و نظري آراشديرمالارلا کيفايتلنمهيهرک، طبيعت عئلملرينین ائکسپئريمئنتال بازاسيني ياراتميش، بير چوخ اؤلچو آلتلري، آسترونوميک جيهازلار ايختيراع ائتميشلر. ف.ستارر يازير کي، اولوقبيگ گونش ايليني کوپئرنيکدن داها دقيق حسابلاميشدير و اونون مئتودو ايندي ده ايستيفاده اولونماقدادير. (ص.9) باشقا بير فاکت: کريستوفور کولومب اؤز سفريني اساسلانديرارکن فرقانینين حسابلامالارينا ايستيناد ائتميشدير (ص. 9). يئري گلميشکن، او واخت ن.توسينین ده حسابلامالاري غرب عئلمی دايرهلرينده ياخشي بللي ايدي.
ف.ستارر او دؤورون بؤيوک ریاضییاتچيسي و آسترونومو عؤمر خييامين دا خيدمتلريني يوکسک قييمتلنديرير. کوب تنليکلرين هندسي نظريييهسي، ايرراسيونال عددلرين اساسلانديريلماسي لوباچئوسکي// Lobaçevskiو ريماندان 700 ايل اول غئيري-ائوکليد هندسهسينین نظريييهسينین ايشلهنيب-حاضيرلاماسي عؤمر خييامين اساس نايلیيتلري کيمي گؤستريلير (ص.10).
بئله ماراقلي فاکتلار کيتابدا چوخدور. بو فاکتلارين اکثريتي عئلم تاريخينده معلوم اولسا دا، اونلارين عرب، فارس و يا ايسلام حاديثه سي کيمي دئييل، محض اورتا آسییا فئنومئني کيمي تقديماتي باخيميندان يئني ياناشما حساب اولونا بيلر. هم ده آوروپا عئلمی و فلسفهسي ايله موقاييسهلر داها اوبيئکتيو، داها "اورکلي" آپاريلير. مثلا، ف.ستاررين فيکرينجه، اورتا عصرلرده مرکزي آسییاداکي معاريفچيليک حرکاتي اؤز ميقياسينا و نايلیيتلرينه گؤره 18. عصر فرانسيز معاريفچيليگيندن داها اوستوندور (سه.7). مؤليف بو بؤلگهده تکجه آيري-آيري عاليملرين اوغورلاريندان بحث ائتمکله کيفايتلنمهيهرک، بوتؤولوکده آب-هاوانین، معاريفچيليک موحيطينین تصويريني وئرير. ائراميزين بير مينايلليگي عرفه سينده مروده، بلخده، قورگنجده، سمرقندده و س. بؤيوک کيتابخانالارين اولدوغو خوصوصي قئيد ائديلير. بونلارين آراسيندا هم دؤولت کيتابخانالاري، هم ده خوصوصي کيتابخانالار اولموشدور. مرکزي آسییانین بؤيوک و کيچيک شهرلرينده چوخلو سايدا بوکينيست دوکانلاري، کيتاب و اليازما حراجلاري اولموشدور. هم ده بو کيتابلار کيفايت قدر باها قييمته ساتيلميشدير. بو دا همين دؤورده عئلمه بؤيوک ماراق اولدوغونا دلالت ائدير.
ف.ستارر ديني و فلسفي فيکير ساحه سينده ده مرکزي آسییانین آپاريجي رول اويناديغيني قئيد ائدير. مؤليفين يازديغينا گؤره، ابو نصر ال-فارابی بوتون عئلملر ساحه سينده بيرينجي اولموش و اونون فلسفي ايدئيالاري موقدس فوما آکوينسکي// Foma Akvinskiyə-یه ، دانتئ// Dante -يه، حتّي کانتا تاثير گؤسترميشدير (ص.184). ف.ستارر فارابینین ياراديجيليغيندا موسيقي نظريييهسيني خوصوصيله قئيد ائدير و بئله حساب ائدير کي، غرب موسيقيشوناسليغينین تملينده محض اونون تعليمي دايانير.
