تورکون حيکمت خزينهسي تورکون دوشونجه طرزيدير
بولودخان خليلوو،
فيلولوگييا عئلملري دوکتورو، پروفئسور
سؤز اينسان قلبينه يول تاپيرسا، اوندا موقدسلَشير، حيکمت خزينهسي کيمي اورکلري فتح ائدير، ديري و جانلي اولور. هر زامانین، دؤورون ان توتارلي سيلاحي رولونو اوينايير. بئله حيکمت خزينهسي سيراسيندا تورکون يازيلي آبيدهلري موهوم رول اوينايير. همين يازيلي آبيدهلر تورکون حياتيني، معيشتيني، دونياگؤروشونو، پسيخولوگيياسيني، دوشونجه طرزيني ياشاتماقلا ياناشي، يارانديغي تاريخي دؤورون اؤزونهمخصوصلوقلاريني دا ياشادير. تورکون بئله يازيلي آبيدهلري سيراسيندا "اوغوزنامه"-لرين، "قوتادغو بيليک"-ين، "دیوان لغات التورک" -ون و ديگرلرينین رولو بؤيوکدور. بو قبيلدن اولان کيتابلاردا سؤزلرين معنالاري چوخ مطلبلردن خبر وئرير.
قئيد اولونان يازيلي آبيدهلر کونکرئت بير تاريخي دؤوره عاييد منبعلر اولسا دا، اصلينده بير نئچه عصر اؤزوندن اوّلکي دوشونجه طرزيني ده عکس ائتديرير. مثلا، "اوغوزنامه"نین اون آلتينجی عصرين سونوندا، ياخود اون يئددينجی عصرين اوّللرينده قلمه آلينديغي گومان اولونسا دا، اصلينده بوراداکي آتالار سؤزو و مثللرين بؤيوک اکثريتي دوققوز-اون بيرینجی عصرلره عاييددير. دئمهلي، بوراداکي آتالار سؤزو و مثللرين اونودولماماسينین سببي اونونلا باغليدير کي، تورکون ياراتديقلاري ائله تورکون اؤزونون ده حافيظهسينده، يادداشيندا، شوعوروندا هميشه ياشاييب و ايندي ده ياشاماقدادير.
بو آتالار سؤزونون و مثللرين پوتئنسيالي، ايمکاني، داخيلي ائنئرژيسي تورک دوشونجه طرزينین ايمکانلاري چرچيوهسيندهدير. عئيني زاماندا، اونلارين ژئنئتيک يادداشي تورکون روحونا، ائتنيک تفکّور طرزينه هماهنگدير. تورکون يازيلي آبيدهلرينین هر بيرينین مضمونو موطلق معنادا يئکجينس دئييلدير، اونا گؤره کي، تورکون اؤزونون حيات طرزي يئکجينس اولماميشدير. ووروشمالار، چارپيشمالار، طبيعتين اؤزو ايله اوز-اوزه دايانماق، آغلي-قارالي حيات طرزي، اوغورلار و اوغورسوزلوقلار، حياتين موختليف آنلاري ايله تکرار-تکرار قارشيلاشمالار، غلبهني آلين تري ايله قازانماق و ساير، و ايلاخير – بوتون بونلارين هاميسي تورکون حافیظهسيندن، يادداشيندان تجروبه سيناغينین نومونهسي اولان آتالار سؤزلرينین، مثللرين سوزولوب گلمهسينه ايمکان ياراتميشدير. نتيجهده حيات سيناغيندان چيخميش آتالار سؤزلري و مثللر، هم اونودولماميش، هم ده اساس مضمونو ساخلاماقلا بعضيلري موعاصيرلشميش، يئني فورما و اوسلوبدا گونوموزون گئرچکليکلرينین هر آنیندا ايستيناد يئريميز کيمي کؤمگيميزه چاتميشدير.
