هئروْدوْتۇن گۆنئي آذربايجان اراضيسيندن توْپلاديغي ايکي افسانه باره‌ده

 اۆلکر ايمان قيزي علي‌يئوا

فيلوْلوْگييا اۆزره فلسفه دوْکتوْرۇ، دوْسئنت

کؤچۆرن: عباس ائلچین

 

خۆلاصه

مقاله‌ده گۆنئي آذربايجان فوْلکلوْر خريطه‌سينده خۆصۇصي مؤوقئيي اوْلان افسا­نه‌لر­دن صؤحبت آچيلير. مۆلّيف قديم دؤورلرين ان مۆکمّل تاريخچيسي، "تاريخين آتاسي" هئروْ­دوْ­تۇن گۆنئي آذربايجاندان توْپلاديغي ايکي افسانه اۆزرينده خۆصۇصي اوْلاراق دايانير. اوْ، افسانه‌لردن بيرينجيسي "آستياق" افسانه‌سيدير کي، هئروْدوْت طرفيندن ائ.أ.بئشینجی عصرده قئيده آلينميشدير. ديگر افسانه ايسه "توْمريس" افسانه‌سيدير کي، اوْ دا آذربايجان فوْلکلوْرۇنا، ادبييّا­تينا و تاريخينه حصر اوْلۇنمۇش بۆتۆن کيتابلارا سالينميشدير. مۆلّيف بۇ ايکي افسانه‌ني دريندن تحليل ائتميش، الده اوْلان ماتئرياللارين اکثريتينه نظر سالماغا جهد گؤسترميشدير.

آچار سؤزلر: افسانه، گۆنئي آذربايجان، هئروْدوْت، آستياق، توْميريس

 

گۆنئي آذربايجان اراضيسينده قئيده آلينميش ان اسکي افسانه عئلم عالمينده «آستياق افسانه‌سي» آدلي افسانه‌دير. ائ. أ. بئشینجی عصرده هئروْدوْت طرفيندن يازييا کؤچۆ­رۆلمۆش بۇ افسانه‌يه (1، ص. 24-25) گؤره، سوْنۇنجۇ ميدييا حؤکمداري آستياق ياتيب يۇخۇدا گؤرۆر کي، قيزي ماندانا‌‌نین اطرافيندا سۇ عمله گلير. بۇ سۇ چوْخاليب شهري و بۆتۆن آسيياني باسير. آستياق يۇخۇدان اوْيانيب يۇخۇسۇنۇ دانيشير. يۇخۇ يوْزانلار دئييرلر کي، ماندانادان اوْلاجاق اوْغلان اوْنۇن تاختي-تاجيني اليندن آلاجاقدير (1، ص. 24؛ 2، ص. 31).

بۇرادا يۇخۇ يوْزمايا اينام ايله اۆزلشيريک کي، بۇ فاکت اؤلکه‌ميزين اراضيسينده، عئينن ديگر قديم شرق اؤلکه‌لرينده اوْلدۇغۇ کيمي (3، ص. 117)، بۇ اينانجين کؤکلري‌‌نین چوْخ قديم اوْلدۇغۇندان خبر وئرير. معلۇمات اۆچۆن بيلديرک کي، يۇخۇ ­يوْزما ايله باغلي دؤورۆمۆزه‌دک يئتيشن اليازمالارين ايلک نۆمۇنه‌سي هله ائ. أ. 1250نجی ايلده پاپيرۇس اۆزرينده ميصيرده قلمه آلينميش يۇخۇ يوْزما اليازماسيدير (3،ص.7). اوْ، قديم ميصيرليلرين 200-دن آرتيق يۇخۇسۇنۇ و اوْنلارين چوْخ‌سايلي يوْزۇملاريني احاطه ائدير (4، ص. 18).

فوْلکلوْرشۆناسليقدا يۇخۇ يوْزمالارا حصر ائديلميش تدقيقات اثرلرينده اوْنۇن فؤوق‌البشري‌ليک، کاهينليک، پئيغمبرليک و اؤنجه‌گؤرمه‌ليکله باغليليغي اۆزرينده دا­ها چوْخ دۇرۇلماقدادير (5، ص. 46). «آستياق افسانه‌سي»نده بۇ فۇنکسيياني کاهينلر يئرينه يئتيرير.

