ایل‌آخیر چرشنبه - تورپاق چرشنبه‌سي 

أپوْش ولي‌يئو
آمئا فولکلور اينستيتوتو، "فولکلور و يازيلي ادبيات شؤعبه‌سي"‌نین بؤيوک علمي ايشچيسي، فيلولوگييا اوزره فلسفه دوکتورو 

اويانيش، ديريلمه، جانلانما
    خالقيميزين ان قديم و میلّي بايرامي اولان نووروزا قدر دؤرد چرشنبه - "سو چرشنبه‌سي" ،"اود چرشنبه‌سي" ،"يئل چرشنبه‌سي" و "تورپاق چرشنبه‌سي"‌نین هر بيري خوصوصي مراسيملرله قئيد ائديلير. بو چرشنبه‌لر اينسا‌نین 4 عونصوردن ياراديلماسي ايله باغلي ديني-ميفيک گؤروشلري سيمووللاشديرير و ریتوُال-ميفولوژي سئمانتيکاسيندا ياراديليش پروسئسيني ديناميک اولاراق ايشاره‌له‌يير. سونونجو چرشنبه اولان تورپاق چرشنبه‌سي خالق آراسيندا "يئر چرشنبه‌سي" ،"ایل‌آخیر چرشنبه" ده آدلانير و بير چوخ بؤلگه‌لرده، حتّي نووروز بايراميندان دا چوخ طمطراقلا قئيد اولونور. تورپاق چرشنبه‌سينده تونقال قالانماسي، پلوو دملنمه‌سي، سمني جوجرديلمه‌سي، خونچا حاضيرلانماسي، قاپي پوسما، شام يانديرما، بايراملاشما، فالا باخما، مزار زیيارتي و س. کيمي خالقيميزين قديمدن بو گونه کيمي ياشاتديغي بير چوخ عادت-عنعنه‌لر وار. ايناما گؤره بو چرشنبه واختي تورپاق اويانير، اوتلار جوجرير، آغاجلار تومورجوقلايير کي، بو دا اينسانلارا باهارين گليشيندن موژده وئرير. تورپاق اينسانلار اوچون موقدّسدير، ياراديليشين مادّي اساسي حساب ائديلير. تورپاغين موقدّسليگي هم ده وطن، يورد، ائل-اوبا آنلاييشي ايله ده باغليدير. بو ايسه ايلک نؤوبه‌ده اينسا‌نین ياراديليش ميفيندن قايناقلانير. يازدا تورپاغين اويانماسي ديريلمه، جانلانما آنلاييشي ايله علاقه‌داردير.تورپاق چرشنبه‌سيندن سونرا تورپاق اويانير، اکينه حاضير اولور. توخوم سپيلير، باغ-باغچالاردا يئني آغاج تينگلري اکيلير.

کيمين آدينا يانديريلان شام ان گئج سؤنرسه...
ایل‌آخیر چرشنبه گونو موختليف يئمکلر حاضيرلانير، ائولر، حَيَط-باجا تميزله‌نير. آغ‌ساققاللار، آغ‌بيرچکلر، خسته‌لر زيارت ائديلير، قوهوم-اقربالار بير-بيرينه "بايرام پايي" آپارير. حَيَطلرده تونقال قالانير. بوتون عاييله عوضولري تونقالين باشينا توپلاشير، هر کس "آغيرليغيم اوددا يانسين" دئيه‌رک، تونقالين اوستوندن 3 دفعه آتيلير. سونرا تونقالين اوستونه اوزرليک آتاراق، ايل بويو ائودن قادا-بلا‌نین اوزاق اولماسيني ديله‌ييرلر. ايناما گؤره، ایل‌آخیر چرشنبه‌ده قالانان تونقال هئچ واخت سو ايله سؤندورولمه‌مه‌ليدير. تونقال اؤزو سؤنندن سونرا ايسه اونون کولونو ييغيب، حَيَطدن اوزاق بير يئره تؤکرلر.
ایل‌آخیر چرشنبه‌ده ائولرده و حَيَطده شام دا يانديريلير. بو شاملارين سايي ائوده ياشايان عاييله عوضولري‌نین سايينا برابر اولور. ايناما گؤره، کيمين آدينا يانديريلان شام ان گئج سؤنرسه، عاييله‌ده ان اوزون عؤمورلو ده او شخص اولاجاق. بعضي بؤلگه‌لرده ائوده ياشايانلارين سايينا گؤره، مسجيدده ده شام يانديريلير.