تورک کيمي پوئتيک شکيلده فيکير سؤيلهمک تکجه بديعي تفکّور طرزينه ماليک اولماقلا کيفايتلنمير، هم ده ان آزي طبيعتين اؤزو قدر قديم اولماغي، حیسّییاتلي و ائموسيونال اولماغي، قاوراييش و دوشونجه درينليگينه ماليک اولماغي، حياتي حيات کيمي ياشاماغي، حياتين و طبيعتين ديليني بيلمک باجاريغيني، روحلو اولماغي، اوبرازلي دانيشماق قابيليیتيني، ان باشليجاسي ديل و تفکّور قديمليگيني طلب ائدير. ائله بونون نتيجهسيدير کي، تورکون فولکلورو دا، ديلي ده، معيشتي ده، مدنيتي ده، ائتنوقرافيياسي دا گونش کيمي حرارتلي، سو کيمي دوپدورودور. تورکون فولکلورونون گوجونو، تاثير قووّهسيني حياتين، زامانین کونکرئت مقاميندا، چتين و آسان شراييطده حيس ائتمهلي اولورسان. تورکون بديعي دوشونجه طرزي او قدر درين و رنگارنگ اولموشدور کي، اونون ديليندهکي سؤزلر ان آزي دوئاليست، سونرالار چوخمعناليليق مضمونو کسب ائتميشدير. "تورکون سؤزو" ،"تورکون مثلي" ايفادهسي ده بورادان يارانميش، دوئاليست خاراکتئرلي آتالار سؤزلري و مثللر ده بورادان کؤکلنميشدير.
تورکون بديعي دوشونجه طرزي ايله ياناشي، اونو بوتون حياتي بويو سییاسی دوشونجه طرزي ده موشاهيده ائتميش، ايزلهميشدير. بديعي و سییاسی دوشونجه طرزينین سينتئزي دؤولتچيليک ماراقلارينین اورتاليغا چيخماسينا موطلق شکيلده شراييط ياراتميشدير. بونو "اورخون-يئنيسئي" يازيلي آبيدهلرينین و "قوتادغو بيليک" اثرينین مضمونو موطلق معنادا تصديق ائدير. عوموميیتله، تورک يازيلي آبيدهلريندهکي حربي تئرمينولوگييا، دؤولت و دؤولت روتبهلرينین ترننومو دئديکلريميزي تصديق ائدير. اونو دا قئيد ائدک کي، ديلده وارليغي اولمايان آنلاييشلاري ايفاده ائدن سؤزلر ده يوخدور. اگر وارليق وارديرسا، اوندا همين وارليغين آديني بيلديرن سؤز ده واردير. بو معنادا تورک يازيلي آبيدهلرينده حرب ساحهسي ايله باغلي، ائلهجه ده دؤولتچيليکله علاقهلي اولان کولّي ميقداردا سؤزلر واردير. همين سؤزلر تورکون حياتيندا، معيشتينده وارليغي اولان آنلاييشلارين آدي کيمي يازيلي آبيدهلريميزده ده درين ايز سالميشدير. اؤزو ده عئيني آنلاييشلاري بيلديرن سؤزلر موختليف يازيلي آبيدهلرده ايشلنميشدير. مثلا، اورتا تورک دؤورونون يازيلي آبيدهلرينده عئيني آنلاييشي بيلديرن سؤزلرين هر بيري درين کؤک سالميشدير. ميثالا ديقّت يئتيرک:
قورخاق عسگرين جسارت آلماسي اوچون
سوباشي قهرمان و جسور اولماليدير.
(يوسيف بالاساغونلو. قوتادغو بيليک – خوشبختليگه آپاران عئلم. باکي، آذربايجان دؤولت نشرياتي، 1994، ص. 164).
ياخود:
اؤزون سوباشي و يا ائلباشي اولسان،
دوغرو اول، قولاغيني، گؤزونو ايتي توت.
(يوسيف بالاساغونلو. قوتادغو بيليک – خوشبختليگه آپاران عئلم. باکي، آذربايجان دؤولت نشرياتي، 1994، ص. 309).
سوباشي ايله ايريشن يورتدان چيقار.
