زنجان خانلیغی

زنجان خانليغي — تاريخي آذربايجان تورپاقلاريندا مؤوجود اولموش آذربايجان دؤولتلريندن بيري.

خانليغين تاريخي

زنجان خانليغين بانيسي ذولفقار خان اميرلي-آوشار ايدي. آوشار ائلي‌نین اميرلي اويماغي‌نین زنجان اطرافيندا چکيسي آغير ايدي. "کتاب مجموع السلطانیه"‌نین 370-جي صحيفه سينده يازيلير: "اميرلي-آوشار ائليندن بير طايفا آديدير کي، خمسه‌‌نین (زنجا‌نین) اطرافيندا ساکينديرلر.

ذولفقار خان اميرلي-آوشار (زنديه دؤنمينده) زنجا‌نین واليسي و کريم خان زندین سياسي رقيبي ايدي. بوگونکو ذولفقاري‌لرين اولو باباسي اولوب و زنجا‌نین سبزه مئيدا‌نیندا يئرلشن عيمارت اونونکودور". "گلشن مراد" ،"رستم التواريخ" و باشقا کيتابلاردا دا اونون حاقيندا معلوماتلار وئريليب. کيتابلارين بير نئچه يئرينده اونون ايقتيداري و قودرتينه گؤره، "عاليجاه ذولفقار خان" ،"سولطان ذولفقار خان اميرلي-آوشار" ،"خاقان" عونوانلاري ايله خاطيرلانيب. ذولفقاريلرين داخيل اولدوغو اميرليلرين اولدوقلاري يئر، قولتوق قالاسي زنجا‌نین جنوب يؤره‌سينده يئرلشيردي.

ذولفقار خان کريم خان زندین اؤلوموندن سونرا قوشون چکيب قزويني توتدو. شاهليق ايديعاسيندا ايدي. علی‌ مراد خا‌نین هوجوموندان سونرا قزويني بوراخيب زنجانا قاييتدي. ذولفقار خان آغامحمد خان قووانلي-قاجارين قارداشي جعفرقولو خانلا ووروشوب مغلوب اولموشدو. ذولفقار خان مغلوب اولوب خالخالا قاچميشدي. خالخالين حاکيمي اونو توتوب علی‌ مراد خانا وئردي. علی‌ مراد خان 1780-جي ايلده ذولفقار خاني اؤلدوردو.

ذولفقار خا‌نین تؤره‌مه‌سي ذولفقاري سوي‌آديني داشييير.

ذولفقار خاندان سونرا، 1780-جي ايلده زنجا‌نین حاکيمي علي خان آوشار اولدو. اونون سويو زاييرلي آدلانيردي. زاييرلي سويو زنجا‌نین اطرافيندا مسکونلاشيبلار. "گلشن مراد" کيتابيندا بو باره‌ده يازير کي، علي خان زاييرلي-آوشار خمسه و زنجان ايالتي‌نین حاکيمي و ذولفقار خا‌نین قوهومو ايدي.

1783-جو ايلده تبريز شهري اورمیه قوشونلاري طرفيندن موحاصيره‌يه آلينميشدي. نجفقولو خان دونبيلي موحاصيره‌‌نین گؤتورولمه‌سيندن سونرا اوغلو خداداد خاني يارديم اوچون علی‌ مراد خا‌نین يا‌نینا گؤندردي. علی‌ مراد خان اونا يارديم ائتمگه سؤز وئردي. اورمیه حاکيمي امامقولو خان قاسملي-آوشار بو حاديثه‌ني ائشيديب علی‌ مراد خا‌نین اوستونه قوشون گؤندردي. قوشون سوووج‌بولاق طرفدن يولا دوشدو. امن‌اله خان اردلاني ده يولدا قوشونا قوشولدو.

زنجان حاکيمي علي خان بير مودّت ايدي کي، علی‌ مراد خاندان اوز دؤندرميشدي، سئوينجک حالدا اونلارلا بيرلشدي. اونلاري آغيرلاييب مصلحت گؤردو کي، اوّل ائوين ايچي، سونرا چؤلو. بيلديردي کي، گلين آذربايجاني ايچ دوشمنلردن تميزله‌يک، سونرا علی‌ مراد خا‌نین اوستونه گئدريک. بو مصلحتي امامقولو خان قاسملي-آوشار قبول ائديب ايراقا گئتمکدن ال چکدي. بيرلشديگي علي خانین سرکرده‌لريندن اولان ولي بيگي قوشونلا آذربايجانا گؤندردي. دوست بيلديگي آذربايجان خانلارينا مکتوب يازيب اونلارا قوشولماغي تکليف ائتدي. خالخالين حاکيمي فرج‌اله خان ميانه‌ده اونا قوشولدو. سراب حاکيمي علي خان شقاقي بؤيوک اوغلو صادق سولطانا قوشون گؤتوروب اونلارا قوشولماسيني تاپشيردي. اونلار تبريزين بير آغاجليغيندا توپلانيب اوتوراق ائتديلر. قيش همين ايل سويوق گلديگيندن شهري موحاصیره ائتمگه تابلاماييب اورمیه‌يه يوللانديلار.