ایل‌آخیر چرشنبه گونو اؤز ائوينده اولمايان شخص...
    ایل‌آخیر چرشنبه‌ده هر بير ائوده بايرام خونچاسي حاضيرلانار. خونچا‌نین اورتاسينا سمني قويولار و اطرافينا موختليف شيرنياتلار، قوغال، شکربورا، پاخلاوا، فينديق، قوز، اييده، عنّاب، کيشميش، بادام، شاباليد، بويانميش يومورتالار و س. دوزولر. سوفره‌يه يئمکلرين شاهي ساييلان پلوو (بايرام آشي) گتيريرلر. بايرام گونو هر کس چاليشار کي، اؤز ائوينده اولسون و عاييله‌سي ايله بيرليکده بايرام سوفره‌سينده اوتورسون. اينانجلارا گؤره، ایل‌آخیر چرشنبه گونو اؤز ائوينده اولمايان شخص يئددي ايل ایل‌آخیر چرشنبه‌ني ائوينده اولماز. ایل‌آخیر چرشنبه گونو نيشانلي قيزلارا، يئني عاييله قورموش گنجلره ده بايرام خونچاسي و پاي آپاريلير. بايرام پايي موختليف هدیيه‌لر، مئيوه‌لر، شيرنياتلار و گئييملردن عيبارت اولور.

همين گون هامي ائوده خوش سؤزلر دانيشار کي... 
ایل‌آخیر چرشنبه گونو وفات ائدن عاييله عوضولري، قوهوم-اقربا دا يادا سالينير. اونلارين مزارلاري زيیارت ائديلير، مزار اوزرينه سمني، گول-چيچک قويولور، روحلارينا دوعالار اوخونور. مزار زيیارتلريندن سونرا ايسه وفات ائدنلرين آدينا ائوده احسان يئمگي ده بيشيريلير. اگر قونشودا و يا قوهوملاردا وفات ائدن وارسا، اوندا همين قوهوم و قونشولارين حَيَطلرينه ده گئده‌رک، تونقال قالانار. چونکي ايل عرضينده ياسي دوشن ائو صاحيبلري بايراما هوس‌سيز حاضيرلاشار، چوخ زامان يئمک حاضيرلاماز، تونقال قالامازلار. ایل‌آخیر چرشنبه گونو اوشاقلار اوچون ده چوخ اَيلنجه‌لي کئچر. هاوا قارالاندان سونرا ائولره شال، قورشاق آتاراق "بايرام پايي" آلارلار. سوباي قيزلار "قاپي‌پوسما" آدلانان قولاق فالينا گئدرلر. قونشولارين قاپيسينا ياخينلاشيب، ائودن ائشيتديکلري سؤزلري يوزاراق، گله‌جک حياتلاري حاقدا موختليف مولاحيظه‌لر ائدر، تزه ايلده اونلاري گؤزله‌ين حاديثه‌لري اوّلجه‌دن بيلمگه چاليشارلار. بونا گؤره ده هر کس همين گون هامي ائوده خوش سؤزلر دانيشار کي، قاپيدان قولاق آسانلار نا اوميد گئري قاييتماسين.

