میلّی شئعیر عنعنه‌سي

ماعاریفه حسین قیزی حاجی‌یئوا

فیلولوگییا عئلملری دوکتورو

کؤچورن: عباس ائلچین


آذربايجان شئعیري‌نین خالق پوئزيياسي ايله علاقه‌سي‌نین اؤز عنعنه‌سي و اينکيشاف خوصوصیيتلري واردير. پوئزيياميز بوتون اينکيشاف تاريخي عرضينده خالق بديعي و پوئتيک تفکّورو ايله قيريلماز علاقه ده اولموشدور. ادبي ديليميزين موعیّن تاريخي عاميللر نتيجه‌سينده عرب و فارس ديللري‌نین تاثيرينه معروض قالديغي دؤورلرده بئله کلاسیک پوئزيياميزين نسيمي، فوضولي، ختایي کيمي بؤيوک سيمالاري‌نین خالق شئعیري اوسلوب و پوئتيکاسينا ياخينليغيني گؤرمک مومکوندور. 
اون سککيزینجی عصرده واقيف، ويدادي، اون دوققوزنجو عصرده قاسيم بَي ذاکير خالق شئعیري پوئتيکاسيني کلاسیک شئعیره گتيرمکله بو عنعنه‌ني داوام ائتديرميشلر. اونلارين خالق پوئزيياسي فورماسيندا يازديقلاري قوشما، گرايلي و باياتيلار رئاليست شئعیر اوسلوبونون تشکّولونده اهمييّْتلي رول اويناميشدير. بؤيوک ساتيريک م.ع.صابیرين ياراديجيليغيندا دا کلاسیک پوئزييا خالق شئعیري‌نین اوسلوبي عونصورلري عوضوي شکيلده بيرلشه‌رک تنقيدي رئاليست پوئزيياني ياراتدي و بو پوئزييا خالق حياتي‌نین ان جانلي مسله‌لريني ساده و اينانديريجي شکيلده ايفاده ائتدي. 
گؤروندوگو کيمي، موعاصير آذربايجان شئعیري‌نین فولکلورا، خالق شئعیرينه باغليليغي‌نین قييمتلي عنعنه‌لري واردير. موعاصير آذربايجان پوئزيياسي محض میلّی شئعیرين عنعنه‌لريني دريندن منيمسه‌مکله، بو عنعنه‌لره ياراديجي، جسارتلي موناسيبت بسله‌مکله بوي آتيب مؤحکم پوئتيک عنعنه‌لر اوزرينده اينکيشاف ائتمگه باشلاميشدي. 
چوخ‌عصرليک تاريخي اولان شيفاهي ادبییّاتيميزين ان گوجلو قوللاريندان بيريني آشيق پوئزيياسي تشکيل ائدير. آشيق پوئزيياسي ايسه هم ژانر، هم ده فورما جهتدن چوخ زنگين و الواندير. خالق دانيشيق ديلي ايفاده‌لريندن گئنيش شکيلده ايستيفاده اولونماسي بو شئعیرين ديليني داها دا خلقيلشديرميش، اونون میلّی کوْلوْريتيني قووّتلنديرميشدير. ديلين اينکيشاف مرحله‌لريني تدقيق ائدن عاليملرين داها چوخ شيفاهي خالق ادبییّاتينا، خالق پوئزيياسينا موراجيعت ائتمه‌لري بو باخيمدان قانوني و طبيعي حالدير. شاعير ح.