افسانه‌ده داها سوْنرا دئييلير کي، اوْ واختکي قانۇنا گؤره شاه يالنيز ميدييا­ليلاردان اوْلمالي ايدي. بۇنا گؤره آستياق قيزي مانداناني کوْمبيس آدلي فاغير بير ايرانلي‌يا اره وئرير. بير قدر کئچندن سوْنرا آستياق ايکينجي دفعه يۇخۇدا گؤرۆر کي، ماندانا‌‌نین سينه‌سينده اۆزۆم تَنَگي آغاجي گؤيردي و بۆيۆيۆب بۆتۆن آسییاني تۇتدۇ. يۇخۇ يوْزانلار بۇ يۇخۇنۇ دا اوّلکي کيمي يوْزدۇلار. آستياق حاميله قيزيني سا­رايا گتيريب نظارت آلتيندا ساخلايير. بير مۆدّت کئچندن سوْنرا ماندانا‌‌نین بير اوْغلۇ اوْلۇر. آستياق اۇشاغي هارپاق آدلي قوْهۇمۇنا وئريب اؤلدۆرمه‌سيني امر ائدير. هار­پا­غين اۇشاغي ؤلدۆرمگه الي گلمير و اۇشاغي بير چوْبانا وئرير کي، اوْنۇ اؤلدۆرسۆن. تصادۆفن همين چوْبا‌‌نین آروادي‌‌نین دا اوْغلۇ اوْلۇر، لاکين اۇشاق اؤلۆ دوْغۇلۇر. ار-آرواد ماندانا‌‌نین اوْغلۇنۇ اؤزلرينه گؤتۆرۆر، اؤلۆ اۇشاغي ايسه هارپاغين آداملارينا گؤستريب دفن ائديرلر. بۇ حاديثه‌دن اوْن ايل کئچندن سوْنرا چوْبا‌‌نین اوْغلۇ اۇشاقلارلا اوْينايير­ميش. اوْيۇنا گؤره اوْنۇ شاه سئچيرلر. اوْبا‌‌نین (ماندانا‌‌نین) اوْغلۇ اوْيۇن واختي آر­تئم­باراس آدلي بير ميدييا زادگا‌‌نی‌نين اوْغلۇنۇ امري يئرينه يئتيرمه‌ديگي اۆچۆن «شاه» کيمي دؤيدۆرۆر. دؤيۆلن اوْغلان ائوه گليب حاديثه‌ني آتاسينا دانيشير. زادگان بۇنۇ اؤزۆ اۆچۆن تحقير حساب ائدير. اوْغلۇنۇ دا گؤتۆرۆب آستياقين يا‌‌نینا شيکايته گلير. آستياق غضبله‌نيب چوْباني و اوْنۇن اوْغلۇنۇ حۆضۇرۇنا چاغيرتديريب دانيشديرير. اۇشاغين چوْخ سربست و جسارتلي دانيشيغي آستياقي شۆبهه‌لنديرير. اوْ، اۇشاقدا اؤزۆنه بنزر علامتلر گؤرۆر. بير طرفدن ده اۇشاغين ياشي نوه‌سي‌‌نین (ماندانا‌‌نین اوْغلۇنۇن) ياشينا اۇيغۇن گلير. احوالاتي چوْباندان سوْرۇشۇر. چوْبان قوْرخاراق هر شئيي آچيب دانيشير (2، ص. 31).

بۇندان سوْنراکي حيصه داها ماراقليدير: ««…هارپاق بۇ سؤزلري ائشيديب حؤکمدارين آياقلارينا دۆشۆر. اوْ، اؤزۆنۆن گۆناهکار اوْلماسينا باخماياراق، هر شئي اۇغۇرلا اؤتۆشدۆگۆ، بئله شاد حاديثه‌يه گؤره حتّي ضييافته دعوت ائديلديگي اۆچۆن يۆکسک خوْشبختليک قاناديندا اۇچۇر. هارپاق سوْنرا تله‌سيک ائوه گئدير و اوْغلۇنۇ درحال آستياقين سارايينا گؤندرير (يئگانه اوْغلۇنۇن 13-ه ياخين ياشي اوْلاردي). اوْنا بۇيۇ­رۇر کي، حؤکمدارين بۆتۆن امرلريني يئرينه يئتيرسين. اؤزۆ ده بۆتۆن باش وئرميش حادیثه‌ني بؤيۆک سئوينجله آروادينا دانيشير. بۇ آرادا هارپاقين اوْغلۇ (سارايا) آستياقين حۆضۇرۇنا گلن کيمي اوْ، اوْغلاني اؤلدۆرمگي، بد‌‌نیني تيکه-تيکه دوْغراماغي امر ائدير. حؤکمدار اۇشاغين اتي‌‌نین بير قيسميني قيزارتماغي، بير قيسميني ده بيشيرمگي و بۇ ياخشي حاضيرلانميش خؤرگي دمده ساخلاماغي امر ائدير. ضييافت باشلاناندا دعوت اوْلۇنمۇش آداملار سيراسيندا هارپاق دا گلير. آستياقين و قوْناقلارين سۆفره‌سينه قوْ­يۇن اتي، آرپاقين قاباغينا ايسه اؤز وْغلۇنۇن بۆتۆن اتيني قوْيۇرلار (اۇشاغين باشي، اللري و آياقلاري قاپاغي اؤرتۆلۆ سبته قوْيۇلمۇشدۇ). گؤرۆنۆر، هارپاقين دوْيدۇغۇنۇ حيسّ ائدن آستياق اوْندان خؤرگي خوْشلاييب-خوْشلاماديغيني سوْرۇشۇر. آرپاق جاواب وئرير کي، خؤرک اوْنا بؤيۆک لذّت وئردي. اوْندا خۆصۇصي تاپشيريق آلميش خيدمتچيلر اۇشاغين باشي، اللري و آياقلاري قوْيۇلمۇش آغزي اؤرتۆلۆ سبتي گتيريب هارپاقا امر ائديرلر کي، سبتي آچسين و ايچينده‌کيلردن نه ايسته‌سه گؤتۆرسۆن. هارپاق امره بوْيۇن، اَيير و سبتين قاپاغيني قالديراندا اوْغلۇنۇن جنازه‌سي‌‌نین قاليقلاريني گؤرۆر. آمما گؤردۆکلري هارپاقي چاشديرمير؛ اوْ، اؤزۆنۆ ايتيرمير. بۇ واخت آستياق اوْندان سوْرۇشۇر کي، هانسي قۇش اتيندن، يئديگيني بيليرمي؟ هارپاق جاواب وئرير کي، بلي، بيلير، هم ده حؤکمدار هر نه ايش گؤرسه، اوْنۇن اۆچۆن ياخشي اوْلماليدير. بۇ سؤزلري دئيير، اوْغلۇنۇن اتيندن قالان تيکه‌لري ده ييغيب ائوه قاييدير. بلکه ده، اوْغلۇنۇن جسديندن نه قا­ليبسا، اوْنلاري توْپلاييب توْرپاغا تاپشيرماق ايسته‌ييرميش» (1، ص. 24-25).