کيتابدا همچنین محمد پئيغمبرين حديثلرينین توپلانيب قلمه آلينماسي ساحهسينده بوخارينین موستثنا خيدمتي وورغولانير. صوفيزمين بؤيوک نومايندهلري نجم الدين کوبرا، احمد يسوي، بهاالدين نقشيبندي بوخاري و س.اين اهالينین دونياگؤروشونون يؤنلنديريلمهسينده بؤيوک رولو قئيد اولونور. بو موتفکّیرلرين تعليملري تکجه مرکزي آسییادا دئييل، بوتون ايسلام دونياسيندا ياييلميشدير. ف.ستارر بؤيوک تورک موتفکّیري يوسيف بالاساغونینين ياراديجيليغينا دا گئنيش يئر وئرير. تورک ديلينده يازيب-يارادان احمد يسوي و يوسيف بالاساغوني ايله ياناشي، ماحمود کاشغاريني ده يوکسک قييمتلنديرير و اونون تورک سيويليزاسيياسينین اؤزونودرک پروسئسينده رولونو خوصوصي قئيد ائدير.
کيتابين مؤليفي تک مرکزي آسییانین اؤزونده دئييل، بوتون ايسلام بؤلگهسينده هارادا عئلمی موحيط وارسا، اورادا تورک عاليملرينین اوستونلوک تشکيل ائتديگيني گؤسترمک اوچون آلمان عاليمي هئنريخ سوتئرين// Henrix Suterin آراشديرمالارينا ايستيناد ائدير: 515 نفر ریاضییاتچي و آسترونومون سيياهيسيني توتان ه.سوتئرين حسابلاماسينا گؤره، بو عاليملرين بؤيوک اکثريتي منشاجه اورتا آسییاداندير. ف.ستارر اؤزبک عاليمي بهرام عبدوخاليمووون "حيکمت ائوي" کيتابيندا دا باغدادداکي اکثر بؤيوک عاليملرين اورتا آسییادان گلمهسي فاکتينا ايستيناد ائدير (ص.158).
کيتابدا او دؤورون ان بؤيوک عئلم و مدنییت مرکزي اولان باغدادين ائتنيک-اينتئللئکتوال منظرهسي جانلانديريلير. آيريجا بير فصيل (4-جو فصيل) بئله بير ايدئيانین اساسلانديريلماسينا حصر اولونوب کي، اگر عربلر اؤز سياسي و ديني-ايدئولوژي حاکيميتيني باغداددان مرکزي آسییايا قدر گئنيشلنديرمکله همين بؤلگهني بير نؤوع ايشغال ائده بيلميشديلرسه، مرکزي آسییانین عئلم آداملاري ايسه باغدادين عئلمی-اينتئللئکتوال اراضيسيني ايشغال ائتميشديلر.
"وحشي تورکلر" ،يوخسا اينتئللئکتوال مؤعجيزه؟!
فرئدئريک ستارر اورتا عصرلرده ايسلام و يا عرب سيويليزاسيياسي کيمي بللي اولان حاديثه نین اصلينده مرکزي آسییا ايله باغليليغيني وورغولاماقلا بشر تاريخينین چوخ اؤنملي بير صحيفهسينه فرقلي بوجاق آلتيندا باخير. اولا، ستارر بو سيويليزاسييانین فورمالاشماسيندا ايسلامين رولوندان داها چوخ، محض بؤلگهنین و حتّي تورک خالقلارينین خيدمتيني اؤنه چکير کي، بو دا عنعنه وي باخيشلاردان کؤکلو صورتده فرقلهنير. ايکينجيسي، دونيا تاريخينده آز قالا قرارلاشميش اولان تورکلرين بشر تاريخينده داغيديجي رولو حاقيندا تصوورلري آلت-اوست ائدير و نئچه يوز ايللر عرضينده محض تورکلرين اوستونلوک تشکيل ائتديگي مرکزي آسییانین دونيانین اينتئللئکتوال مرکزي اولدوغونو اساسلانديرماقلا تورکون يئني اوبرازيني ياراتميش اولور. بير طرفدن کؤچري حيات سورن، دايم آت بئلينده اولان، اؤلکهلر ايشغال ائدن تورکلر، سن دئمه، هم ده بشر سيويليزاسييانین ان پارلاق صحيفه لريني ياراديبلارميش.