عاريف يازير: "بيز آنا ديليميزين، ميلّي تفکّوروموزون ياد تاثيرلريندن قورونماسي اوچون سازا بورجلويوق". ساز دئينده شاعير، شوبهه‌سيز کي، خالقيميزين حياتيني، میلّی تفکّورونو، ياشاييش طرزيني، عادت و عنعنه‌سيني اؤزونده عکس ائتديرن، قوشما، گرايلي، تجنيس، موخمّس کيمي شئعیر فورمالاريني اؤزونده ياشادان، شيفاهي خالق پوئزيياسي‌نین بير قولو اولان آشيق پوئزيياسيني نظرده توتور. آشيق پوئزيياسي سينتئتيک بديعي صنعتدير: موسيقي، پوئزييا و ايفاچيليق بو صنعتي تشکيل ائدن اساس کومپونئنتلردير. آذربايجان شئعیري بير چوخ خلقيليک خوصوصييّتلري اوچون آشيق شئعیري‌نین عنعنه‌لرينه بورجلودور. 
آذربايجان پوئزيياسيندا چوخ ايشلنن شئعیر فورمالاريندان بيري گرايليدير. اؤزونه‌مخصوص قافييه‌لنمه پرينسيپي اولان، هئجالارين سايي 8دن آرتيق اولمايان گرايليلارين يارانما تاريخي قديملره گئديب چيخير. پروفئسور. و.ولييئو يازير: "آذربايجان خالق پوئزيياسيندا سککيزهئجالي شئعیرين تاريخي ائراميزدان اوّلکي دؤورله سسلشير". 
خسته قاسيمين، ع.توفارقانلي‌نین نسيلدن-نسله کئچن گرايليلاري دا بو شئعیر شکلي‌نین شيفاهي پوئزيياميزدا چوخ ايشلک بير فورما اولدوغونو گؤسترير. يوکسک، تميز بشري حيسّلري ايفاده ائدن گرايلي يازيلي پوئزيياميزدا دا مؤوجوددور. آذربايجان شعئيري‌نین ژانر سيستئمينده بو ليريک خالق شئعیري فورماسي ياشاماقدادير. 
لاکوْنيک، ييغجام ليريک شئعیر فورماسي اولان گرايليلاردا آرتيق کلمه ايشلتمک، مطلبسيز اولاراق شئعیري اوزاتماق حاللارينا آز تصادوف ائديلير. بو ييغجامليق ص.وورغونون "گوله-گوله" ،"داغلار" ،س.روستمين "گلين گلسين" ،"باهار اورگيمده‌دير" ،ب.واهابزاده‌نین "بير گول ايله ياز آچيلماز" ،"بو گئجه" ،"نئچين؟" ،"دوداقدا گز" ،ب.آذروغلونون "کيمدن اؤيره‌ندين" ،م.گولگونون "يورا بيلمز يوللار مني" ،ج.عاريفين "اينسان" ،"تله‌سيرم" ،"يئتيشمه‌ميش" ،"کؤنول دئيير ياشا هله" ،ف.مئهدي‌نین "سني گؤزله‌ييرم" ،م.آسلا‌نین "اورگيمده" ،"اورگيم يار يا‌نیندا" کيمي گرايليلارينا خاص اولان مزييّتلردندير. 