بۇ سۆژئت «کيتابي-دده قوْرقۇد» داستا‌‌نی‌نين «سالۇر قازان خا‌‌نین ائوي‌‌نین ياغمالانماسي» بوْيۇنداداکي بير سۆژئتي خاطيرلادير:

«بۇ ياندا شؤکلۆ مليک کئيفي کؤک، کافيرلرله يئييب-ايچيب اوْتۇرمۇشدۇ. دئدي:

"بَيلر، بيليرسيزمي، قازانا نئجه حئييف وۇرماق لازيمدير؟ بوْيۇ اۇزۇن بۇرلا خاتۇنۇنۇ گتيردک، باده پايلاسين!".

بوْيۇ اۇزۇن بۇرلا بۇنۇ ائشيتدي، اۆرگينه-جا‌‌نینا اوْد دۆشدۆ. قيرخ اينجه

بئل­لي قيزين ايچينه گيريب، مصلحت وئردي، دئدي: "قازان بَيين خاتۇنۇ هانسينيزدير؟"-

دئيه هانسينيزا ياپيشارلارسا، قيرخ يئردن سس وئررسيز".

شؤکلۆ مليکدن آدام گلدي: "قازان بَيين خاتۇنۇ هانسينيزدير؟" دئيه سوْ­رۇشدۇ. قيرخ يئردن سس گلدي. هانسيدير، بيلمه‌ديلر. کافيره خبر وئرديلر: "بيرينه ياپيشديق، قيرخ يئردن آواز گلدي. بيلمه‌ديک، هانسيدير" ،- دئديلر.

کافير دئدي: "اده، گئدين قازا‌‌نین اوْغلۇ اۇرۇزۇ دارتيب چنگلدن آسين. آغ اتيندن قييما-قييما چکين؛ قارا قوْوۇرما بيشيريب، قيرخ بَي قيزينا آپارين. هر کيم يئدي، اوْ دئييل، هر کيم يئمه‌دي، اوْدۇر. گؤتۆرۆن-گلين، شراب پايلاسين!".

بوْيۇ اۇزۇن بۇرلا خاتۇن اوْغلۇنۇن يا‌‌نینا گلدي. چاغيريب اوْغلۇنۇ سؤيله‌يير،

گؤرک، خانيم، نه سؤيله‌يير:

اوْغۇل، اوْغۇل، آي وْغۇل! بيليرسنمي، نه‌لر اوْلدۇ؟

سؤيلشديلر خيسين-خيسين،

دۇيدۇم ايشيني کافيرين.

قيزيل تاغلي اۇجا ائويمين ديرَگي اوْغۇل!

قازا بنزر قيز-گلينيمين چيچگي اوْغۇل!

اوْغۇل، اوْغۇل، آي اوْغۇل!

دوْققۇز آي دار قارنيمدا

اوْن آي دئينده دۆنيايا گتيرديگيم اوْغۇل!

بلَگيني بئشيکده بله‌ديگيم اوْغۇل!

کافيرلر فيکيرلريني دَييشيبلر؛ دئييبلر کي، قازان اوْغلۇ اۇرۇزۇ حبسدن چيخا­ريب، اؤرکنله بوْغازيندان آسين. ايکي کۆرگيندن چنگله سانجين، قييما-قييما آغ اتيندن چکين. قارا قوْوۇرما ائديب، قيرخ بَي قيزينا آپارين. هر کيم يئدي، اوْ دئييل. هر کيم يئمه‌دي، اوْ قازا‌‌نین خاتۇنۇدۇر؛ چکين-گتيرين، دؤشگيميزه سالاق، شراب پايلاتديراق! "سنین اتيندن، آي اوْغۇل، يئييممي؟ يوْخسا اييرنج دينلي کافيرين دؤشگينه گيريممي؟ آغان قازا‌‌نین نامۇسۇنۇ تاپداييممي؟ نئيله‌یيم، آي اوْغۇل؟!" - دئدي.

اۇرۇز دئيير: "آغزين قۇرۇسۇن، آنا! ديلين چۆرۆسۆن، آنا! "آنا حاقّي - تانري حاقّي" - دئييلمه‌سه‌يدي، قالخيب يئريمدن دۇرارديم، ياخاندان بوْغازيندان تۇ­تار­ديم. قابا ديزيمين آلتينا سالارديم. آغ اۆزۆنۆ قارا يئره چيرپارديم. آغزيندان-اۆزۆندن قان شوْرۇلداياردي. جان شيرينليگيني سنه گؤستررديم. بۇ نه سؤزدۆر؟ ساقين، خانيم آنا! منيم اۆزريمه گلمه‌یه‌سن! منيم اۆچۆن آغلاماياسان! قوْي مني، خانيم آنا، چنگله سانجسينلار! قوْي اتيمدن چکسينلر؛ قارا قوْوۇرما ائديب، قيرخ بَي قيزي‌‌نین اؤنۆنه آپارسينلار. اوْنلار بير يئينده، سن ايکي دفعه يئ. کافيرلر دۇيماسينلار، سني تانيماسينلار. تکي مۇردار دينلي کافيرين دؤشگينه دۆشمه‌یه‌سن. اوْنلارا شراب پايلاييب، آتام قازا‌‌نین نامۇسۇنۇ سينديرماياسان. ساقين!" (6، ص. 194-195).