(اوغوزنامه. باکي، يازيچي، 1987، ص. 117).
باشقا بير ميثال:
بورادا سوباشي سرکرده دئمکدير. اسکي تورکجهده سو قوشون، سوباشي سرکرده معناسيندا اولموشدور.
تورکون حيکمت خزينهسينده ان ديرلي جهتلردن بيري بؤيوگه، کيچيگه دوغما موناسيبت، اونلارين عزيزلنمهسي و حؤرمتلي توتولماسيدير. مثلا:
دينله آتالار سؤزو نه دئيير، آتالار سؤزونه عمل ائدنین گؤزو آچيلار:
بؤيوکلر مؤحترمدير، بو، دونيانین قانونودور،
بؤيوک آدام گلسه آياغا قالخ.
کيچيکلر بؤيوگه حؤرمت ائتمهليديرلر،
بؤيوک ده کيچيگه عئيني موناسيبت بسلهمهليدير.
(يوسيف بالاساغونلو. قوتادغو بيليک – خوشبختليگه آپاران عئلم. باکي، آذربايجان دؤولت نشرياتي، 1994، ص. 311).
تورکون دوشونجهسينده بؤيوگه حؤرمت، حتّي خيدمت سعادته يئتمگين يوللاريندان بيري حساب اولونموشدور. بؤيوکلرين سؤزونو بؤيوک توتماق کيچيگه بؤيوکلوک گتيرن ايشلردن بيري ساييلميشدير. تورکون دوشونجهسينده بؤيوکلوگون اؤزونه دوئاليست مؤوقئعدن ياناشيلميشدير. بؤیوگه خيدمت گؤسترمک دئديکده هم وظیفهجه بؤيوک، هم ده ياشجا بؤيوک نظرده توتولموشدور. مثلا:
نه گؤزل سؤيلهميش بيليکلي حاکيم،
حاکيملر سؤزونو اوجوز توتما:
کيچيگه بؤيوکلوک بؤيوکدن گلر،
بؤيوگه خيدمت ائتسه، کيچيک سعادته چاتار.
(يوسيف بالاساغونلو. قوتادغو بيليک – خوشبختليگه آپاران عئلم. باکي، آذربايجان دؤولت نشرياتي، 1994، ص. 311).
تورکه گؤره، يول دا، ادب-ارکان دا، سؤز ده بؤيوگون ايختيياريندادير. بؤیوگون الينده اولان بو يولا قوشولان خئيير تاپار، اونون سؤزونه قولاق آسانلار خوشبخت اولار. اودور کي، تورکه گؤره، کيچيک هميشه بؤیوگون يانیندا اؤزونو سوچلو حساب ائتمهليدير. مثلا.:
سؤز اوُلونون، سوچ کيچينین. (اوغوزنامه. باکي، يازيچي، 1987، ص. 115).
کيچيلر سوچ ايشلر، اولولار باغيشلار.
(اوغوزنامه. باکي، يازيچي، 1987، ص. 168).
يئري گلميشکن قئيد ائتمک لازيمدير کي، ديليميزدهکي"يول بؤیوگون، سو کيچيگيندير" آتالار سؤزونده "سو کيچيگيندير" ايفادهسي تحريف اولونموشدور. اصلينده بو ايفاده، گؤروندوگو کيمي، تاريخن "سوچ کيچيگيندير" شکلينده اولموشدور. يعني بؤیوگون يانیندا کيچيک هميشه سوچلودور، گوناهکاردير.
