"دده قورقود"-لا معنوي باغليليقلار
ماعاریفه حسین قیزی حاجییئوا
فیلولوگییا عئلملری دوکتورو
کؤچورن: عباس ائلچین
ادبییّاتين اينکيشاف قانونا اويغونلوقلاريندان بيري اونون فولکلورا، اؤز ايلکين منبعيينه داها فعّال شکيلده موراجيعتيدير. فولکلور – خالقين بديعي تفکّورونون محصولو اولان ياراديجيليق نومونهلري ادبییّاتين درين، داخيلي قاتلارينا نوفوذ ائدير، اثرلرين قورولوشونا و ايدئيا کونسئپسيياسينا طبيعي صورتده داخيل اولور. بئله بير جهت چوخ سجييّهويدير کي، سون ايللرده ادبي تنقيدين ديقّت مرکزينده دايانان اثرلرين چوخونون ايدئياسينا و پوئتيکاسينا فولکلورون قووّتلي تأثیريني، فولکلور عونصورلرينین داخيل اولماسيني گؤروروک.
ادبییّاتدا فولکلور تفکّورونه موراجيعت، البتّه، يئني سجييّه دئييل. بو، ادبییّاتين خالق شيفاهي بديعي سؤزو ايله اونون عنعنوی باغليليغي کيمي ايضاح اولونا بيلمز. بو باغليليق، بو تأثیر ادبييّاتين بؤيوک بشري وظیفهسيندن – اينسانا اؤز اينساني بورجونو درک ائتديرمک، ازلي بشري ثروتلري تصديقلهمک سعييندن ايرهلي گلير.
آذربايجان ادبییّاتيندا، خوصوصيله پوئزيياسيندا "دده قورقود" ائپوسو ايله سسلَشن جهتلرين مئيدانا چيخماسيني دا بونونلا ايضاح ائتمک لازيم گلير.
خوصوصن ده موعاصير پوئزيياميزين ديل خوصوصیيتلري ايله فولکلوروموزون قديم نومونهسي اولان "کيتابي دده قورقود"-ون ديلي و پوئتيکاسي آراسيندا اولان علحيدده ياخينليق و اوخشارليق، حتّي عئينيیت موعاصير پوئتيک ديلين، پوئتيک تفکّورون تاريخي کؤکلريني و منبعلريني آيدينلاشديرير. بو کؤکو و منبعني منيمسهديکجه، اونونلا تماسي گوجلنديرديکجه موعاصير بديعي ديلين ايفاده ايمکانلاري، اوبرازليليق خوصوصییتلري ده زنگينلشير و درينلشير. بئله بير خوصوصییتين 60.جي ايللرين پوئتيک پروسئسينده داها قاباريق صورتده مئيدانا چيخديغيني و اينکيشاف ائتديگيني موشاهيده ائديريک.
پوئزيياميزدا سؤزلرين قوشا شکيلده ايشلنمهسي خوصوصییتي وار. معلومدور کي، "دده قورقود" شئعیرلرينده ده بو جهته تصادوف ائديلير و سؤزلرين بئله فورمادا ايشلنمهسي شئعیرده معنانین، اوبرازين ائموسيونال تأثیريني آرتيرير، کسکينلشديرير.
مثلن:
چيغنام-چيغنام قايالاردان
چيخان سو،
بؤيوک-بؤيوک آغاج گميلر
اوينادان سو.
…گومبور-گومبور ناغارالار
چاليندي اوْل گون.
بورماسي آلتين تونج بورولار
چاليندی اوْل گون.
خالق شاعيري ر.ريضا "دده قورقود"-ون پوئتيکاسيندان گلن بو خوصوصییته شئعیرلرينده چوخ گئنيش يئر وئرميشدير. اونون ائله شئعیرلري واردير کي، قوشا سؤزلر بو شئعیرلرين ديل قورولوشوندا چوخ موهوم جهتدير. مثلن، "دينج اوتورون، آغالار" بئله شئعیرلردن بيريدير. بورادا ر.ريضا "اينسانلار شهر-شهر" ،"کؤرپهلر آخين-آخين" ،"سحرلر نورلو-نورلو" ،"زميلر سونبول-سونبول" ،"تورپاقلار اکين-اکين" ،"اوفوقلر نغمه-نغمه" و س. شکيلده ايفادهلره موراجيعت ائتميشدير.