آذربايجان شاعيرلري‌نین تئز-تئز موراجيعت ائتديکلري ديگر شئعیر فورماسي ايسه دؤردلوکدن عيبارتدير. دؤردلوگون چوخ واخت روباعي‌نین تاثيري ايله يارانان شئعیر شکلي اولدوغو ايديعا ائديلير. پروفئسور. ا.جعفر "صابیر شئعیرينده کيچيک شکيللر" مقاله‌سينده "موعیّن وزن و شکله ماليک دؤرد ميصراعدان عيبارت خوصوصي شئعیر نؤوعو" اولدوغونا و "دؤرد ميصراعدا اونون مؤوضو و ايدئياسي ايفاده ائديلديگينه" گؤره روباعي "بيزيم باياتيلارا چوخ بنزه‌يير" قناعتينه گلير. باشقا بير مقاله‌سينده ا.جعفر يازير: "شئعیرين روباعي شکلي‌نین وزني منشأ اعتيباريله عروض وزني سيستئمينه داخيل دئييلدير". 
پروفئسور.آ.آخوندوو ايسه "شئعیر صنعتي و ديل" تدقيقاتيندا بئله حساب ائدير: "آ-ب-آ بند نؤوعونون، شرق پوئتيکاسي تئرميني ايله دئسک، روباعي‌نین منشأيي، موعیّن معنادا موباحيثه‌ليدير". آ.آخوندوو پولشا شرقشوناسي تادئوُش کوْوالسکي‌نین بو حاقداکي فيکريني ده خاطيرلايير: "بو واختادک اوريژينال فارس ياراديجيليق محصولو ساييلان روباعي‌نین منشأيي باره‌سينده مؤعتبر بير شئي يوخدور. او، ادبییّاتا باشقا فورمالارلا (قصیده، غزل) بير زاماندا دوققوزنجو عصرده کيفايت قدر گؤزله‌نيلمه‌دن، اؤزوندن اوّلکي ادبییّاتدا نه عرب، نه ده کي فارس ادبییّاتيندا هئچ بير بنزري اولمادان گليب. گومان ائتمک لازيمدير کي، عرب ادبییّاتيندا ايلک منبعلرين محض بو يوخلوغو بئله احتيمالا يول وئرير کي، روباعي فارسلاردا اؤزونه‌مخصوص بير حاديثه‌دير. عرب تاثيريندن باشقا ديگر تاثيرلر ده گؤستريليردي. لاکين نه اوچون تورک دؤردلوکلري ايله فارس روباعيلري‌نین قارشيليقلي علاقه‌لري مسله‌سي قويولماسين". بو فيکيردن سونرا پروفئسور.آ.آخوندوو فيکريني بئله تاماملايير: "آ-آ-ب-آ بند نؤوعونون ايستر آذربايجان، ايسترسه ده ديگر تورک خالقلاري‌نین شيفاهي ادبییّاتيندا گئنيش ياييلماسي و درين ايزلر بوراخماسي اونون تورک خالقلارينا مخصوص اوريژينال بير فورما و شئعیر نؤوعو اولدوغونو گؤسترير". 
لاکين بو فيکيرلرله ياناشي احتيمال ائتمک اولار کي، هم کلاسیک، هم ده خالق پوئزيياسيندا ايستيفاده ائديلن آ-آ-ب-آ بند نؤوعو خالق پوئزيياسي‌نین گئنيش ياييلان ژانري اولان باياتي فورمالي دؤردلوکلرله ده باغليدير. همين دؤردلوکلرين باياتيدان فرقلي جهتي آنجاق هئجالارين ساييندان عيبارتدير. باياتيلاردا هئجالارين سايي 7، دؤردلوکلرده ايسه 8-11 اولور. قافييه‌لنمه طرزينه گؤره ده چوخ واخت دؤردلوکلر باياتيلاردان بير او قدر فرقلنمير. مثلاً، خالق شاعيري م.راحیمين دؤردلوکلرينده وضعيبت بئله‌دير: 