مۆقاييسه‌يه چکديگيميز ايکي سۆژئتدن بئله گؤرۆنۆر کي، قديمده دۆشمني اؤز اؤولادي‌‌نین اتي‌‌نین کاباب ائديله‌رک، اوْنا يئديرديلمه‌سي کيمي جزا نؤوعۆ اوْلمۇشدۇر. بۇ فاکتي الده اساس تۇتان ب. تۇنجاي قافقاز اوْغۇزلاري‌‌نین گئرچکدن ده ميديياليلاران واريثلري اوْلدۇغۇنۇ، عئيني ادبي دۆشۆنجه سيستئملريني پايلاشديغيني بيلديرير و بۇنۇ تصديقله‌ين باشقا دوْلايي بير ميثال دا گتيرير. اوْ، بير چوْخ منبعلره ايستيناد ائده‌رک (7، 1997، ص. 77-78؛ 8، 116، 144-145) قديم تۆرک ايداره‌چيليک سيستئمي باره‌ده گئنيش معلۇمات وئرير، ساغ-سوْل بؤلگۆسۆنۆن اۆزرينه گلير (9) و «اوْغۇزنامه»دن آشا­غيداکي سيتاتي تقديم ائدير:

«اوْغۇز يۇردۇنا دؤنمه‌سي شرفينه توْي اۆچۆن دوْخسان مين قوْچ و دوْققۇز يۆز دايچا کسيلمسيني امر ائتدي و بؤيۆک بير توْي دۆزلتدي و قيزيل ائو (آلاچيق) قۇر­دۇردۇ. بۇ توْي عرفه‌سينده، اؤزۆ ايله بيرليکده فاتئحليک سفرلرينه آپارديغي و اوْنۇنلا برابر ساغ-سالامات اساس يۇردا دؤنمۆش اوْلان آلتي اوْغلۇ بير گۆن اوْوا گئتديلر. تصادۆفن قيزيل بير ياي و اۆچ قيزيل اوْخ تاپديلار. اؤز ايستگينه گؤره اوْنلارين آراسيندا برابر بؤلمه‌سي اۆچۆن، بۇنلاري آتالاري‌‌نین حۆضۇرۇنا گتيرديلر. آتالاري اوْغۇز يايي اۆچ يئره پارچالاييب داها بؤيۆک اۆچ اوْغلۇنا، اۆچ اوْخۇ دا اۆچ کيچيک اوْغلۇنا وئردي. بئله قرار وئردي: اؤزلرينه ياي وئرديگيم اۆچ اوْغلۇمۇن سوْيۇندان تؤريه‌جک قبيله‌لر "بوْزۇق آدلاناجاقلار. اۆنکي بۇنلارا يايي پايلاماق اۆچۆن اوْنۇ مۆطلق پارچالا­ماق لازيم ايدي. "بوْزۇق" سؤزۆنۆن ده معناسي "پارچالام آق،پوْزم آق" دئمکدير.

اؤزلرينه اوْخ وئرديگيم ديگراۆچ وْغلۇمۇن سوْيۇندان تؤريه‌جک قبيله‌لرين آيا­ماسي "اۇچۇق اوْلسۇن. بۇ "اۇچۇق" ،يعني "اۆچ دنه " اوْخ دئمکدير. بۇيۇردۇ کي، بۇندان سوْنرا اوْغۇللاريندان کيم گليرسه برابرجه (تماجاميشي) چاليشميشلار: "بيز هاميميز بير سوْيدانيق" - دئييب اوْردۇدا دا اؤز يئرلريني و رۆتبه‌لريني بيلسينلر.

بۇنلار دا بئله قرارلاشديرديلار: "ياي وئرديکلري‌‌نین يئري داها اۆستۆن اوْلسۇن و اوْردۇدا ساغ قوْلۇ تشکيل ائتسينلر. اؤزلرينه اوْخ وئرديکلري‌‌نین يئري آشاغي اوْلۇب سوْل قوْلۇ تشکيل ائتسينلر. زيرا ياي پادشاه کيمي حؤکم ائدر؛ اوْخ ايسه اوْنا تابئع اوْلان بير ائلچيدير. اوْنلارين يۇردۇنۇ دا بۇنا اۇيغۇن شکيلده آييريب تعيين ائتدي. بۇ توْيدا ها­مي‌‌نین قارشيسيندا سؤزۆنۆ بۇ شکيلده تاماملاييب بۇيۇردۇ: "من اؤلدۆکدن سوْنرا يئريم، تاختيم و يۇردۇم، اگر گۆن اوْ زامان ساغ اوْلارسا، اوْنۇندۇر" (10، ص. 51-52).

اوْغۇزنامه‌لرده‌کي حاکيميیت موْدئليني تحليل ائدن س. ريضاسوْي اوْغۇز ريتۇال-ميفوْ­لوْژي دۆنيا موْدئلي‌‌نین تصوير کوْدلاريني و کوْسموْقوْنيک استرۇکتۇر واحيدلريني آشاغيداکي کيمي برپا ائدير:

نوْميناتيو کوْد:بۇزۇقلار ------------- اۇچۇقلار

ساکرال کوْد: ياي ------------------------ اوْخ

رئليئف کوْدۇ:گۆن‌چيخان ---------------- گۆن‌باتان

اۆفۆقي مکان کوْدۇ: ساغ ---------------- سوْل

شاقۇلي مکان کوْدۇ: يۇخاري ----------- آشاغي

سیياسي استرۇکتۇر کوْدۇ: حؤکمدار--------- نؤکر

ايجتيماعي-ايئرارخيک کوْد: تابئع ائدن ------ تابئع وْلان

زامان کوْدۇ:اوّلينجيلر ------------ سوْنراکيلار (11، ص. 87).

بۇ بؤلگۆده صؤحبت ساغين سوْل، گۆن‌دوْغا‌‌نین گۆن‌باتان اۆزرينده حاکيمييتيندن گئدير.