شاعير بو ايفادهلري ايشلهدرکن اونلارين ميصراعداکي معنا و فونکسيياسينا گؤره موعين دَييشيکليکلر ده ائدير. مثلن، آشاغيداکي پارچادا اولدوغو کيمي:
دئييرسن
شهر-شهر اينسانلار،
مکتب-مکتب اوشاقلار
دسته-دسته جاوانلار
قوينو محبتلي،
گئجهسي گوندوزو
شيرين صؤحبتلي
نئجه ائولر، اوجاقلار،
نغمه-نغمه کوچهلر،
بولاق-بولاق يارپاقلار
دينج امکلي گوندوزلر، گئجهلر
بورونسون اؤلوم سوکوتونا.
ديقّت ائتسک، گؤرريک کي، ر.ريضا بو شئعیرده عادت ائتديگيميز سؤزلري قوشا شکيلده ايشلتميشدير. باشقا سؤزله، او، بو جور فورمايا شوعورلو اولاراق موراجيعت ائتميشدير. آنجاق مسله بوندادير کي، اونون سؤزلري قوشا ايشلتمهسي فورمال خاراکتئر داشيمير، چونکي سؤزلرين بو شکيلده دوزومو شئعیرين عومومي روحو و پوئتيک وظیفهسينه تابئع توتولموشدور.
بيز سؤزلرين ميصراعدا قوشا شکيلده ايشلنمهسينه باشقا شاعيرلريميزين ده اثرلرينده تصادوف ائديريک:
دوداق جادار-جادار، قلب اويوق-اويوق،
تاريخ ياشاميشام حسرتدن بري.
(ب.واهابزاده).
چادير-چادير داغلار گولسون
اوستوموزه نور تؤکولسون!
نغمه-نغمه سسيم گلسين
منيم ايللردن-ايللردن!
(م.گولگون)
"دده قورقود"-ون پوئزيياميزلا باغليليغي، البتّه، يالنيز سؤزلرين قوشا ايشلنمهسي سوييّهسينده قالمير. "دده قورقود" روحو و پوئتيک دونياگؤروشو ده پوئزيياميزين معنوي ثروتلر سيستئمينده ياشاماقدا داوام ائدير. بو جهتدن آنا مؤوضوسونو، قادين مؤوضوسونو خوصوصي قئيد ائده بيلريک.
پوئزيياميزدا آنانین بؤيوکلوگو، اوجاليغي حاقيندا کلاسيک پوئتيک نومونهلر واردير. ج.جاببارلينین "آنا" شئعیري، ص.وورغون، م.ريضا، م.موشفيق، س.روستم، ح.عاريف و ب. آنا مؤوضوسوندا گؤزل، تأثیرلي شئعیرلري بونا ميثالدير. اونلار آنا و دوغما تورپاق آنلايیشلاريني بيربيريندن آييرميرلار:
تورپاقمي آناسيز قالماسين دئيه،
تورپاغين قوينونا کؤچور آنالار.
(ح.عاريف).
آنايا سونسوز سئوگي و پرستيش حيسّي "دده قورقود" کيتابينین دا اساس موتيولريندن بيريدير. "دده قورقود"دا "آنا حاقي، تانري حاقي" کيمي باشا دوشولور. آنايا محبت سالور قازانین سيماسيندا يوکسک ايفادهسيني تاپميشدير:
مره شؤکلو مليک،
قيرخ ييگيتله اوغلوم اوُروزو گتيريب دورورسان،
قوُلون اولسون.
توْولا-توْولا شاهباز آتلاريم گتيريب دورورسان،
سنه يوکلت اولسون.
قاريجيق آنامي گتيريب دورورسان، مره کافير،
آنامي وئرگيل مانا
ساواشمادان، ووروشمادان قاييداييم،
گئري دؤنهیيم، گئدهیيم، بللي بيلگيل – دئدي.