"ديرگيم قيزيل اولسون" عوضينه "اريم قيزيل اولسون" دئيير 
اينانجلارا گؤره، ایل‌آخیر چرشنبه گئجه‌سي ايل تحويل اولاندا سولار دايانار، آتلار کؤوشک چالار، آغاجلار بير آنليغا باشلاريني يئره اَير. همين آني کيم گؤروب نيیّت توتسا، نيیّتي حاصيل اولار.روايته گؤره، بير قادين ایل‌آخیر چرشنبه گئجه‌سي سو گتيرمگه گئديرميش. بيردن باخير کي، سو دايانيب. تئز-تله‌سيک نيیّت ائدير. آما تلسديگيندن "ديره‌گيم قيزيل اولسون" عوضينه "اريم قيزيل اولسون" دئيير. ائوه قاييداندا باخير کي، اري قيزيل اولوب. بو سيرري هاميدان گيزله‌دير و بير سونراکي ایل‌آخیر چرشنبه‌ني گؤزله‌مگه باشلايير. آما بير ايل مودّتينده اوشاقلاري ساخلاماق اوچون مجبور اولوب، اري‌نین چئچله بارماغيني کسير و اوشاقلاري‌نین يئمگينه، گئييمينه خرجله‌يير. بير ايل تامام اولور و قادين گئديب سويون کناريندا گؤزله‌يير. ايل تحويل اولوب، سو داياناندا اري‌نین اوّلکي وضعيیته قاييتماسي اوچون نيیت ائدير." 
 

ایل‌آخیر چرشنبه اينانجلاري
 • ایل‌آخیر چرشنبه‌ده اوشاغا بئشيک دوزلدرلر. 
 • ایل‌آخیر چرشنبه‌ده گون چيخماميش سو اوستوندن هوپپانارلار. 
 • ایل‌آخیر چرشنبه‌ده تونقال يانديرارلار. 
 • ايلين آخير چرشنبه گئجه‌سيني اؤز ائوينده قئيد ائتمه‌ليسن. عکس حالدا، ایل‌آخیر چرشنبه‌ني يئددي ايل دالبادال باشقا يئرده قارشيلاياجاقسان. 
 • ایل‌آخیر چرشنبه آخشامي دوزلو کؤکه يئييب ياتير، سو ايچميرلر. گئجه يوخودا ايچمگه کيمسه سو وئريرسه، او، يوخو گؤره‌‌نین قيسمتيدير.
 • ایل‌آخیر چرشنبه‌ده قورخانلارين باشيندان سو تؤکوب، قورخونو آلارلار. 
 • ایل‌آخیر چرشنبه‌ده ائودن پول، قونشويا الک وئرمزلر.
 • ایل‌آخیر چرشنبه‌ده گونو شامي ياريمچيق سؤندورمزلر. 
 • ایل‌آخیر چرشنبه‌ده گئجه‌سي اورگينده نيیّت توتوب ياتيرلار. گئجه ياريسي يوخودان دورور و شام يانديريرلار. ايناما گؤره، شامي گؤتوروب گوزگويه ياخينلاشان زامان اينسان گله‌جک قيسمتيني گؤرور. 
 • ایل‌آخیر چرشنبه‌ده وفات ائتميش ياخين آداملارين آدلاريني سادالاياراق، "فيلانکسلرين آدينا قازان آسديم" دئييب، قازانا ات، دويو و س. تؤکه‌رک، يئمک حاضيرلايارلار. 

تورپاقلا باغلي آتالار سؤزلري
 • تورپاق دئير: اؤلدور مني، ديريلديم سني! 
 • تورپاق دئير: سن منه تر وئر، من سنه زر وئريم! 
 • تورپاغا اَييلن نامرده اَييلمز.
 • تورپاقلا اللَشن خوشبختليکله قارشيلاشار. 
 • تورپاقدا ايتکي اولماز، کؤتوکسوز بيتکي اولماز.
 • تورپاق اکينچي‌نین زحمتي ايله زينتلنر. 
•  تورپاغا وار وئرسن، او دا سنه بار وئرر. 
 • سولار حرکتليدير، تورپاق برکتليدير.
 • تورپاغي اوووجلايان-قيزيل اوووجلار. 
 • تورپاغا واختلي-واختيندا سو وئر، بهره‌سيني گؤر. 
 • تورپاقلا اوينايان آج قالماز. 
•  تورپاقدان پاي اولماز. 

سوفرنيزين روزي-برکتلي، آرزو-نيیّتلرينيزين چين اولماسي، ديلگيله، ایل‌آخیر چرشنبنيز موبارک اولسون!
کؤچورن: عباس ائلچین

يازان : عباس ائلچین شنبه ۱۳۹۷/۱۲/۱۱ |