آشيق گؤردوگونو داستان ائيله‌ير، 
گزر الينده ساز، جؤولان ائيلر. 
سعادت يوردودور بيزيم يوردوموز، 
قوجاني دؤندريب جاوان ائيله‌ير. 

موعاصير پوئزييادا بو جور شئعیرلر بير قايدا اولاراق روباعی ساييلير. آنجاق بو روباعیلرده باياتي تاثيري ده يوخ دئييلدير. باشقا سؤزله، بو دؤردلوکلر بلکه ده شيفاهي پوئزيياميزين باياتي اوْوقاتيندان دوغموشدور. بئله کي، موعاصير شئعیريميزده بو دؤردلوکلر روباعیلرله باياتيلارين غريبه سينتئزيني خاطيرلادير. شئعیرين روحونداکي حزينليک باياتيني، هئجالارين سايي ايسه کلاسیک پوئزيياداکي روباعیني يادا سالير. پروفئسور.آ.آخوندوو م.راحیمين دؤردلوکلري حاقيندا يازير: "م.راحیم اؤز روباعیلريني دؤردلمه‌لر آدلانديرميش و بونونلا اونلارين میلّی زمين ايله باغليليغيني گؤسترمک ايسته‌ميشدير". 
پوئزيياميزدا قافييه‌لنمه شکلينه گؤره دؤردلوگون موختليف شکيللري واردير. پروفئسور.آ.آخوندوو آذربايجان شئعیرينده دؤردلوگون سککيز نؤوعونو گؤسترير. او، بئله نتيجه‌يه گلير کي، "دؤردلوگون آ-آ-ب-آ نؤوعو بيلاواسيطه خالق شئعیري ايله باغليدير. آ-آ-آ-ب قافييه سيستئملي بند آشيق پوئزيياسيندا قوشما، گرايلي، تجنيس کيمي شئعیر شکيللري‌نین ستروْفيک واحيديني تشکيل ائدير". 
مؤليف همچنین ياريم‌چارپاز دؤردلوگون ده (آ-ب-ب-آ) ائل ادبییّاتي عنعنه‌سي اولدوغونو، قوشما شئعیر شکلي‌نین بيرينجي بندي‌نین داها چوخ ياريم‌چارپاز دؤردلوک نؤوعونده اولدوغونو گؤسترير. 
آذربايجان شئعیري‌نین ليريک ژانرلار سيستئمينده خالق ليريکاسي ژانرلاري موهوم يئر توتور. شاعيرلر بو ژانرلاردان ايستيفاده ائتمک يولو ايله يئني مضمونو مهارتله ايفاده ائتمگه نايل اولموشلار. بو نؤقطه‌يي‌نظردن قوشما خوصوصيله شاعيرلريميزين ياراديجيليغيندا ماراقلي، زنگين بير اينکيشاف مرحله‌سي کئچميشدير. آذربايجان شاعيرلري قوشما واسيطه‌سي ايله ان موعاصير، جانلي مسله‌لري ايفاده ائتمگي باجارميشلار. بونا گؤره ده قوشماني آذربايجان شعري‌نین اساس فورمالاريندان بيري حساب ائده بيلريک. شيفاهي پوئزيياميزدا قوشما آپاريجي و اساس ژانردير. پروفئسور.و.ولييئو "قاينار سؤز چئشمه‌سي" کيتابيندا بو مسله‌نی چوخ گؤزل اينجله‌ميش، قوشايارپاق (داخيلي قافييه‌لي) قوشما، تکرار ميصراعلي قوشما (وارساغي)، آياقلي قوشما، دوداق‌ديمز قوشما حاقّيندا اطرافلي صؤحبت آچميشدير. دئمک، قوشما داخيلي زنگينليگه ماليک پوئتيک فورمادير. 
قوشما هئجا وز‌نینده يارانير. هئجا و قوشما آيريلماز پوئتيک واحيدلردير. آذربايجان پوئزيياسيندا هئجا وز‌نی‌نين بو فورماسيندا داها چوخ اثرلر يارانميشدير. ص.وورغون، س.روستم، اوْ.ساريوللي، ر.ريضا، م.راحیم و ا.جميلين اثرلرينده بو فورمايا تئز-تئز موراجيعت ائديلميش، ب.واهابزاده، ن.خزري، م.آراز، ح.عاريف، ج.نووروز، ن.حسنزاده، م.گولگون، ف.مئهدي، م.آسلان و باشقالاري‌نین ياراديجيليغيندا بو ليريک ژانر مووفّقييّتله اينکيشاف ائتميشدير. عوموميیّتله، قوشما فورماسينا موراجيت ائتمه‌ين موعاصير شاعيره آز راست گلمک اولور. 