سوچو، گوناهي اولمايان يوخدور. اينسان اولان کس ياشاييرسا، فعاليت گؤستريرسه، مؤوقئع صاحيبي اولورسا، اونون سوچو، گوناهي، سهوي ده اولور. اودور کي، سوچو، گوناهي، سهوي اولانلاري باغيشلاماغين اؤزو ده بير مودريکليک طلب ائدير. مودريک اولان کسلر سوچو، گوناهي، سهوي اولانلاري باغيشلاماغي باجاريرلار. آداملار سهو، گوناه ائتديکده اونلارا تؤهمت وئريلمهسي بارهده "سيياستنامه"ده يازيلير: "بير آدامي ايرهلي چکيب بؤيوتمک اوچون چوخ واخت و زحمت طلب اولونور. اونلاردان بير خطا باش وئرديکده آچيق تؤهمت ائديلسه، روسواي اولارلار، سونرا نه قدر عزيزلهييب تعريفلهسن ده اوّلکي يئريني توتا بيلمزلر. اونا گؤره داها ياخشيسي بودور: بئله بير آدام سهو ائتديکده درحال اونو چاغيرتديريب سؤزآراسي دئمهليديرلر کي، نه اوچون بئله ائديرسن، بيز اؤز ايرهلي چکديگيميزي يئره وورمور، اؤز قالديرديغيميزي ييخميريق. بو سفر سني باغيشلاييريق، بوندان سونرا اؤزونه فيکير وئر، بير داها سهو بوراخما، يوخسا، مؤوقئعييني ايتيرر حؤرمتدن دوشرسن. اوندا تقصير اؤزوندهدير، بيزده يوخ". (بو علی حسن ايبن علي خواجه نیظام المولک. سيياستنامه. باکي، "عئلم" ،1987، ص. 112).
کيمهسه قارشي عصبي، حيرصلي اولماق تاريخ بويو هئچ بير فايدا وئرمهميش، نتيجهسي پئشمانچيليق ياراتميش، اينساني حؤرمتدن سالميشدير. اونا گؤره ده حيرصلي آدامين اؤزونو اله آلماسي، تمکينلي، صبيرلي اولماسي تصديق ائديلميش بير حيات تجروبهسيدير، ان بؤيوک ايگيدليکدير. ان ايگيد آدام بارهسينده حضرتي عليدن سوروشاندا او دئميشدير: "ان ايگيد آدام اودور کي، حيرصلننده اؤزون اله آلا بيل، ائله بير ايش توتمايا کي، حيرصي سويوياندان سونرا پئشمان اولا، او دا فايدا وئرمهيه". (بو علی حسن ايبن علي خواجه نیظام المولک.. سيياستنامه. باکي، "ائلم" ،1987، س. 112). نیظام المولک يازير: "آدامين عاغلينین کاميلليگي حيرصلنمهمکده، حيرصلنديکده ايسه حيرصين عاغيلا دئييل، عاغلين حيرصه اوستون گلمهسيندهدير. کيمين حيسّي عاغلينا اوستون گلسه، حيرصلننده غضب عاغلينین گؤزونو توتار، اونون بوتون وارليغينا حاکيم اولار، نه امر ائتسه، آدام دا دليواري اونو يئرينه يئتيرر. عکسينه، کيمين عاغلي حيسّينه قاليب گلسه، حيرصلنديکده عاغيل حيسّي بوغار هامي اونون حيرصلنديگيني گؤرسه ده، او، عاغيللارين بينديگي ايشلري گؤرر و امرلري وئرر". (بو علی حسن ايبن علي خواجه نیظام المولک. سيياستنامه. باکي، "عئلم" ،1987، ص. 112). حيرصينه، غضبينه، هيککهنین - هر شئيين باشيندا صبر دايانير. صبيرلي اولماق اينساني بوتون چتينليکلردن قورويور، آلنيآچيليق، اوزوآغ ائدير، پئشمانچيليقدان اوزاق ائدير. نیظام المولک مودريک آداملارين صبر بارهسينده دئديکلريني بئله سؤيلهيير: "صبر ياخشيدير، لاکين مقصده نايل اولان واخت داها ياخشيدير؛ نعمت ياخشيدير، لاکين ناشوکورلوک اولماسا داها ياخشيدير؛ طاعت ياخشيدير، لاکين شوعورلا و آللاه قورخوسو ايله اولسا، داها ياخشيدير". (بو علی حسن ايبن علي خواجه نیظام المولک. سيياستنامه. باکي، "عئلم" ،1987، ص. 113).