"دده قورقود" داستانلاريندا ايشلهنيلميش بير چوخ تيپيک ايديوْملار، عيبارهلر، مثللر و آتالار سؤزلري آذربايجاندا ايندي ده مؤوجوددور، خالقين ديلينده و معيشتينده قالماقدادير. داستانداکي بير چوخ موتيولر ايسه ديگر داستانلاردا، ناغيللاردا رنگارنگ سيلسيله حاليندا ياشايير. "آشيق غريب"دکي بير سيرا حاديثهلر بامسي بئيرک بويونداکي حاديثهلرله، واقيعهلرله سسلهنير. بعضي ناغيللاريميزداکي کللهگؤزلر تپهگؤزو خاطيرلادير.
يئري گلميشکن قئيد ائدک کي، "دده قورقود"-ون سوژئتلري اساسيندا يارانميش بئله اثرلردن بيري پروفئسور عبدولعزيز دميرچيزادهنین "قاراجا چوبان" آدلي ناغيل-پيئسيدير. 1945جي ايلدن سونرا گنج تاماشاچيلار تئاتريندا تاماشايا قويولان همين پيئسده شئعیريت ضعيف اولسا دا، پيئسين "کيتابي دده قورقود"داکي "سالور قازانین ائوينین ياغمالانديغي بويو بيان ائدر" حئکايهسيندهکي قاراجا چوبان احوالاتي ايله باغلي اولماسي "دده قورقود" سوژئتلرينین بديعي تصويري باخيميندان ماراقليدير.
"دده قورقود"-ون کلاسيک و موعاصير آذربايجان پوئزيياسي ايله ايدئيا ياراديجيليق علاقه لرينین باشقا آسپئکتلري ده واردير. بو باخيمدان، "دده قورقود" پوئتيکاسي ايله موعاصير پوئزييانین سسلَشن جهتلري خوصوصيله بؤيوک ماراق دوغورور.
60.جي ايللرده آذربايجان پوئزيياسيندا يئني اوسلوب و فورما مئييللرينین سورعتله اينکيشاف ائتمهسي، رئاليزمه و سادهليگه مئيلين قووّتلنمهسي موعاصير شاعيرلري "دده قورقود"آ، اونون پوئتيک دئييمينه گتيريب چيخارميشدير. بئله بير موراجيعت موعاصير پوئزيياميزين هم وزن، هم ده اوبرازلي ستروکتوروندا اؤزونو حيسّ ائتديرميشدير.
معلومدور کي، اؤز قديم عنعنهلري ايله مؤحکم باغلي اولان موعاصير آذربايجان شئعیري هم هئجا، هم عروض، هم ده سربست شئعیر فورماسيندا يارانير، اينکيشاف ائدير و زنگينلَشير. بو حالدا طبيعي اولاراق بئله بير سوال مئيدانا چيخير: "کيتابي دده قورقود"دا اولان شئعیر موعاصير آذربايجان شئعیرينه هانسي جهتدن ياخيندير؟
قورقودشوناسليقدا موباحيثهلي پروبلئملردن بيري ده داستانین شئعیر فورماسينین اؤزونه مخصوصلوغودور. "کيتابي دده قورقود" تدقيقاتچيلارينین بير چوخو (و.ژورمونسکي، خ.کوروغلو) "دده قورقود"داکي شئعیرين وزنیني ريتميک وزن حساب ائديرلر. بعضيلري ايسه (مث.: آمئريکا ناشيرلري ا.اويسال، و.والگئر و ف.سومئر) "دده قورقود" شئعیرلريني "نثرين پوئتيکاسي" آدلانديريرلار. "دده قورقود"-ون تورک و آذربايجان تدقيقاتچيلاري او.ش.گؤکياي، م.ائرگين، ح.آراسلي، م.تهماسيب، آ.آخوندوو، ت.حاجييئو، ائ.عليبَيزاده، ش.جمشيدوو، آ.آسلانوو، ک.ولييئو، آنار و ب. "دده قورقود" شئعیري حاقّيندا ماراقلي فيکيرلر سؤيلهميشلر. بورادا بيز يازيچي آنارين بعضي فيکيرلري اوزرينده دايانماق ايستهييريک.