آشيق پوئزيياسيندا قوشما فيکير و مضمونجا الوان ليريک ژانردير. بو فورمادان ايستيفاده ائتمک يولو ايله محبت و معيشت حيسّلريني ايفاده ائدن قوشمالار يازماق مومکون اولدوغو کيمي، ايجتيماعی-سیياسي، فلسفي و قهرمانليق موتيولري ايفاده ائدن قوشمالار دا يازماق مومکوندور. واقيف، ذاکير، علي عسگرکيمي شاعيرلرين قوشمالاري بو نؤقطه‌يي‌نظردن ديقّته لاييقدير. شاعيرلريميز قوشمادان ايستيفاده ائدرکن ليريک ژانرين بو عنعنه‌سيني قورويوب ساخلاميش، اونو يئني مضمون حسابينا داها دا قووّتلنديرميشلر. بو جهتدن بؤيوک شاعيريميز ص.وورغونون پوئزيياسيندا قوشما‌نین يئري و فونکسيياسي چوخ عيبرت‌آميزدير. ص.وورغون کلاسیک قوشماني تکرار ائتمه‌دن اونون بؤيوک، قييمتلي عنعنه‌لري روحوندا ليريک، ايجتيماعي-سیياسي و فلسفي قوشمالارين ميثيلسيز نومونه‌لريني ياراتميشدير. 
پروفئسور.ج.عابدوللايئو "صمد ووغونون پوئتيکاسي" مونوقرافيياسيندا شاعيرين قوشمالاريندان دانيشارکن اونون بو فورمالي شئعیرلرينده "وورغونون نيکبين و حرارتلي ليريکاسي‌نین خالق پوئزيياسي ايله اويوشاراق بير "زومرود قوشو کيمي آدامين قلبيني اوخشاماغيني" ،"بو قوشمالاردا ايجتيماعي-سیياسي موتيولرين، دؤورون آکتوال مسله‌لري‌نین بديعي عکسيني تاپديغيني، اونلاردا وطنپرورليک، قهرمانليق، موباريزي، امگه، حياتا چاغيريش و س. موتيولر" اولدوغونو يازير. 
قوشما س.روستمين ده ياراديجيليغيندا ان چوخ ايستيفاده اولونان ليريک ژانرلارداندير. حتّي دئيه بيلريک کي، قوشما س.روستم ليريکاسيندا بير نؤوع ثابيتلشميش فورمادير. س.روستم قوشمايا يئني مضمون، يئني ايدئيا کئيفيتي آشيلاييب، اونو سيیاسي ليريک شئعیر ژانري سوييّه‌سينه قالديريب. وطنپرورليک، قهرمانليق موتيولري س.روستم قوشمالاري‌نین خوصوصيیتيدير. بونا اويغون اولاراق شاعيرين قوشمالاري اوسلوب و اينتوناسييا جهتدن ده يئني و طراوتليدير. ليريک پوبليسيست اينتوناسييا، جوشغون سیياسي و ائموسيونال تفکّور بو قوشمالارين آيدين، باريز اوسلوبي مزييّتيدير. قوشما‌نین بو پوئتيک اؤزونه‌مخصوصلوغونو بيز س.روستمين مشهور جنوب شئعیرلرينده، او جومله‌دن "دئييلمي؟" ،"گلير" ،"آغلادي" ،"ووصال حسرتي" ،"دينله" کيمي قوشمالاريندا گؤره بيلريک. 
شاعيرلريميزين قوشمالارينا خاص ساده‌ليک و صميميیت اونلاري کلاسیک آشيق قوشمالارينا ياخينلاشديرير. مثلاً، م.آرازين "الويداع، داغلار" شئعیري تکجه فورماجا دئييل، صميميليگينه گؤره ده کلاسیک قوشمالارين بير چوخ مزيیتلريني اؤزونده داشييير. بورادا وزنله برابر، شئعیرين کؤکلنديگي ريتمين اؤزو فولکلوردان يوغرولموشدور: 