تورک کيچيک، بؤيوک موناسيبتلرينین قورونا بيلمهمهسيني ده نظردن قاچيرماميش، بونو داها چوخ زامانین گوناهي کيمي آتالار سؤزونده گلهجک نسله چاتديرميشدير. مثلا.:
شيمدي بير زاماندير، کوچوک بؤيوگه اؤگردور.
(اوغوزنامه. باکي، يازيچي، 1987، ص. 121).
آنجاق اولولاريميزين هر شئيي زامانین اوستونه ييخماسي دا تورکون بديعي دوشونجهسينین بير پرييوْمو کيمي قبول اولونماليدير. گؤرونور کي، تورک بورادا بؤيوک-کيچيک موناسيبتلريندهکي موناسيبتلر سيستئمينین پوزولماسيني داها چوخ زامانین، دؤورون، موحيطين دييشمهسينده آختارميشدير. بونونلا بئله، اونو دا ياخشي بيلميشدير کي، زامانین دا، دؤورون ده، موحيطين ده اؤولادي اينساندير. او اينسان کي، همين اينسان واليدئينیندن داها چوخ زامانینا، دؤورون، موحيطينه بنزهيير. آنجاق بونا باخماياراق، تورک بابالاريميز هر بير کسين - بؤیوگون ده، کيچيگين ده بوينونا يوک قويموشدور. هر بير کسي مسئوليیتيني درک ائتمهيه چاغيرميشدير و بؤيوکلره اوزونو توتاراق بئله سؤيلهميشدير:
چاليش کي، کيچيکلر سني سايسينلار،
اونلارلا ظارافاتلاشما، ديليني ساخلا
ايشده بير سهولري اولسا، جزالاندير،
باشلي-باشينا قويما، نظارت ائت.
(يوسيف بالاساغونلو. قوتادغو بيليک – خوشبختلیگه آپاران عئلم. باکي، آذربايجان دؤولت نشرياتي، 1994، ص. 311).
تورک ديلينه و سؤزونه قييمت وئرمگي باجارميشدير. فايدالي دانيشماغي، ياخشي سؤز سؤيلهمگي نسيللره نصيحت ائتميشدير. تورکه گؤره، اينساني حؤرمتلي ائدن ده، اوجوز ائدن ده ديلدير. البتّه، تورک بابالاريميز ديل، سؤزه قييمت وئرمکله اونسيت مدنيتينین واجيبليگيني ديقّت مرکزينده ساخلاميش، بيليکلي مدني اولان هر بير کسين ياخشي عمل و ياخشي سؤز صاحيبي اولدوغونو سؤيلهميشلر. بيليکلي، مودريک آداملارين سؤزو ياخشيليغا خرجلهديکلريني گلهجک نسيللره چاتديرميشدير. مثلا:
بو سؤزو اونوتما، ياديندا ساخلا:
"ديليم منه چوخ عذاب وئرير،
کاش باشيمي کسمهسينلر، من ديليمي کسرم".
سؤزونه ديقّت ائله، باشين گئتمهسين،
ديليني ساخلا، ديشين سينماسين.
(يوسيف بالاساغونلو. قوتادغو بيليک – خوشبختلیگه آپاران عئلم. باکي، آذربايجان دؤولت ، 1994، ص. 27-28).
اينسان بيلمهليدير کي، "باشا ديل گتيرهني ائل ييغيشسا، گتيره بيلمز". اونا گؤره ده اينسان ديليني ساخلاماغي باجارمالي، هارادا نهيي نئجه دانيشماغي ياخشي بيلمهليدير.