علي خان آوشار قاراباغ حاکيمي ابراهیم خلیل خان جاوانشيرله يازيشيردي. 1787-جي ايلده قاراباغ خاني علي خانا يازيردي کي، آغامحمد خا‌نین آذربايجانا گيرمه‌سي بؤيوک تهلوکه‌دير و بونا گؤره ده او، محمدحسن خا‌نین اوغلونو شيمالا دوغرو حرکتينه مانع اولماليدير. بونون اوچون لازيم گلرسه، اونا قوشونلا و پوللا کؤمک ائتمگه حاضيردير.

ابراهیم خلیل خان جاوانشيرين مکتوبو تبريز خاني طرفيندن اله کئچيريلدي. آغامحمد خانا گؤندريلدي. آغامحمد خان قووانلي-قاجار 50 مين قوشونلا زنجانا گلدي. علي خان زاييرلي بير مکتوب واسيطه‌سيله آوشار ائلي‌نین بوتون اويماقلاريني تهرانا دعوت ائتدي. تا تهراندا آوشارلار سولاله‌سي‌نین شاهليغيني ائلان ائتسين.

بير نئچه دفعه ليک يونگول قارشيلاشمادا علي خان زاييرلي-آوشار آغامحمد خان قاجارين اوردوسونون نيظاميني پوزموشدو. آغامحمد خان دا غاليب گلندن سونرا اونو زنجا‌نین حاکيمليگيندن و قوشون سرکرده‌ليگيندن آزاد ائتدي.

علي خان قاجار خا‌نینا قارشي موباريزه‌دن ال چکميردي. 1788-جي ايلده (هيجري قمري 1201-جي ايلده) آغامحمد خان علي خان آوشاري اصفهان شهرينه آپاريب گؤزلريني چيخارتديردي. اونون بوتون وظيفه‌لريني عبدالله خان اوسانلي-آوشارا وئردي.

علي خان زاييرلي-آوشاردان سونرا زنجا‌نین واليسي عبدالله خان اوسانلي-آوشار اولدو. 1797-جي ايلده آغامحمد شاه قووانلي-قاجار اونو حاکيم کيمي تانيميشدي. عبدالله خان خمسه‌يه يئتيشندن سونرا شاهليق هو‌سينه دوشموشدو. يار-يولداشلاريندان، دوست-تانيشلاريندان قوشون توپلاييب تاخت-تاج ايديعاسي ائديردي. سونرا ايديعاسيندان ال چکيب زنجاني ايداره ائتمگه باشلادي.

عبدالله خان اوسانلي 1797-جي ايلده قاجار شاهلاري طرفيندن خمسه ايالتي‌نین واليسي اولموشدو. فتحعلي شاه قووانلي-قاجارا خيدمت ائتميشدي.

عبدالله خان حسینقولو خان قووانلي-قاجارين اوغلو سليمان خا‌نین قيامينا قاريشديغي اوچون فتحعلی شاه طرفيندن کور ائديلدي.

زنجان خانليغي‌نین سوقوطو

عبدالله خاندان سونرا زنجانا امن‌اله خان آوشار باشچيليق ائتمگه باشلادي.

امن‌اله خان قاجار دؤولتي‌نین آدلي-سانلي سرکرده‌لريندن ايدي. 1806-جي ايلده فتحعلی شاه قووانلي-قاجار ابراهیم خلیل خان جاوانشيرين اوغلو، ايرانا تابئع اولان مئهري ماحالي‌نین باشچيسي ابولفتح خاني (ابولفتح خان طوطي) قيزيشديريب 5 مين نفرليک قوشونلا قاراباغا گؤندردي. ابولفتح خا‌نین يئزنه‌سي فرج‌اله خان ساريخانبيلي-شاهسئو‌ني ده اونا يارديمچي تعيين ائتدي. ايرا‌نین آدلي-سانلي سرکرده‌لري، او جومله‌دن قزوينلي سردار حسینقولو خان قاجار، دامغانلي اسماييل خان، خمسه‌لي (زنجانلي) امن‌اله خان آوشار و باشقالاري ابولفتح خا‌نین باشچيليغي آلتيندا ايدي.

حاکيملري

ذولفقار خان اميرلي-آوشار (1747-1780)

علي خان زاييرلي-آوشار (1780-1782)

عبدالله خان اوسانلي-آوشار (1782-1797)

امن‌اله خان آوشار (1797-1810)

قایناق

• انور چينگيز اوغلو، آيدين آوشار. آوشارلار. باکي: شوشا، 2008، ص. 323-324.
• انور چينگيز اوغلو. زنجان خانليغي. باکي: موترجيم، 2015، 176 ص 

کؤچورن:عباس ائلچین

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۶ |