يۇخاريدا تقديم ائديلن سۆژئتدن گؤرۆندۆگۆ کيمي، تۆرکلرده ياي حاکيمييتي، اوْخ ايسه تابئعچيليگي سيمووْليزه ائديرميش. ب. تۇنجاي يازير کي، عيراقين سۆلئيما­نييه ياخينليقلاريندا بۇلۇنان، ميديياليلارا عاييد اوْلان بير بارئليئفده بۇ بؤلگۆنۆن ايزلريني گؤرمکده‌یيک (9).

تدقيقاتچي‌‌نین حاقّيندا سؤز آچديغي بارئليئفده ايکي نفر تصوير ائديليب. «اوْنلارين بيري‌‌نین الينده ياي، ديگري‌‌نین الينده اوْخ‌قابي واردير. ايشين ان ماراقلي طرفي ايسه بۇدۇر کي، اوْنلارين باشي اۆزرينده آي ديسکي ايچريسينده اوْتۇران تانري، باشقا سؤزله آي تئنقري تصوير ائديلميشدير.

بۇ تصويرلري بيزه تقديم ائدن اصلن گۆنئي آذربايجاندان اوْلان منصۇر رهبري‌دير. اوْنۇن بيلديرديگينه گؤره همين تصويرين قرافيک صۇرتي م. اي. ديا­کوْنوْ­وۇن «ميدييا تاريخي» کيتابيندا وئريلميش، فقط عاليم بيله‌رکدن شکلي تحريف ائده‌رک، اوْخ‌قابيني دا ياي کيمي گؤسترميش، آي تئنقري‌‌نین ايسه شکليني وئرمگي لازيم بيلمه‌ميشدير» (9).

ب.تۇنجايين سؤزلرينه گؤره، ميدييا بارئليئفينده «اوْغوزنامه» ده‌کي استرۇکتۇردان فرقلنن بير اينجه دئتال وار. بۇرادا حاکيمیيتين تمثيلچيسي، يعني الينده ياي تۇتمۇش شخص سوْلدا يوْخ، ساغدا، تابئع اوْلان، يعني الينده اوْخ‌قابي تۇتان شخص ايسه اوْغۇزلارداکي‌‌نین عکسينه اوْلاراق سوْلدا دئييل، ساغدا تصوير ائديليب (9). تدقيقاتچي بئله بير سۇال وئرير: نييه؟ آخي، حاکيميیت ساغدا تابئع اوْلانلار سوْلدا اوْلماليدير.

اوْ، حاقلي اوْلاراق گؤسترير کي، ميدييا بارئليئفينده‌کي استرۇکتۇر فرقيني آنلاماق اۆچۆن هئروْدوْتا مۆراجيت ائتمک لازيمدير و اوْندان داها بير سيتات گتيرير. و ايشين ماراقلي طرفي بۇدۇر کي، اوْ، سيتاتي صيرف تاريخي بير فاکت کيمي گتيرير. حالبۇکي گتيريلن سۆژئتي افسانه کيمي ده گؤزدن کئچيرمک اوْلار و لازيمدير. فيکريميزجه، شرطي اوْلاراق «دئيوْک و فرَؤرته حاقّيندا افسانه» کيمي تقديم ائده بيله‌جگيميز بۇ افسانه ده فوْلکلوْرشۆناسلاريميز اۆچۆن ماراقلي اوْلماليدير. آما ندنسه «آستياق افسانه‌سي»ني آذربايجان فوْلکلوْرۇ نۆمۇنه‌سي کيمي گؤزدن کئچيرمگي لازيم بيلن فوْلکلوْر­شۆ­ناسلاريميز اوْنۇ گؤزآلتي ائتميشلر.

تاريخ و فوْلکلوْرۇن، داها دقيق دئسک، روايت و افسانه‌لرين چۇغلاشماسينا «تاريخين آتاسي» آدلانديريلان هئروْدوْتۇن تاريخ کيتابيندا دا راست گليريک. اوْنۇن 9 کيتابدان عيبارت "تاريخ" اثرينده يۇنان-ايران مۆحاريبه‌لريندن، هابئله قديم دۆنيا‌‌نین بير سيرا دؤولتلري‌‌نین، اوْ جۆمله‌دن شرق اؤلکه‌لري‌‌نین تاريخيندن، جوْغرافي مؤوقئييندن، يئرلي خالقلاريندان، اوْنلارين عادت-عنعنه‌لريندن اطرافلي بحث اوْلۇنۇر. اثر آذربايجا‌‌نین قديم تاريخيني و فوْلکلوْرۇنۇ اؤيرنمک باخيميندان دا قيمتلي مأخذدير. ميدييا تاريخي، هابئله ايسکيتلر (اسکيفلر)، آذربايجان اراضيسينده ياشاميش قديم قبيله و طايفالار حاقّيندا معلۇماتلار سوْن درجه دَيرلي علمي اهميیته ماليکدير. «هئروْدوْتۇن "تاريخ"ايني آچان هر کس بيرينجي کيتابين ايلک سطرينده ايکي آد گؤرۆر: "حاليکارناسلي هئروْدوْت..." سوْنرا بۆتۆن "تاريخ" بوْيۇ گاه اۇزاق کئچميشين اوْ واختا قدر قالان آبيده‌لريني اؤيرنن، کئچميشلر حاقّيندا بيرينجي، ايکينجي، حتّي اۆچۆنجۆ ديلدن اوْلايلار، اساطير، افسانه، روايت، داستان و مۆد­ريک سؤزلر ائشيدن؛ گاه دا زامانا حاديثه‌لري‌‌نین ايشتيراکچيلاري ايله گؤرۆشه‌رک اوْنلارين فيکريني و خاطيره‌سيني دينله‌ين مۆلّيفين هر شئيه آچيق-آشکار، بيرباشلي، غرضسيز و عدالتلي رأييني سانکي "ائشيديريک". ايلک سطيرده نيشان وئريلن مۆلّيفين و اوْنۇن دوْغۇلدۇغۇ شهرين آدينا قالاندا بۇ، وْ واختين دبيندن گلير» (13، ص. 1).