بلکه بو يئرلره بير ده گلمه‌ديم، 
دومان، سالامات قال، داغ، سالامات قال. 
داليمجا سو سپير يوخسا بولودلار؟ 
لئيسان، سالامات قال، ياغ، سالامات قال. 

قيي ووران قارتاللار يوخ اولدو چنده، 
نرگيزلر سارالدي شئهلي چمنده، 
ائي قاراگؤز پري، داليمجا سن ده، 
بويلان، سالامات قال، باخ، سالامات قال. 

گلديم قارشيلادي گوللر، چيچکلر، 
گئديرم ال ائدير، بوز بيچنکلر. 
نيدامي چايلارا دئدي کولکلر، 
بولاق، سالامات قال، آخ، سالامات قال. 

داغلارين پلنگي، شيري ده سنسن، 
شاعيري ده سنسن، شعري ده سنسن. 
واري، برکتي، خئيري ده سنسن 
چوبان، سالامات قال، ساغ سالامات قال. 

آشيق پوئزيياسي‌نین ژانر سيستئمينده تربیيه‌وي- ديداکتيک مضمون ايفاده ائدن خوصوصي شئعیر واردير. اونا اوستادنامه دئييرلر. آتالار سؤزونو خاطيرلادان اوستادنامه‌لر عيبرتلي، مودريک نصيحتلر ايفاده ائدير، دينله‌یيجي‌يه عيبرت‌آميز فيکيرلر آشيلايير. البتّه، اوستادنامه‌لر علحيدده شئعیر فورماسي ساييلا بيلمز. بونلار اساساً قوشما کيمي قافييه‌لنسه‌لر ده، ديداکتيک مضمونا گؤره اوستادنامه آدلانير. اوستادنامه‌لر مضمونا اويغون اولاراق داستا‌نین اولينده ايفاچي طرفيندن سؤيله‌نيلير. 
آشيقلارين عنعنه‌يه گؤره، خالق داستانلاري‌نین اوّلينده سؤيله‌ديکلري اوستادنامه‌لرين بير چوخ عونصورلري يازيلي پوئزيياميزا دا سيرايت ائديبدير. بو، داها چوخ پوئما ژانريندا اؤزونو گؤسترير. بو جهتدن بير سيرا پوئمالارين اوّلينده وئريلن پرولوقلارين داستانلاريميزداکي اوستادنامه‌لري خاطيرلاتديغيني ايقرار ائده بيلريک. چونکي داستانلارين اوّلينده اوچ اوستادنامه سؤيله‌مک عنعنه‌سي واردير. ب.واهابزاده‌نین "ايضطيرابين سونو" ،"يوللار-اوغوللار" ،"416" ،"اعتيراف" ،"شبي-هيجران" پوئمالاري‌نین پرولوقلاري اؤز پوئتيک خاراکتئري جهتدن اوستادنامه‌‌نین موعیّن عونصورلريني داشيييرلار. 

آدام وار، يا‌نیندا اولسان بير قدر، 
تامام اونودولار دردين، ملالين. 
آدام وار، بير کلمه دانيشسا اگر، 
دَيميشين دورموشکن تؤکولر کالين. 

آدام وار، تور قورار، دانيشار يالان، 
اوتانماز، گؤزونو گؤزونه ديکر. 
آدام وار، يا‌نیندا يالان دانيشسان، 
سنین عوضينه خجالت چکر. 
(ايضطيرابين سونو" پوئماسي‌نین پرولوقوندان)

بعضاً ده ديداکتيک مضمون داشييان ائله موستقيل شئعیرلره راست گلمک اولور کي، بونلار نصيحت خاراکتئرلي شئعیرلرين سونرادان آشيقلارين اوستادنامه‌سينه چئوريلديگيني آيدينلاشديرير. شاه ايسماييل ختایي‌نین "کرم ائيله" رديفلي گرايليسي‌نین آشيقلارين اوستادنامه‌سينه چئوريلمه‌سي بونا ياخشي ميثالدير. موعاصير شئعیريميزده ده بئله نومونه‌لر واردير. خالق شاعيري س.روستمين "دوز-چؤرگي ايتيرمه" ،"اوغول" ،"ائي قيزيم" کيمي نصيحت‌آميز شئعیرلري بير طرفدن کلاسیکلرين ياراديجيليغيندا راست گلديگيميز اؤولادا اؤيود فورماسيني خاطيرلاديرسا، ديگر طرفدن ده موعیّن معنادا خالق پوئزيياميزداکي اوستادنامه‌لري يادا سالير. 
گؤروندوگو کيمي، موعاصير دؤورون آذربايجان پوئزيياسي آشيق شئعیري‌نین زنگين ايمکانلاريندان فايدالانميش و بونا گؤره اونون آشيق شئعیري ايله علاقه‌سي چوخ‌جهتلي اولموشدور. بو علاقه يالنيز فورما ايله محدودلاشمير. بورادا آشيق شئعیري‌نین ايفاده اوصولو و طرزي ده موعیّن رول اوينايير. آشيق شئعیري اوچون سجييه‌وي ساييلان آيري-آيري ايفاده‌لردن شاعيرلريميزين اؤزونه‌مخصوص اوستاليقلا ايستيفاده ائتمه‌لري ده بونو تصديق ائدير. معلومدور کي، "دئديم-دئدي" فورماسي خالق شئعیرينده و بونون تاثيري ايله کلاسیک شئعیريميزده دفعه‌لرله ايشلنميشدير. خالق ادبییّاتيندا، آشيق شئعیرينده بو ايفاده طرزي‌نین اؤزونه‌مخصوص فردي چالارلاري واردير. 
آذربايجان شاعيرلري بو فورمادان دا اوستاليقلا ايستيفاده ائده بيلميشلر. خالق شاعيري ص.وورغون اؤزونون "گوله-گوله" ،"پارتيزان باباش" کيمي شئعیرلرينده بو پوئتيک فورمايا موراجيعت ائتميشدير. 

دئديم: "آي قيز، ندير آدين؟" 
دئدي: "منم، گؤزون آيدين". 
دئديم: "بيزه دوست اولايدين" ،
دؤنوب باخدي گوله-گوله. 