البته، ايستر-ايستهمز سوال اورتايا چيخير کي، بو بؤيوک اينتئللئکتوال ائنئرژينین منبعييني نده آختارماق لازيمدير؟ اگر دينین آپاريجي رولو اينکار ائديليرسه، اوندا بلکه بؤلگهنین ايقتيصادي و مدني اينکيشاف سويييهسي بونا يول آچميشدير؟ لاکين تورکلرين کؤچري حياتي و بؤلگهده اوتوروشموش تصروفات سيستئمينین اولماماسي بو وئرسيياني مومکونسوز ائدير. ديگر طرفدن، تورک عاليملري و موتفکّیرلرينین اوستونلوگو تکجه اؤز بؤلگهلرينده دئييل، او دؤورون اينکيشاف ائتميش باشقا بؤلگهلرينده، او جوملهدن، عئلمی و مدني مرکز ساييلان باغداد شهرينده ده اؤزونو گؤستريردي. ف.ستارر قئيد ائدير کي، باغدادا توپلاشميش موتفکّیرلرين بؤيوک اکثريتي ده محض اورتا آسییا منشالي ايدي. بو پارادوکسو هر حالدا نئجه ايضاح ائتمک مومکوندور؟ البته، مؤليف بونو تورکلرين هانسي ايسه گئنئتيک اوستونلوگو ايله ايضاح ائتمير. چونکي تورکلر اوچون سجييهوي اولان داها چوخ دؤيوش روحو، حربي شوجاعت ايدي. لاکين بو، مسلهنین دونيا تاريخچيلري طرفيندن يئکديلليکله قبول اولونان طرفيدير. اونلارين اينتئللئکتوال گوجو و عئلمی خيدمتلري ايسه مسلهنین بير قايدا اولاراق، "اونودولان" ،قبول ائديلمهين طرفيدير.
فرئدئريک ستارر سانکي بئله تحريفلره جاواب اولاراق، 7-14 عصرلرده همين بؤلگهدهکي سيويليزاسيياني آيريليقدا تحليل ائدير. اونو محض تورک سيويليزاسيياسي کيمي تقديم ائتمهسي ده بونون اوچون زمين حاضيرلايير: بو ايدئيا آشکار شکيلده دئييلمهسه ده، اثرين مضمونوندان حاصيل اولور. بئله کي، مؤليفين فيکرينه گؤره، سيويليزاسييا اورتا آسییايا عربلر طرفيندن و يا ايسلاملا بيرليکده گلمير؛ اونون قايناقلاري بو بؤلگهنین اؤزونده فورمالاشميش داها ايلکين تمللرده آختاريلماليدير. بونون اوچون مؤليف 7. عصرده اورتا آسییا و قازاخيستان بؤلگهسينده ايقتيصادي و مدني-معنوي حياتين اؤزلليکلريني آراشديرماغا چاليشير.
آوروپادا عئلمین اينکيشافيني چوخ واخت سيويليزاسييانین باشقا آسپئکتلري ايله: تصروفات سيستئمينین، اوتوراق حياتين و س. فونکسيياسي کيمي ايضاح ائديرلر. لاکين باخديغيميز فاکت کؤچري حياتين دا اؤز اوستونلوکلريني اورتايا قويور. تصادوفي دئييل کي، هله 14. عصرده ايبن خلدون "کؤچري سيويليزاسيياسيني" آراشديرميش و اونون اؤزونه مخصوص اوستونلوکلريني قئيد ائتميشدي.