بيليکلي، ساوادلي آداملارين سيماسيندا ديله، سؤزه هميشه يوکسک قييمت وئريليب، سؤزله يوکسهليشين فايداسي اؤيولوب و تعريفلهنيبدير. تصادوفي دئييلدير کي، آتالار ياخشي دئميشدير: "باشا ديل گتيرهني، ائل ييغيشسا گتيره بيلمز". "قيلينج ياراسي ساغالار، ديل ياراسي ساغالماز" آتالار سؤزو و اونون "اوغوزنامه"ده ايشلنميش "قيليچ ياراسي اؤنهلور، ديل ياراسي اؤنهلمز" پارالئلي تورکون يئنيدن يادداشيندان قايناقلانير. تورک بابالاريميزين ديله وئرديگي دگرين نه قدر اهميیتلي اولدوغونو تصديقلهيير. ديلين آلتيندا اينسانین کيمليگي گيزلهنير. ديلين آلتيندا اينسانین دونياگؤروشو، اطرافداکيلارا موناسيبتي گيزلهنير. ديلين آلتيندا ديلين اؤز ايمکانلاري گيزلهنير. ان نهايت، ديلين آلتيندا دونيادا درک اولونان و درک اولونمايان نه وارسا، اونلارين هاميسي گيزلهنير. و ان نهايت، بو بارهده تورکون ياراتديقلاري داها توتارلي سؤز دئيير:
اگر سالامات اولماق ايستهييرسنسه،
ديليندن پيس سؤز چيخارما.
(يوسيف بالاساغونلو. قوتادغو بيليک – خوشبختلیگه آپاران عئلم. باکي، آذربايجان دؤولت نشرياتي، 1994، ص. 28-29).
تورک بيليگي، ايدراکي و عاغيلي وحدتده گؤتورمکله کاميلليگين نه اولدوغونو آنلاتماغا چاليشميشدير. يعني هميشه بيليک، ايدراک و عاغيل کاميلليگه خيدمت ائتميشدير. نتيجهده ايسه کاميل اولان هر بير کس اينسان اولاراق ابدي اولماسا دا، آدي ابدي اولموشدور. اينسان دونيايا بيليک، ايدراک و عاغيللا حاکيم اولموشدور. تورک بابالاريميز بيليگين، ايدراکين و عاغيلين کارا گلمهديگي واخت قيلينجين اويناديغي رولو دا گيزلتمهميشدير. مثلا.:
بو ايکيسي کار ائتمهسه،(بيليک و ايدراک) بيليگي قيراغا قوي، قيلينجي آل الينه.
حاکيملر، عاليملر، خالقين باشچيلاري،
بيليکسيزين ايشيني قيلينجلا حلّ ائتميشلر.
(يوسيف بالاساغونلو. قوتادغو بيليک – خوشبختلیگه آپاران عئلم. باکي، آذربايجان دؤولت نشرياتي، 1994، ص. 31-32).
بيليک، عئلم، ايدراک، عاغيل صاحيبي اولماق دونيادا هر شئيدن اوستوندور. بونلارين هر بيري اينسانین دوستو، کؤمگي و آرخاسيدير، عئيني زاماندا دؤولتدن، واردان قات-قات قييمتليدير. اودور کي، بيليکلي، عئلملي، ايدراکلي، عاغيللي آداملارا هميشه احتيياج اولموشدور. تصادوفي دئييلدير کي، نیظام المولکون "سيياستنامه" اثرده فيلوسوف لوغمانین ديلي ايله دئييلميش فيکير ايستيناد کيمي گؤتورولور: "دونيادا اينسان اوچون عئلمدن داها ياخشي دوست يوخدور. عئلم دؤولتدن ده ياخشيدير، چونکي دؤولتي سن ساخلاماليسان، عئلم ايسه سني ساخلايير". (بو علي حسن ايبن علي خواجه نیظام المولک. سيياستنامه. باکي، "عئلم" ،1987، ص. 69). بوندان باشقا، يئددي-سککيزینجی عصرين گؤرکملي اولمالاريندان بيري اولان حسن بصرينین فيکرينه ايستيناد اولونور: "عاليم او دئييلدير کي، عربجه چوخ بيليب، غليظ عرب ايفادهلريني و سؤزلريني چوخ ازبرلهميش اولسون، عاليم اودور کي، بوتون عئلملردن باشي چيخسين، هانسي ديلي بيلسه، مقبول ساييلار". (بو علي حسن ايبن علي خواجه نیظام المولک. سيياستنامه. باکي، "عئلم" ،1987، ص. 69).