ماراقليدير کي، آذربايجان ادبياتشۆناسلاري هئروْدوْتۇن آستياق و توْ­ميريس حاقّيندا يازديقلاري‌‌نین آذربايجان شيفاهي خالق ادبياتي‌‌نین نۆمۇنه‌لري کيمي گؤزدن کئچيريرلر. مثلا ي. بابايئو يازير کي، «ميدييا و آلبانييادا زنگين بير ادبيیّاتين وارليغيني اونۇن بيزه گليب چاتان … «تومريس» و «آستياق» افسانه‌لري، جاوانشيرين اؤلۆمۆنه داوداغين يازديغي مرثيه و س. کيمي آز سايلي نۆمۇنه‌لري ده تصديق ائدير» (14، س. 11).

فوْلکلوْرشۆناس واقيف ولييئو ده اوْنلاري محض افسانه کيمي گؤزدن کئچيره‌رک، "آستياق" افسانه‌سي‌‌نین "توْمريس" افسانه‌سي ايله مۆقاييسه‌لي تحليليني وئرميشدير (15، ص. 280- 284). س. ذۆلفۆقارلي دا آستياقلا باغلي سۆژئتي افسانه کيمي ديرلنديره‌رک اوْنۇ «آذربايجان ديلي» درسليگينه داخيل ائتميشدير (16، ص. 31-32).

ر.قافارلي ايسه هر ايکي سۆژئتي روايت کيمي ديرلنديره‌رک يازير: «ايلک «تاريخ» (هئروْدوْت) کيتابينا دۆشن «آستياق» و «توْمريس» روايتلري ايله بير سيرا ميف سيستئملري‌‌نین (خۆصۇصيله طالع ميفي) عؤمرۆ اۇزاديلير. روْما ميفوْلوْگيياسيندا ايلکين دؤو­لتچيليک گؤرۆشلري عکس اوْلۇنۇر کي، بۇنۇ مدني حياتين باشلانغيجي حساب ائديرلر. روْمۇل و رئم روْماني دۆشمن هۆجۇملاريندان و داخيلي خيانتکارلاردان قوْ­رۇماق اۆچۆن خۆصۇصي ايجرا مئخانيزمي اوْلان يئني بيرليک ياراديرلار. آستياقين اۇلۇ با­باسي دئييوْکۇن ميدييا دؤولتي قۇرماسي حاقّيندا هئروْدوْتۇن وئرديگي معلۇماتلار گؤسترير کي، آذربايجان ميفوْلوْژي تصوّۆرۆنده دؤولتين داها مۆکمّل موْدئلي قۇرۇلمۇشدۇر» (17، ص. 12).

"توْمريس" و "آستياق" افسانه‌لري آيريجا مؤوضۇ کيمي «ائرکن اوْرتا عصرلر آذر­بايجان ادبیياتي»، «يئددي-اونجو يۆزايلليکلرده آذربايجان ادبیياتي»، «خطيب تبريزي آذربايجاندا ادبياتشۆناسليغين بانيسي کيمي»، «اون ايکيجی يۆز ايلليکده آذر­بايجان ادبيیاتي: خاقاني، مهستي و ب.»، «نيظامي گنجوي، ياراديجيليغي»، «نیظامي و خالق قايناقلاري» کيمي مؤوضۇلارلا ياناشي آذربايجان اۇنيوئر­سيتئتي‌‌نین آذربايجان فيلوْلوْگيياسي و ژۇرناليستيکا کافئدراسي طرفيندن تدريس پلا‌‌نینا داخيل ائديلميشدير (18).

ماراقليدير کي، آذربايجان تاريخچيلري هم آستياقين، هم ده توْميريسين رئال تاريخي شخصيیتلر اوْلدۇغۇنۇ تثبيت ائتميش و اوْنلارين آدلاريني «آذربايجان کيتابلارين»دا ابديلشديرميشلر. بۇرادا ر.قافاروْوۇن آشاغيداکي فيکري ايله راضيلاشماماق مۆمکۆن دئييلدير: «آريستوْتئل هئروْدوْتۇ تاريخچي دئييل، ميفوْلوْق کيمي تقديم ائديردي. قديم يۇنانلارين قناعتينده ميف دۆنيا تاريخي‌‌نین باشلانغيجيني اؤزۆنده عکس ائتديرن ان دوْلغۇن منبع ساييليردي. بۇ گۆنه‌دک تاريخچيلر تروْيا مۆحاريبه‌سي حاقّيندا حقيقتلري اؤيرنمک اۆچۆن آنتيک ميفلره (يئگانه مؤعتبر منبع کيمي) مۆراجيعت ائديرلر. سوْنرالار دنيزين درينليکلرينده آپاريلان آرخئوْلوْژي آختاريشلارين نتيجه‌سين­ده ميفلرده گؤستريلن شهر، ساراي و قالالارين قاليقلاري اۆزه چيخدي، ميفوْلوْژي تصويرلرين چوْخۇنۇن گئرچکليگي تصديقلندي» (17، س. 14).