آنارا گؤره، "دده قورقود" نظمي تورکديللي شئعیرين داها آرخايک، داها قديم، ايلکين شکليدير. "بس اوندا دده قورقود اؤزو بايات بويوندان اولا-اولا باياتلارين ياراتديقلاري نادير پوئتيک اينجيني – باياتي فورماسيني نييه بيلمير، تانيمير؟ بو بيلمهجهنین ايضاحي ندير؟ يئگانه ايضاح دده قورقود نظمينین تورکديللي شئعیرين داها آرخايک، داها قديم ايلکين شکلي اولماسيدير".
دئمهلي، "دده قورقود" شئعیري تورکديللي نظمين هله عروض وزنیني منيمسمهديگي، هئجا وزنینده دقيق، قليبلنميش هئجا و قافييه سيستئمينه ماليک قوشمالار، گرايليلار، باياتيلار ياراتماديغي داها اسکي دؤورلرين، چوخ-چوخ قديملرين ياديگاريدير.
داستانین شئعیري اوزرينده دوشونجهلريني داوام ائدن مؤليف "دده قورقود" شئعیرلري اينديکي آذربايجان شئعیرينه هم روحو، هم فورماسي اعتيباريله چوخ دوغما و ياخيندير" قناعتينه گلير (باخ: آنار. "دده قورقود" دونياسي، "آذربايجان" ژورنالي، 1985، № 11).
قئيد ائتمک لازيمدير کي، قديم ادبي-مدني آبيدهميز اولان "کيتابي دده قورقود" داستانینداکي شئعیرلرين چوخو ثابيت اؤلچولو پوئتيک نومونه اولماديغيندان بو شئعیرلر ادبييياتشوناسليغيميزدا سربست شئعیر حساب ائديلميشدير. بو بارهده پروف. ا.آغايئو گؤسترير کي، سربستليگين هم وزنده، هم قافييهده، هم ده شئعیر ديلينین سينتاکتيک قورولوشو و پوئتيک تحليلينده واختيله قديم تورکديللي شئعیرله تظاهور ائتميش اولدوغوندان، اونون قاليقلاري و ايزلري "دده قورقود"دان باشلاياراق، هم يازيلي پوئزيياميزدا، هم ده شيفاهي شئعیرده اوزون مودّت ياشاميشدير.
ادبي تنقيد موعاصير سربست شئعیرده "دده قورقود" پوئزيياسينین قووّتلي تأثیري اولدوغونو قئيد ائدير. بونون بير چوخ سببي واردير.
آذربايجان شئعیرينین ايدئيا-مؤوضو جهتدن تشکّولونده فولکلور ايرثيميز اهميیتلي رول اويناديغي کيمي، پوئتيکا جهتدن ده اونون زنگينلشمهسينده، يئني پوئتيک فورمالار آختاريشيندا شيفاهي خالق پوئزيياسينین، فولکلور آبيدهلرينین تأثیري حلّ ائديجي عاميللردن اولدوغو معلومدور. بو نؤقطهیی نظردن، آذربايجان شئعیرينین پوئتيکاسي ايله "دده قورقود" پوئتيکاسينین بعضي سسلشمهلري چوخ طبيعيدير.