تورکون حيکمت خزينهسينده اصل اينسانا يوکسک قييمت وئريلميش، اونلارين زماني، دونيايا حاکيم اولمالاري سؤيلهنيلميش، بئلهلرينه بنزهمک تبليغ اولونموشدور. اصل اينسان عاغلي سايهسينده اصل اينسان آدلانديريلميشدير. اصل اينسانین عاغيللي، اصيللي و نجيب اولدوغو سؤيلهنيلميشدير. "قوتادغو بيليک"ده يازيلير:
باخ، ايکي جور اصل اينسان وار:
بيري بَي، بيري عاليم؛ اونلار اينسانلارين باشيدير،
بيري الينه قيلينج آليب خالقي ايداره ائدر،
بيري الينه قلم آليب دوز يول گؤسترر.
(يوسيف بالاساغونلو. قوتادغو بيليک – خوشبختليگه آپاران عئلم. باکي، آذربايجان دؤولت نشرياتي، 1994، ص. 34-35).
تورک اؤز حيکمت خزينهسينده بيليگين، ايدراکين، عاغيلين وحدتينده کاميلليگي گؤرور و بو کاميلليکده ايسه اصل اينسانین کيمليگيني اورتاليغا قويور. اصل اينسانین - کاماللي اينسانین بزهگينین ديل اولماسي سؤيلهنيلير. يعني اصل اينسانین کيمليگي يئنه ده اونون ديليندهدير. بورادا يئنه ده بير چوخ مطلبلر ديلين آلتيندا گيزلهنير. بو بارهده "قوتادغو بيليک"ده يازيلير:
کامالين بزهگي ديل، ديلين بزهگي سؤزدور،
اينسانین بزهگي اوز، اوزون بزهگي ايسه گؤزدور.
اينسان سؤزونو ديلي ايله سؤيلر،
سؤزو ياخشي اولسا، اوزو پارلار.
(يوسيف بالاساغونلو. قوتادغو بيليک – خوشبختليگه آپاران عئلم. باکي، آذربايجان دؤولت نشرياتي، 1994، ص. 35).
تورکون حيکمت خزينهسينده اؤزونه مخصوصلوغون بيري ده ائلات مدنيتيني ياراتماسي و ياشاتماسي ايله باغليدير. ائلات مدنيتينین يارانماسي سببي اونونلا باغلي اولموشدور کي، تورک دونيايا گليشيندن سونرا دونيانین طبيعي و زنگين اولان اراضيلرينده مسکونلاشميشدير. بو اراضيلر او قدر اوجسوز-بوجاقسيز اولموشدور کي، اونون بير طرفيندن او بيري طرفينه گئتمک اوزون واخت طلب ائتميشدير. ايستر-ايستهمز اراضيلر گئت-گئده تورکون اؤزو طرفيندن آيريلماغا، بئله دئمک اولارسا، سرحد چرچيوهسينه دوشمهيه باشلاميشدير. نتيجهده تورکون مسکونلاشديغي اراضيلرين بير-بيريندن فرقلنديريلمهسي باشلانميشدير. ائل-اوبا جاماعاتي، ائل-اوبا ايفادهسي ده بورادان يارانميش و ائلات دوشونجه طرزينین بير کومپونئنتي کيمي تورکو هميشه ايزلهميشدير. "آدام آداما قوووشار، داغ داغا قوووشماز" آتالار سؤزو و اونون "اوغوزنامه"ده اولان پارالئل واريانتي "قاويشار آدام آداما، آما قاويشماز تاغ تاغا" ائلين بير اوجو ايله او بيري اوجو آراسيندا مسافهنین بؤيوکلوگونه ايشارهدير. يعني ائل-اوبانین آداملاري بو اوجسوز-بوجاقسيز مسافهني گزرکن بير-بيري ايله راستلاشا بيلر، گؤروشه بيلرلر. منجه، ائلله باغلي آتالار سؤزلرينین يارانماسي سببي ده ائلات دوشونجه طرزي ايله باغلي اولان بير مسله اولموشدور. مثلا، "اوغوزنامه"ده قارشيلاشديغيميز همين آتالار سؤزلري ده بونو تصديق ائدير.