ب.تۇنجايين رئال تاريخي فاکت کيمي گؤزدن کئچيرديگي «دئيوْک و فرَؤرته حاقّيندا افسانه»‌‌نین بيرينجي حيصه سي بئله‌دير:

«102. دئيوْکۇن فرَؤرته آدلي اوْغلۇ واردي. دئيوْک 53 ايلليک حؤکمرانليقدان سوْنرا وفات ائدير، حؤکمدارليق ايرثن فرَؤرته‌يه کئچير. فرَؤرته حاکيميیتي اله آليب ميديياليلارا حؤکمدارليق ائتمکله کيفايتلنمه‌يه‌رک، فارسلارين اۆستۆنه مۆحاريبه‌يه گئدير. اوْنۇن ايلک هۆجۇمۇنا فارسلار معرۇض قاليرلار و ميديياليلارا ايلک دفعه اوْنلار تابئع اوْلۇرلار. فرَؤرته بۇ ايکي، اؤزۆ ده قۆدرتلي خالقا حاکيم کسيله‌رک، سوْنرا آسییا خالقلاريني دالبادال اؤزۆنه تابئع ائتمگه باشلايير. نهايت، اوْ، آسسۇرلارين اۆزرينه يۆرۆش ائدير. (محض همين آسسۇرلارا کي، اوْنلار ‌‌نینه صاحيب اوْلۇب، اوّللر بۆتۆن آسییايا آغاليق ائديرديلر، ايندي ايسه مۆتتفيقلري‌‌نین قوْپۇب آيريلماسيندان سوْنرا تک قالميشديلار، آما بۇنۇنلا بئله، اؤز ائولرينده هله ده کيفايت قدر گۆجلۆ ايديلر). فرَؤرته اؤزۆ 22 ايلليک حؤکمرانليقدان سوْنرا بۇ يۆرۆشده هلاک اوْلۇر و اوْردۇسۇنۇن دا بؤيۆک حيصه‌سي محو ائديلير.

103. فرََؤرته‌‌‌نین اؤلۆمۆندن سوْنرا حؤکمرانليق اوْنۇن اوْغلۇنا، دئيوْکۇن نوه‌سي کياکسارا کئچير. دانيشيلانلارا گؤره بۇ کياکسار اؤز سلفلريندن داها حربچي اوْلمۇشدۇر. آسییا اوْردۇسۇنۇ ايلک دفعه سيلاح نؤوعلرينه گؤره عسگري حيصه‌لره اوْ بؤلمۆش، هر حيصه‌يه-نيزه‌چيلر، کامانچيلارا و سۆواريلره سربست حرکت ائتمک امري وئرميشدير. اوْ واختا قدر بۆتۆن اوْردۇ اينتيظامسيزجاسينا قاريشيق اوْلمۇشدۇر. بۇ همين کياکساردير کي، ليديياليلارلا وۇرۇشاندا گۆندۆز غفلتن گئجه‌يه دؤنمۆشدۆ. کياکسار قاليسين اوْ طرفي بوْيۇ بۆتۆن آسییاني اؤز حاکيميیتينه بيرلشديرير…» (1، بير، ص. 102-103).

بۇ معلۇماتي الده اساس تۇتان ب. تۇنجاي يازير کي، ميديياليلار بۆتۆن آسییاني اؤز حاکيميتي آلتينا آلميشديلار. ميدييا ايسه آسییا‌‌نین غربينده، باشقا سؤزله، سوْلۇندا يئرلشيردي. اوْدۇر کي، بارئليئفده حاکيميتين تمثيلچيسي‌‌نین ساغدا دئييل، سوْلدا تصوير ائديلمه‌سي طبيعيدير. فيکريميزجه، وضعيیتين دَييشمه‌سي بؤيۆک آسییاني اؤتۆکئندن ايداره ائتمگه باشلايان گؤي‌تۆرک خاقانليغي دؤورۆندن سوْنرا باش وئرميشدير. «اوْغۇزنامه»لر ده همين دؤوردن سوْنرا قلمه آلينديغي اۆچۆن اوْرادا سوْنراکي موْدئلي گؤرمکده‌یيک (9).

تدقيقاتچي‌‌نین فيکرينجه، ميديياليلارلا اوْغۇزلاري ياخينلاشديران باشقا بير جهت ايسه ميديياليلاردا دا عئينن اوْغۇزلار و ديگر تۆرکلرده اوْلدۇغۇ کيمي حؤکدارين خالق طرفيندن سئچيلمه‌سي مسله‌سيدير. هئروْدوْت ايلک ميدييا حؤکمداري‌‌نین سئچيلمه‌سيني عئيني افسانه‌‌‌نین ايکينجي حيصه سينده بئله تصوير ائدير:

«96. …ميدييادا فرََؤرته‌‌‌نین اوْغلۇ دئيوْک دئييلن مۆدريک آدام ياشاييرميش. همين بۇ دئيوْک حؤکمدار اوْلماق هو‌سينه دۆشۆر و اؤز آرزۇسۇنۇ باخ بئله حياتا کئچيرير: وْ واخت ليديياليلار کندلرده ياشاييرلارميش. دئيوْک اؤزۆنۆن (دوْغما) کندينده هله اوّللر ده حؤرمت قازانيبميش، سوْنرا ايسه محکمه ايشلرينه باخا­راق داها سعيله حاق-عدالت گؤزله‌ييرميش. بۆتۆن ميدييادا بؤيۆک قانۇنسۇزلۇق حؤکم سۆرسه بئله، دئيوْک اَيريليگين دۆزلۆگه هميشه دۆشمن اوْلدۇغۇنۇ بيله-بيله يئنه عدالتلي حرکت ائديرميش. همکندليلري اوْنۇن بۇ قابيلیيتيني گؤرۆب اوْنۇ اؤزلرينه محکمه حاکيمي سئچميشلر. دئيوْک ايسه حؤکمدارليغا چاتماق نيیّتي ايله محض بۇ جۆر تميز و حاقپرست حاکيم اوْلمۇشدۇر. بۇنۇنلا دا اؤز همکند­ليلري‌‌نین کيفايت قدر تقديريني قازانميش، حتّي (اوّللر عدالتسيزليک قۇرباني اوْلمۇش) باشقا کند ساکينلري ده دئيوْکۇن يئگانه عدالتلي حاکيم اوْلدۇغۇنۇ ائشيديب، اؤز چکيشمه‌لريني حلّ ائتمک اۆچۆن اوْنۇن يا‌‌نینا گليرميشلر و بئله - بئله، آخيردا آنجاق اوْنا اعتيبار گؤسترمگه باشلاميشلار.…» (1، بير، ص. 96-98).