آذربايجان فولکلورونون قديم آبيدهسي اولان "دده قورقود"لا موعاصير آذربايجان شئعیري آراسيندا اوخشارليقلار، هر شئيدن اوّل، اؤزونو وزنده، شئعیرين پوئتيک ستروکتوروندا بوروزه وئرديگيني گؤسترمهليیيک. داها کونکرئت دئسک، "دده قورقود"لا موعاصير آذربايجان سربست شئعیري آراسيندا علاقه بورادا ايلک نؤوبهده نظره گلير. لاکين موعاصير پوئزييا ايله "دده قورقود" علاقهلري يالنيز وزن فاکتورو ايله محدودلاشمير. داستانلا موعاصیر شئعیر آراسينداکي علاقه و تماسين ديگر ساحهلري ده واردير کي، بونو پوئتيک اوبراز و موتيو ياخينليغيندا، "دده قورقود" موتيولرينین اينتئرپئراسيياسيندا تعيين ائده بيلريک. او دا قئيد اولونماليدير کي، "دده قورقود"لا ياراديجيليق علاقه سي 70-80جي ايللرده يالنيز پوئزييادا محدودلاشمير. "دده قورقود"آ موراجيت نثرده و دراماتورگييادا دا موشاهيده اولونور. آنارين "دده قورقود" موتيولري اساسيندا سسئناري يازماسي، بو سسئناري اساسيندا فيلمين چکيلمهسي داستانین ايدئيا و فلسفي مضمون درينليگيني بير داها تصديق ائتدي. آنار سسئناريده داستانین ديل و پوئتيکا سيستئميني حیفظ ائتميشدير. البتّه، بونو داستاني تکرار ائتمک، اوسلوبونا اويغونلاشديرماق معناسيندا باشا دوشمک لازيم دئييلدير. آنار "کيتابي دده قورقود"-ون حرفي معناسيني يوخ، پوئتيک فورماسيني ساخلايیب، آرخايک ستروکتورونو تام دييشمهسهده، موعيّن علاوهلر ائديب، آيري-آيري موتيولري اوبرازلي بيرلشديريب، ديل و اوسلوبونو دا موعاصير اوخوجو و تاماشاچي سوييّهسيني نظره آلاراق موعاصيرلشديريب.
"دده قورقود" موتيولري 70-80جي ايللر پوئزيياسيندا موهوم سوسيال بشري و فلسفي پروبلئملرين پوئتيک حلّينه کؤمک ائتميشدير.
بئله اثرلر ايچريسينده ن.خزرينین "افسانهلي يوخولار" پوئماسي، "تورپاغا سانجيلان قيلينج" منظوم درامي و آ.عابدوللازادهنین "اولو قورقود" پوئمالاريني آيريجا قئيد ائتمک مومکوندور. ن.خزري پوئمادا "دده قورقود"داکي قادين آنا موتيويني اساس گؤتوروب بو موتيوي وطنپرورليک، تورپاغا، اوجاغا صداقت مؤوضوسو ايله عوضوي شکيلده علاقهلنديرميشدير.
شاعير آ.عابدوللازاده "دده قورقود" موتيولري ايشيغيندا دونيانین، اينسانليغين طالعيي اوزرينده، بؤيوک بشري ثروتلر اوزرينده دوشونور. شاعيرين اؤز قارشيسينا قويدوغو بو وظيفه اونون اثرينین ژانريني و اوسلوبونو دا تعيين ائتميشدير. آ.عابدوللازاده ائپوسون موتيولري اساسيندا ليريک-فلسفي پوئما يازميشدير. دده قورقود اؤيودلري، اخلاقي و آنلاييشلاري کونتئکستينده موعاصير دونيانین، موعاصیر اينسانین قايغيلاريني، پروبلئملريني گؤتور-قوي ائتميشدير. پوئمانین دده قورقودلا صؤحبت، اونا موراجيعت فورماسيندا يازيلماسي دا بونونلا باغليدير. شاعير "دده قورقود"آ بيزيم عصرين حاديثه لريندن، چتينليکلريندن، معنوي دَيرلريندن چيخيش ائدهرک اوز توتور، "گليملي گئديملي دونيا"دان قورقودلا دانيشير. دونيادا قورقوددان سونرا چوخ شئي باش وئرميشدير، چوخ حاديثهلر و فاجيعهلر اولموشدور. لاکين قورقود حقيقتي، قورقود مودريکليگي قالميشدير.
بئلهليکله، بوتون دئديکلريميزي يئکونلاشديرساق، تام اساسلا قئيد ائده بيلريک کي، "دده قورقود" و موعاصير پوئزييانین علاقهلري چوخ جهتلي اولوب، موعاصير پوئتيک پروسئسين ياراديجيليق پروبلئملرينین اينکيشاف مئييللريني، ژانر و ايدئيا-مؤوضو ساحهسيندهکي آختاريشلاريني احاطه ائدير.
قایناق: ادبی قایناقلار، م.حاجییئوا، عئلم و تحصیل نشری، باکی، 2014