ن.حسنزاد‌ه‌نین ياراديجيليغيندا دا بو فورما يئني پوئتيک بيچيمله تطبيق اولونموشدور. شاعيرين "دئديم-دئدي"لريني خالق پوئزيياسيندان فرقلنديرن جهت اونون هر ميصراعدا "دئديم-دئدي"ني تکرار ائتمه‌سيدير: 

دئديم: من سئويرم، دئدي: سئوگينن، 
دئديم: قوشا گزک، دئدي: تلسمه. 
دئديم: باغ ايچيدي، دئدي: سئير ائله، 
دئديم: بير گول اوزک، دئدي: تلسمه. 

داستانلاريميزدا، آشيق دئييشمه‌لرينده، خالق پوئزيياسينا خاص اولان ديگر خوصوصيیت ايکي آشيغين دئييشمه‌سي زاماني دئييلن "آلدي گؤرک نه دئدي" ايفاده‌سيدير. يئري گلميشکن قئيد ائدک کي، "کيتابي دده قورقود" داستا‌نیندا "سؤيله‌مه" زاماني "گؤره‌ين دخي نه سؤيله‌دي" عيباره‌سيندن ايستيفاده يوللاري چوخدور. خالق پوئتيکاسيندان گلن بو ايفاده نئچه-نئچه صنعتکارين شئعیرينده ايشلنميش، اثرين پوئتيک سيغاليني داها جيلالي گؤسترميشدير: 
آلدي گؤرک،
نه سؤيله‌يير
کؤورک اورک
قيرخدان سونرا. 
توپا-توپا بولودوم، هئي، 
داغ هاواسي  بير اودوم، هئي، 
بير گولوم هئي، بير اودوم هئي،
قيرخدان سونرا… 
(راميز محمدزاده)

موعاصير پوئزيياميزين ديلينده ايشلنن "هئي" ،"آي هاراي" نيداسي "دده قورقود" ،"کوروغلو" پوئتيکاسيندان سوزولوب گلير. 

آخير اجل گلدي، يئتدي هاي، هاراي… 
چکديگيم قووغالار بيتدي، هاي، هاراي… 
توفنگ چيخدي، مردليک گئتدي، هاي، هاراي…
منمي قوجالميشام، يا زمانمي؟ 
(کوروغلو" داستا‌نیندان) 

نومونه گتيرديگيميز شئعیرلره خاص ساده‌ليک و صميميتي عئيني زاماندا خالق شئعیري پوئتيکاسي‌نین تاثيري ايله ايضاح ائتمه‌لي‌یيک. شاعيرلرين موراجيعت ائتديکلري فولکلور دئييم طرزي ("دؤشه هئي" ،"بولودوم هئي" ،"بير اودوم هئي")، موعاصير و خالق شئعیري پوئتيکاسي‌نین قارشيليقلي علاقه‌سيني ايضاح ائتمک باخيميندان ماراقليدير. 
آذربايجان پوئزيياسي‌نین خالق شئعیري ايله علاقه‌لري، البتّه، بو دئييلنلرله محدودلاشمير. بو علاقه‌لر اصلينده گئنيش و احاطه‌لي بير مؤوضودور. بيز بورادا اونون آنجاق بعضي جهتلرينه توخونا بيلديک، خالق شئعیري پوئتيکاسيندان ايستيفاده نتيجه‌سينده موعاصير پوئزييا‌نین منيمسه‌ديگي کئيفيتلري گؤسترمگه چاليشديق. بو دئييلنلر، شوبهه‌سيز، آذربايجان شئعیري‌نین اينکيشافيندا، میلّی خوصوصييّتلري‌نین کاميللشمه‌سينده خالق شئعیري عنعنه‌لري‌نین، آشيق پوئزيياسي پوئتيکاسي‌نین رولونو تام ايضاح ائتمير، آنجاق بو موشاهيده‌لر بئله بير حقيقتي تصديقله‌يير کي، خالقين بديعي و ائستئتيک تفکّورو حقيقي بشري پوئزييا‌نین بيتيب-توکنمه‌ین قايناغيدير.

قایناق: ادبی قایناقلار، م.حاجی‌یئوا، عئلم و تحصیل نشری، باکی، 2014

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۷/۰۹/۰۱ |