پروبلئمين ايضاحيني چتينلشديرن يازيلي منبعلرين قيتليغيدير. تورکلر اؤزو تاريخ يازماديقلاريندان تورک تاريخي اساسن باشقا خالقلارين اونلار حاقيندا يازديقلارينا اساسلانير. لاکين باشقا خالقلار تورک دؤولتلري و تورکلر حاقيندا ايلک نؤوبهده نَيي يازيرديلار؟ شوبههسيز کي، گؤردوکلريني. گؤردوکلري ايسه ايلک نؤوبهده تورک طايفالاريندا نيظامي حربي دستهلري، اونلارين قونشو مسکنلره حربي يوروشلري ايدي. ايچريدن باخيش ايسه شوبههسيز کي، باشقا جور اولاردي. بو حربي يوروشلري، نيظامي قوشون دستهلريني ساخلاماق، يئتيشديرمک اوچون کيملرسه اکيب-بئجرمهلي، تصروفاتلا مشغول اولمالي ايدي. اونلارين حياتينین محض بو طرفي ايشيقلانديريلماميشدير. اگر سوواري دستهلري وار ايديسه، دئمهلي آتچيليق تصروفاتي دا وار ايدي. اگر اوخ، ياي، قيلينج وار ايديسه، دئمهلي، اونلارين گئنيش ميقياسلي ايستحصالي، مووافيق تئکنولوژي سويييه ده وار ايدي. يوکسک نيظاعم-اينتيظام وار ايديسه، دئمهلي، بو قدر عسگرين يئتيشمهسي اوچون مووافيق تعليم-تربييه سيستئمي ده وار ايدي. اگر اوردودا دؤيوش عزمي و روح يوکسکليگي وار ايديسه، دئمهلي، مووافيق ائموسيونال-معنوي آورا دا وار ايدي، بونلاري تامين ائدن مدني-ائستئتيک سويييه ده. اگر اينسانلار بو قدر گوجلو و ساغلام يئتيشه بيليرديسه، دئمهلي، مووافيق قيدا، ارزاق مدنییتي ايله ياناشي، يوکسک طيببي مدنییت ده وار ايدي. زيرا بوتون بونلار بير-بيريني تاماملايان ضروري شرطلردير.
يعني پروبلئمين آچيليشيني محض "تورک سيويليزاسيياسي" يؤنونده آپارماق اوچون کيفايت قدر آرقومئنت ايستيفاده اولونماميش قالير. تأسوف کي، ف.ستارر دا آچديغي يولدا سونا قدر گئتمير؛ تقديم ائتديگي اونيکال سيويليزاسيياني هم ايسلام، هم ده تورک عاميلينین خاريجينده ايضاح ائتمهيه چاليشير. فرئدئريک ستاررين وئرسيياسي عنعنهوي ياناشمالاردان فرقليدير، لاکين اونون اؤزونده ده مسلهيه بيرطرفلي، تئندئنسييالي موناسيبت حيس اولونور. اولا، مؤليف بو اثرينده او دؤوردهکي سيويليزاسييانین ايسلاملا هر هانسي علاقهسيني اينکار ائتمهيه چاليشير و يا اؤزونو گؤرمزليگه وورور. ديگر طرفدن، آيري-آيري مقاملاردا غئيري-عرب، تورک و فارس اونوانلاريني گؤسترسه د، بؤلگهنین اساس ائتنيک آغيرليغينین تورک خالقلارينا عاييد اولدوغونو وورغولامير. داها دوغروسو، ائتنيک و ديني موعينليکدن اوزاق دوراراق، بير نؤوع جوغرافي اراضينین سجيييهسيني وئرمکله کيفايتلهنير.