ائل ايله گلن قره گون دوگوندور.
ائل ايله گلن بلا بايرامدير.
ائل آتديغي داش اوزاق گئدر.
ائل دلوسين آلداتماز.
ائل ايچينده قاتي سؤيلهمه، ديوار آرديندا قولاق اولور.
(اوغوزنامه. باکي، يازيچي، 1987، ص. 25، 54، 58).
ائلات مدنيتينین ترکيب حيصهسينده موناسيبتلر سيستئمي هميشه اؤنملي يئرلردن بيريني توتموشدور. موناسيبتلر سيستئمينین اساس کومپونئنتلريندن بيري ده قونشولوق موناسيبتي اولموشدور. قونشولوق موناسيبتي اولمادان تورکون معيشتيني تصوور ائتمک مومکون دئييلدير. تورک قونشولوق موناسيبتيني دار و گئنيش معنادا باشا دوشموشدور. دار معنادا قونشولوق موناسيبتي ائلات دوشونجهسينده قونشونون قونشويا اولان موناسيبتي کيمي (بير تورکون قونشوسوندا اولان باشقا بير تورکه موناسيبتي) باشا دوشولموشدور. و بو بارهده اوغوز بالالاريميزين سؤيلهديگي آتالار سؤزلري ائلات دوشونجهسيندن قايناقلانيب گلهرک ايندي ده اؤز تاثير گوجونو ساخلاماقدادير. مثلا:
قونشونون ائشگين ايکي ايسته، سنین اوچ اولسون.
قونشييي قونشيدان سورارلار.
قونشو حاقي، تانري حاقي.
قونشون کيم ايسه، قارداشين اولدور.
قورد قونشوسون يئمز.
(اوغوزنامه. باکي، يازيچي، 1987، ص. 141، 143، 144، 145، 146).
تورک گئنيش معنادا قونشولوق موناسيبتيني ميلّتلر، خالقلار، دؤولتلر آراسيندا اولان موناسيبت کيمي آنلاميش و بو زامان مسلهيه ائلات دوشونجه طرزي ايله دئييل، ميلّي-سییاسی و دؤولتچيليک دوشونجه طرزي ايله ياناشميشدير. هله ان قديم، قديم و اورتا عصرلر مرحلهسينده تورک باشقا خالقلارلا ميلّي-سییاسی، دؤولتچيليک دوشونجه طرزي ايله قونشولوق موناسيبتينده اولموشدور.
ايدراک صاحيبلري دؤولتچيليک دوشونجهسينه صاديق قالماقلا دؤولتي ايداره ائدن هر بير کسين فايدالاناجاغي اؤيود و نصيحتلرله تورکون دؤولتچيليک تاريخينین قديمليگيني تصديق ائتميشلر. هله اورتا عصرلرده دؤولتين (محض تورک دؤولتينین) موعاصير آنلامدا دئسک، کونستيتوسيياسيني يازماق، حؤکمدارين، وزيرين، بَيين، سرکردهنین، کاتيبين، خزينهدارين، آشپازين، خيدمتچينین نئجه اولماسيني اؤلچويه، مئعيارا چئويرمک، عئيني زاماندا عاليملر، طبيبلر، افسونچولارا، يوخو يوزانلارا، مونجّيملر، شاعيرلر، اکينچيلر، ساتيجيلارا، حئيواندارلارا، صنعتکارلارا، يوخسوللارا موناسيبتي عدالتلي، جمعيیتين هر بير طبقهسينین ماراغي تامين اولونموش شکيلده بيان ائتمک دؤولتچيليک تجروبهسينین محصولو کيمي باشا دوشولمهليدير.
کؤچورن: عباس ائلچین