بئله‌ليکله، هئروْدوْتۇن گۆنئي آذربايجاندان توْپلاديغي ايکي افسانه ايله اۆز-اۆزه‌ییک. اوْنلاردان بيرينجيسي عئلم عالمينه چوْخدان معلۇم اوْلسا دا، ايکينجيسي بۇگۆنه قدر نامعلۇم قالير و فيکريميزجه، فوْلکلوْرشۆناسلاريميز ايکينجي افسانه‌يه ده خۆصۇصي ديقّت يئتيرمه‌ليديرلر. بئله‌ليکله، «دئيوْک و فرَؤرته حاقّيندا افسانه» هئروْدوْتۇن توْپلاديغي «آستياق افسانه‌سي» و «توْميريس» افسانه‌سي ايله ياناشي آذر­بايجان شيفاهي خالق ادبياتي‌‌نین ائ.أ. بئشنجی عصرده يازييا کؤچۆرۆلمۆش 3 نۆمۇن­سيندن بيري کيمي گؤزدن کئچيريلمه‌ليدير.

معلۇم اوْلدۇغۇ کيمي، فوْلکلوْرۇمۇزدا بۇ و يا ديگر شهر، کند و س. يا­شاييش يئري‌‌نین سالينماسي ايله باغلي چوْخ سايدا افسانه و روايت مؤوجۇددۇر. سؤزۆ­گئدن سۆژئتي ده بۇ قبيلدن اوْلان سۆژئتلر سيراسينا داخيل ائتمک و آکباتان (بۇ­گۆن­کۆ همدان) شهري‌‌نین گئنئزيسي ايله باغلي افسانه کيمي گؤزدن کئچيرمک مۆمکۆندۆر.

قایناقچا:

  1. Herodot. Tarix (Doqquz kitabda). Birinci hissə. Bakı, 1998, (http://www.kitabxana.net/files/books/file/ 1331842212.pdf).
  2. Zülfüqarlı S. Azərbaycan dili. Ali məktəbin rus bölmələri üçün dərslik. Bakı, «İqtisad Universiteti» nəşriyyatı, 2009. 610 səh.
  3. Всемирная энциклопедия сновидений. Нальчик, 1997, 496 с.
  4. Nəbiyev A. Folklor yaradıcılığında fasiləsiz transfer və yuxu paradiqmaları, Bakı, 2011, 341 səh.
  5. Психология. М., 1993, 327 с.
  6. Kitabi-Dədə Qorqud. Öndər nəşriyyatı, Bakı, 2004. 376 s.
  7. Ergin M. Dede Korkut Kitabı, c.I. Ankara, 1997.
  8. Bayat F. Türk dövlətçilik ənənəsi və idarəetmə ritualları // Folklor və dövlətçilik düşüncəsi. I kitab. Bakı, Elm və təhsil, 2016, s. 47-65.
  9. Tuncay B. «Dədə Qorqud» eposunda gizlənən tarix (https://bextiyartuncay.wordpress.com/2016/08/02/d%C9%99d%C9%99-qorqud-eposunda-gizl%C9%99n%C9%99n-tarix/).
  10.  Rəşidəddin. Oğuznamə. Anadolu türkcəsindən Azərbaycan dilinə çevirən, ön söz və göstəricilərin müəllifi və biblioqrafiyanm tərtibçisi İsmixan Osmanlı. “Azərbaycan Milli Ensiklopediyası” NPB, Bakı, 2003, 108 səh.
  11.  Rzasoy S. Əcdad kultu və Oğuz dövlətçilik ənənəsi // Folklor və dövlətçilik düşüncəsi. I kitab. Bakı, Elm və təhsil, 2016, s. 66-108.
  12.  Бартольд В. В. Сочинения. М., 1968, Т. 5, 757 с.
  13.  Xəlilov P. Herodot və biz // Herodot. Tarix (Doqquz kitabda). Birinci hissə. Bakı, 1998, s. 1-7 (http://www.kitabxana.net/files/books/file/ 1331842212.pdf).
  14.  Babayеv Y. Ana dilli Azərbaycan ədəbiyyatının təşəkkülü və еpik şеirin inkişafı (XIII-XIV əsrlər). Mоnоqrafiya. Bakı, ADPU, 2008, 128 səh.
  15.  Vəliyеv V. Azərbaycan sоvеt pоеmalarında əfsanə mövzusu. Bakı: ADU, 1969, 40 s.
  16. Zülfüqarlı (Hüseynova) S. Аzərbaycan dili. Ali məktəblərin rus bölmələri üçün dərslik. Bakı, «İqtisad Universiteti» nəşriyyatı, 2009. 610 s.
  17. Qafarov R. O. Azərbaycan türklərinin mifologiyası (qaynaqları, təsnifatı, obrazları, genezisi, evolyusiyası və poetikası). Filologiya elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiyanın avtoreferatı. Bakı. 2010. 60 s.
  18. Azərbaycan Universiteti. Azərbaycan filologiyası və jurnalistika kafedrası tərəfindən tədris olunan fənlərin təsviri (http://au.edu.az/uploads/files/Az% 20fil%20ve%20jur%20kaf%20(fenlerin%20tesviri).pdf).

 

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۷/۰۹/۱۹ |