دوزدور، ف.ستاررين کيتابيندا اصلينده، هانسي ايسه ائتنوسون دئييل، جوغرافي بؤلگهنین معاريفيندن و سيويليزاسيياسيندان بحث ائديلير، حتّي بعضي بؤيوک عاليملرين تورک کيمليگي شوبهه آلتينا آلينير، بونونلا بئله، همين دؤورده گؤستريلن بؤلگهنین تورک مسکني اولماسي و بورادا بير-بيرينین آردينجا مشهور تورک دؤولتلرينین يارانماسي بئله دوشونمهيه اساس وئرير کي، بوتؤولوکده موحيط، اينتئللئکتوال آب-هاوا تورک کيمليگي ايله بيلاواسيطه باغليدير. ايستهنيلن حالدا، ف.ستاررين مسلهيه فرقلي ياناشماسي اورتا عصر سيويليزاسيياسينین قايناقلاريني و عونوانیني داها دقيق موعينلشديرمک ايشينه خيدمت ائدير.
مؤليفين ترددودونون بير سببي ده، گؤرونوربودور کي، تورک ديلي 10. عصره قدر هله ده معيشت سويييهسيندن يوخاري قالخمير، عئلمی و ادبي ديل کيمي ايشلنميردي. بوتون بؤلگهده حاکيميتده تورکلرين اولماسينا و اهالينین اکثريتينین بو و يا ديگر تورک طايفاسينا منسوب اولماسينا باخماياراق، تورک ديلينین ادبي-بديعي و عئلمی-فلسفي ديل کيمي فورمالاشماسي، اساسن 10. عصردن سونرا باشلاميشدير. و ف.ستاررين دا گؤسترديگي کيمي، بو بؤيوک دؤنوش و يا يئني باشلانغيج ايلک نؤوبهده ماحمود کاشغارينین آدي ايله باغليدير. اونون طرفيندن تورک ديلينین پوتئنسيال ايمکانلاري آچيليب گؤستريلديکدن سونرا تورک سيويليزاسيياسينین دا يئني مرحلهسي باشلانير. اونا قدر حتّي آچيق-آشکار تورک مسکنلريندن اولان فارابی، خارزمي، بيروني و س. حاقيندا "تورکدور" حؤکمونو وئرمهيه ترددود گؤستريرديلرسه، سونراکي دؤورده تورک منشالي موتفکّیرلر اؤز ديللرينده ده يازماق ايمکانیندان ايستيفاده ائتميشلر. باخديغيميز کيتابدا تورک ديلينده يازان موتفکّیرلر سيراسيندا يسوي و بالاساغونييه گئنيش يئر وئريلير. آما بو پروسئسده ان بؤيوک خيدمت، هئچ شوبههسيز، ماحمود کاشغارييه مخصوص ايدي. ف.ستارر يازير: "کاشغارينین پلانینا حتّي خليفهني و بوتون عرب و فارسلاري "آرتيق تورک ديليني اؤيرنمگين و تورک مدنییتيني منيمسهمگين واختيدير" ،دئيه خبردار ائتمک ميسسيياسي دا داخيل ايدي. هم ده کاشغاري سادهجه اولاراق، بونو بيان ائتمکله کيفايتلنمير، تورک ديليني اؤيرنمگين و تورک مدنییتي ايله تانيشليغين عملي واسيطهلريني تقديم ائديردي... کاشغاري موختليف تورک طايفالارينین اوسلوبلاريني، عادت-عنعنه لريني و حتّي اوخوجونون تصوورو اولسون دئيه هر قروپون هانسي بؤلگهده ياشاماسي بارهده خريطهلري تقديم ائديردي." (ص.305).
بلي، 11. عصرده تورکون سؤزونون: فيکرينین، حيکمتينین، بشر سيويليزاسيياسيندا رولونون اؤز آنا ديلينده سسلنمهسينه ماحمود کاشغاري يول آچدي، 21. عصرده ايسه بونلاري فرئدئريک ستارر اينگيليس ديلينده دونيايا بيان ائدير. بيزه قالان ايسه مين ايلين تبددولاتلاريني، اوغور و تنزول مقاملاريني آراشديرماق، ائنئرژي پوتئنسياليميزين گئرچک منبعييني درک ائتمک، گلهجگه محض اؤز اوستون جهتلريميزه اساسلاناراق اوز توتماقدير.
قایناق: فلسفه دونیاسی